Исломий молия тизимини дунё тан олмоқда

Таҳлил 23-03-2015

XABARDOR.UZ - Нима учун бутун дунё ислом молия бозорига интилади, АҚШ ва Канада нимани қўлдан бой бермоқда?

Ҳозирнинг ўзидаёқ ҳажми 200 триллион АҚШ долларидан ортиқ исломий молия маблағларининг улкан оқими  халқаро активларнинг катта қисмини эгалламоқда. Инқироз анъанавий банкинг тушунчасига бўлган ишончни иккилантира бошлаган 2008 йилдаёқ дунёнинг барча пойтахтлари Лондондан то Дубайгача исломий молия тизими ҳудуд учун курашга кириша бошлади. Фақатгина Шимолий Америка мазкур тренддан ортда қолмоқда.

Исломий молия тизими нима?

Умуман олганда исломий молия тизими анъанавийга жуда яқин. Фарқ шундаки, тақдим этаётган маҳсулот ва хизматлар шариат қонунларига тўғри келиши керак. Улар орасида кўпчиликка маълум бўлган қоида фоиз ушлаб қолиш бўлиб, араб тилида "риба" деб аталади.

Анъанавий эмитентлар кредит маҳсулотларининг фоизидан даромад олишади, ислом банклари эса фойда олишнинг бошқа усулларини ўйлаб топишлари керак бўлади. Одатда улар хизмат учун ҳақ олишади ёки кирим ва зарарни тақсимлаш бўйича шартномалар тузишади. Бундай усуллардан энг кенг тарқалгани "мурабаха" деб аталади ва турар жойни сотиб олишда қўлланилади. у ижарага олиш натижасида сотиб олиш чизмасига ўхшаб кетади, банк мижоз учун уйни сотиб олади, кейинчалик эса уни аввал келишиб олинган тартиблар асосида сотади.

Ислом дунёсидаги омонатлар ҳам муайян аҳлоқ қоидаларига жавобан мос келиши керак. Шубҳали корхоналар, ҳалол саналмаган озиқ-овқат, спиртли ичимликлар, порнографияга инвестиция киритиш ман этилган. Бундан ташқари, қарз берувчи ва қарз олувчи ўртасида таваккалчиликни бўлиб олиш шартлари ва барча молия операцияларини реал активлар билан мустаҳкамлаш тартиби мавжуд бўлиб, у Уолл-стритнинг реал фондлар билан ҳисоблашмаслик каби баъзи экзотик кашфиётларга умуман ўхшамайди.

Бозорнинг ушбу қисми тобора кенгайиб бормоқда, чунки мижозларининг демографик ҳажми сайёрамиз аҳолисининг олтидан бир қисмини ташкил қилади. Унинг катта қисми  Осиёда жамланган, аммо улар ўз бойлигини ислом дунёси чегарасидан ташқарига жойлаштиришга қизиқиш билдирмоқда. Бу эса, ўз навбатида, ислом  дини қоидаларига мос келувчи молия маҳсулотлари ва хизматларига бўлган юқори талабни келтириб чиқармоқда.

Исломий  молия - шиддат билан ўсиб борувчи бозор

2008 йилда молиявий инқироз авж олган пайтдан бошлаб, ислом дунёси активларининг умумий бозори кўрсаткичлари йилига ўртача 20 фоизга ўсди. Дубайда жойлашган Ислом банкинги ва иқтисодиёти маркази "Ал Худа"нинг берган маълумотларига кўра, мазкур саноат активларининг умумий ҳажми 2015 йилда 2,5 трлн. АҚШ долларини ташкил қилади.

Ислом бондлари ёки сукук - компания ва ваколатхонарга боғлиқ бўлган катта қисм 2015 йилда ўз қарзидан 145 млрд. АҚШ долларини сотиши кутилмоқда. Ушбу саноатда Эрон, Малайзия ва Саудия Арабистони етакчилик қилмоқда, аммо кўплаб ғарб мамлакатлари ислом молиясининг Европа ва халқаро хабларига айланишга ҳаракат қилмоқда.

Буюк Британия бу ўйинга, айниқса, жуда қизиқиб кетди. Ўтган йилда у ислом бондига йўл берган биринчи ғарб давлатига айланди. Лондоннинг собиқ лорд-мэри Рожер Гиффорд ислом дунёси молия воситалари фиш энд чипсга ўхшаб британиялик бўлиши кераклигини айтган.

Россияга келадиган бўлсак, шариат қоидаларига амал қилган ҳолда ишлаш нормаларининг мавжуд эмаслиги ислом банкларининг мустақил равишда унинг бозорларига кириб боришини мураккаблаштиради. Аммо яқин кунларда икки ислом банклари "Al Baraka" ва "Al Shamal" Россия бозорига ўз маблағини олиб кириш мақсадида хамкор топишга киришганлиги эълон қилинди.

