Ekologik biznes: pul topishning yangi turi

  • 09:31 / 13.04.2015
  • 4844

XABARDOR.UZ: Zamonaviy tadbirkorlikning yangi oqimi bu — ijtimoiy va ekologiyaga bog‘liq ishlar bo‘lib qoldi. Bunga shaharlarning qulayliklari, ularning rivojlanishi, energiya va resurslardan oqilona foydalanish kiradi. Biz sizga hozir qiziqarli hisoblangan bir nechta chet el loyihasini taqdim etamiz. Bu sizni biznesga boshqa burchakdan qarashga undaydi, degan umiddamiz.

“Micromidas” — ekologik toza plastik

Hozir dunyoda 10 foiz plastik ishlab chiqariladi. Yaxshi tushunganlar axlatni tartibga solganda imkon qadar plastikni kamroq ishlatishga harakat qilishadi. Fahmlovchi tadbirkorlar esa buni omilkor yo‘llarini topishga urinishadi.

“Micromidas” — Kaliforniya kompaniyasi. Bu kompaniya oddiy plastikni o‘rnini bosa oladigan plastik ixtiro qildi. Uning plastigi arzon va qayta ishlashga yaroqli mahsulotlardan, ya'ni ishlatilgan qog‘oz, qishloq xo‘jaligi mahsulotlaridan qolgan narsalar hamda o‘tinlardan tashkil topgan. Bulardan odatdagidan tezroq mahsulot olinadi. “Micromidas” hammuassisi Jon Bisselni o‘tgan yili “Forbes” (30 dan 30 gacha) ro‘yxatiga dunyoning eng yorqin va talabli tadbirkori sifatida kirgizishdi. “Micromidas”dagilar qanday qilib kanalizatsiya suvidagi bakteriyalardan plastik yasash formulasini ixtiro etishdi. Bu ishni butun yil davomida amalga oshirish mumkin. Shunday qilib kompaniya birdaniga ikkita muammoni hal etmoqda.

1. Yer kurramizning ifloslanayotgani haqida ogohlantirmoqda.

2. Kanalizatsiyadan oqayotgan iflos axlatlarni tozalab, insonlarga foydasi tegadigan va kerakli bo‘lgan mahsulot ishlab chiqarmoqda.

Bundan tashqari ular ishlatayotgan texnologiya ancha arzon. Oddiy plastik olinadigan neftni so‘rib olish kerak bo‘ladi. Bu esa ancha ko‘p mablag‘ va resurs talab etadi. Kanalizatsiya mahsulotlari esa arzon mahsulot sanaladi.

The SunSaluter” — toza suv va quyosh elektr energiyasi

Tevarak atrofning ifloslanishidan tashqari rivojlanayotgan davlatlarning mahalliy aholisi bundan ham muammoroq narsalardan qiynalishmoqda. Har yili toza ichimlik suvining yetishmasligidan 3,4 mln. odam hayotdan ko‘z yumadi. (780 mln. kishi esa umuman toza suvdan foydalanish imkoniga ega emas). Bu VICh va SPID kasalligidan o‘layotgan odamlar sonidan ko‘p. Shu qatorda yer yuzida 1.5 mlrd. odam to‘laqonli elektr energiyasi ishlatishdan mahrum.

Eden Fulni 2012 yilda “Ashoka” tanlovida eng yosh ijtimoiy tadbirkor, deb topishdi. O‘shanda u 19 yoshida bu ikki muammoni hal etish yo‘lini topgandi. Full “SunSaluter” qurilmasini ixtiro qildi. U quyosh batareyalarini quyosh harakatiga qarab hech qanday motorsiz harakatlantirib turadi. Bu bilan 40 foiz elektr energiya ishlab chiqarishga erishiladi. Shu bilan birga kuniga 4 litr toza suv bilan ta'minlaydi.

Tomlarda o‘rnatiladigan quyosh batareyalari quyosh harakatiga qarab harakatlanadigan batareyalar kabi ko‘p quvvat bera olmaydi. Ammo quyosh yo‘nalishiga qarab batareyalarni harakatga keltiradigan treker juda murakkab va qimmat mexanizmlardan iborat bo‘lib va doimiy texnik kuzatuvda bo‘lishi kerak. “SunSaluter” esa imkon qadar oddiy mexanizm va mahalliy materiallardan, mahalliy aholini texnik bilimi darajasiga qarab yasalgan. Asosiysi bunday batareyani olgan odam uchun 20-25 dollarga tushadiMexanizm juda oddiy ishlaydi. Bir tomondan suv solinadi, maxsus klapan suv oqimini shunday nazorat etadiki, batareya quyosh harakati bilan bir xil harakat qiladi. Shu bilan batareyani harakatga keltiradi va bir vaqtning o‘zida suvni filtrlab tozalab beradi.

Ko‘plab mamlakatlarning mahalliy aholisi bilan suhbatlashgan Eden shunday xulosaga keldiki, bunday iqtisodiy tanglikda odamlar suvni tozalash uchun pul to‘lashmaydi. Shunday ekan ham elektr energiya, ham toza suv ularni qiziqtirishi mumkin.

Bu texnologiya Keniya, Uganda, Indoneziya va Misrda sinab ko‘rildi. Uning 5000 dan ortiq qishloq aholisiga yordami tegdi. Texnologiya muallifiga hozirda ham jahonning ko‘plab kompaniyalaridan takliflar tushmoqda.

 

“Sky Greens” – “tik ferma”

Hozirgi kunda oziq-ovqat tanqisligi toza ichimlik suvi tanqisligidan katta muammoga aylanmoqda. Ammo bu ko‘pga cho‘zilmaydi, deb o‘ylaydi Kolumbiya universiteti ekologi va “tik ferma”lar nazariyasi muallifi Dikson Despomer. Uning fikricha 2050 yilga borib yer aholisi yana 3 mlrd. ga ko‘payadi va aholining 80 foizi shaharlarda yashaydi. Hozirdanoq shahar aholisini yedirish uchun Janubiy Amerika hududiga teng yer maydoni kerak bo‘ladi. Aholini o‘sishi hozirgi oddiy va odatiy fermerlar yo‘nalishiga buncha odamga mahsulot yetishtirib berish uchun hech qanday imkoniyat qoldirmaydi.

Hozirgi kunda bu holatni aholi zich yashaydigan Singapur o‘zida his etmoqda. Yer maydonining yetishmasligi sababli davlatda iste'mol qilinadigan mahsulotni atigi 7 foizi o‘zlarida ishlab chiqarilmoqda. Qolgan mahsulotlarni Xitoy, Malayziya, Indoneziya va hatto uzoq AQSh hamda Yevropadan olishga majbur bo‘lmoqdalar. Bu esa qimmat yo‘l xarajatlari, texnologiya va ishchi kuchi talab etadi. Bundan tashqari bu holat davlat iqtisodini boshqa davlatlarga bog‘lab, uni mo‘'tadil bo‘lishga, narx-navoni bir xil ushlashga yo‘l qo‘ymaydi. Shu sabab Singapur rahbarlari bu muammoni hal etish va yangi fermerlik texnologiyasini o‘ylab topish uchun  20 mln. dollar mablag‘ ajratdi.

Dunyoda birinchi “tik fermalar” paydo bo‘lishi hayron qolarli ish emas. Ular ko‘p qavatli nur o‘tkazuvchi fermalar bo‘lib, har qavatida poliz ekinlari yetishtiriladi. Bu fermalar shaharning o‘zida joylashgan. Bu g‘oyaning egasi "Sky Greens” kompaniyasi bo‘ldi. Fermalarda poliz ekinlari va mevalar A shaklidagi minoralarga o‘xshash inshootlarda o‘stiriladi. Bu minoralarning texnologiyasi quyosh nuri tushishi, havo almashishi va suv-o‘g‘it masalalarining barchasini hisobga olgan. Ishlarni bajarishda elektr generator talab qilinmaydi. Suv doim filtrlanib, g‘altaklarda gravitatsiya uslubida yana qayta ishlanadi. Organik chiqindilar ham qayta ishlanib, o‘g‘it sifatida foydalaniladi. Bu minoralar oson o‘rnatiladi. Ularni o‘rnatish uchun maxsus loyihalar talab etilmaydi.

Ushbu texnologiya juda tejamkor bo‘lib chiqdi. Minora bitta 60 vattli lampochka sarf qiladigan energiyani sarf etadi. Bu elektr energiya sizga bir oyga 3 dollarga tushadi degani. “Tik ferma”lar oddiy yerda ishlaydigan fermalarga ketadigan mablag‘ning to‘rtdan birini sarf etadi. Iste'molchilarning aytishicha, bu fermalarda yetishtirilgan mevalar supermarketlarga keltirilayotgan mevalardan arzon, ancha mazali hamda uzoq vaqt rastalarda saqlanish uchun qo‘shiladigan ximikatlardan holi.

Hozirga kelib “tek ferma” egasi 28 mln. dollar yig‘ishga erishdi. Endi u ishini kengaytirish va meva yetishtirishni ko‘paytirishni niyat qilmoqda.