Шимолий Америкага нима бўлди?

2014 йилда исломий молия мавжуд бўлган 42 мамлакатни ўз ичига олган рейтинг натижаларига кўра, АҚШ 15 ўринга эга бўлди, Канада эса сўнгги ўриндан жой олди. Бундай кўрсаткичга дунё молия тизимидаги иккала мамлакат банклари улуши бўйича берилаган маълумотлар сабаб бўлган.

Ушбу вазиятни тушунтириш учун ислом молия институтлари томонидан белгиланган тартиблар ва қонунлар, шунингдек, федерал қонунчилик ва хилма-хил штат қонунларига назар ташлаш кифоя, ана шунда ҳолатнинг яхлит кўриниши нақадар мураккаб эканлигини тушуниш мумкин.

Америка банклари таваккалчиликка бўлган муносабатни жуда паст даражада белгилайди. Мазкур талабга мос келиш ва фойдани ошириш мақсадида банклар одатда улкан етказиб бериш ҳажмидаги келишувлар ва кафолатланган даромадга эга бўлган қимматли қоғозлар, масалан, ислом қонунлари томонидан ман этилган хазина қимматли қоғозлари ва анъанавий корпоратив бондларига инвестиция киритади. Масаланинг умуман бошқа томони шариат қоидалари бутун мамлакатга тарқалишига оида ксенофоб (ўзга миллат, динга тегишли одатлардан ҳавфсираш - муаллиф) кайфият ва қўрқувнинг мавжудлиги. Бу эса 2005 йилда ҳаттоки Сенатнинг ислом молияси терроризмни қўллаб-қувватлаши борасида тадқиқот олиб боришига олиб келди. Тадқиқотчилар ислом молиясининг анъанавий эквиваленитга қараганда террористик фаолиятни соддалаштиришига ёрдам беришига оид бўлган маълумотлар мавжуд эмаслигини тасдиқлашди.

Ислом молиясида стандартларнинг етишмаслиги, бозорга кириш нархи ва мураккаблиги ҳатто баъзи молия институтларини хатарга солиб қўйди. Мисол учун, ислом доирасида ким активларга рухсат бера олади ва бу масалани ҳал этиш учун қайси томон кўпроқ малакага эга каби.

Баҳсларга сабаб бўлган яна бир масала ислом активларига бўлган фундаменталистик ёндашув, яъни фоизларнинг ман этилишидир. Баъзи мактабларнинг фикрига кўра, фоизли даромаднинг барча турларидан воз кечиш керак, модернистлар эса фақатгина ашаддий судхўрлик ("еттита энг буюк гуноҳ" лардан бири) руҳга эга бўлганларидан воз кечиш кераклигини таъкидламоқда.

Стандартларнинг етишмаслиги узоқ муддатда бозорга қаттиқ зарба беради. Шимолий Америка банклари тараққиётига тўсқинлик қилиш ўрнига тегишли тартибларни ишлаб чиқишга замин тайёрлайди.

Мувофиқлаштирувчилар шариатга йўл очмоқда

Сўнгги йилларда банклар ислом молия маҳсулотларини ўз хизматлари доирасига киритишга катта қизиқиш билдирмоқда. Етук кредиторлар шартномаларни шариат талабларига мослаштириш қоидаларини ўрганмоқда. Ўтган йили "Goldman Sachs" шариатга мос келувчи илк бондни йўлга қўйди. Бундан ташқари, ислом молияси жараёнига тобора ўсиб бораётган ҳалол егулик маҳсулотларини ишлаб чиқаришни киритишга бўлган улкан қизиқишини намойиш этмоқда.

Ислом молиясининг мақсади компания ва мижозларга Қуръонда келтирилга ахлоқ қоидаларига риоя қилган ҳолда даромад топишни илгари суришдир. Аммо ҳозирча амалий жиҳат бу мақсаддан анча йироқ.



МАҚОЛА МАНЗУР КЕЛГАН БЎЛСА ДЎСТЛАРИНГИЗ БИЛАН ҲАМ БЎЛИШИНГ

МАЗКУР БЎЛИМДАН ЭНГ СЎНГГИ МАҚОЛАЛАР



Изоҳлар

Изоҳингиз учун раҳмат. Тез орада сайт маъмурияти уни кўриб чиқиб, чоп этади.
Изоҳ ёзиш

Биринчилардан бўлиб изоҳ қолдиринг!

Биз сизга дунёнинг гўзаллигини эслатиб турамиз. Ишдан, мактабдан ва кўчадаги бошқа юмушлардан ҳориб уйга қайтганингизда, сизни ҳаётнинг оддий ва одатий ташвишларидан бироз чалғита олсак, ютуғизмиз шудир бизнинг.
Яндекс.Метрика

© 2017 XABARDOR.UZ