ZELENEWplastikni qayta ishlab, foydali narsa olish

Lvovda bo‘lib o‘tgan navbatdagi iqtisodiy yig‘ilishda “Betaplace” kompaniyasiga plastikni uy sharoitda qayta ishlash g‘oyasi tug‘ildi. G‘oya muallifi Ivan Nesterenkoning fikricha 3d-printer yordamida plastikni qayta ishlab, undan o‘quv mebellari, chiroqchalar va shunga o‘xshash istagan narsalarnining dekoratsiyasini yaratishga kerak bo‘ladigan mahsulot ishlab chiqarish mumkin.

3D-printerni gollandiyalik Deyv Xakens taklif etgan loyiha bo‘yicha yig‘ishdi. Qurilmani o‘rnatish uchun kerak bo‘ladigan 84 ming. grn. ni dekabr oyida “Viggggidea” loyihasida ishtirok etib to‘plashdi. Endi plastikni deyarli uy sharoitida qayta ishlash mumkin. Qurilmani o‘rnatish uchun garaj ham kifoya.

Ivan va uning guruhi oldilariga katta maqsad qo‘yishgan — oson yo‘l bilan plastikni qayta ishlash va ulardan imkon qadar ko‘p turdagi mahsulotlar olish. Ular o‘zlarini maxsus korxona deb sanashadi. Shu sabab ular bu muammoni hammaga yetkazish va bunga ko‘pchilikni jalb etishni istashmoqda.

Hozir yigitlar bor imkoniyatlarini ishga solib, to‘laqonli ishlab chiqarish bilan shug‘ullanishmoqchi. Ular bir oyda bir tonna plastikni qayta ishlashni rejalashtirgan. Bundan tashqari ular aholini bu biznesga bo‘lgan qiziqishini oshirishmoqchi.

 

“Urban Space 100” — ijtimoiy restoran

“Urban Space 100” — insoniyatning katta muammolarini hal qilmasa ham, aholini faol shaharlik bo‘lishga chaqiradi. U shahar maydonlari gullab-yashnashiga, ularni yanada takomillashtirishga va yangi g‘oyalar o‘ylab topishga undaydi.

Restoran o‘zini formati bilan birga boshqarish tizimiga ham ega. Birinchidan “Urban Space 100” jamoat mulki hisoblanadi. Uni tashkil etish uchun 100 metsenat (odam) bir vaqtda 1000 dollardan mablag‘ tashlashdi. Ular turli shahar vakillari hisoblanadi. Pullari ularga hech qachon qaytarib berilmaydi. 80 foiz daromad shaharlarni dizayni uchun, 20 foizi esa ishchi-xizmatchilarning ish haqini to‘lash uchun beriladi.

Qilingan daromadni qayerga ishlatish boshqaruvchilar majlisida hal bo‘ladi. Majlis bir necha oyda bir marta o‘tkazilinadi. Mana shu yerda o‘z shaharlarining muammolarini va ularni qanday hal etish mumkinligi ko‘rib chiqiladi va mablag‘lar shunga yo‘naltiriladi. Bu shaharning dizayni yoki shaharning obodonlashtirish bo‘lishi mumkin va jarayon ovoz berish yo‘li bilan hal etiladi.

Bundan tashqari “Urban Space 100” shahar faollarini uchrashish joyi hamdir. Restoran oshxonasi doim ochiq. Xodimlar qiziqib ishlayotganini restoranning istalgan joyidan kuzatib turish mumkin. Bu yerda juda mazali taomlar tayyorlashadi. Bundan tashqari “Urban Space 100”da harakati cheklangan odamlar uchun ham maxsus joylar qilib qo‘yilgan. Ular harakatlanayotganda halaqit qiladigan biror bir narsa bo‘lmasligi inobatga olingan.

Retoran shaharning faol hayot kechadigan joyiga ulgurdi. Bu yerga odamlar faqat mazali taomlar yeyish uchun emas, balki fikr almashish, o‘z g‘oyalari bilan bo‘lishish, shunchaki suhbatlashish, anjumanlar, yig‘inlar o‘tkazish va dam olib, o‘ynab-kulish uchun ham kelishadi.

Ishtirokchidar, restoran egalari, bu yerga keladigan odamlar bir narsani istashadi: go‘zal va obod shaharda yashashni. Buni ularning o‘zlari bugun va hozir harakat qilmasa kim qiladi? Buni ular yaxshi tushunishadi.

Sarvar Anvar o‘g‘li tayyorladi.