Tananing qarish jarayonidagi o‘zgarishlar

  • 17:15 / 19.06.2019
  • 18127

Yoshimiz ulug‘lashgan sayin tanamizdagi turli o‘zgarishlarni seza boshlaymiz, buni bir so‘z bilan "qarish jarayoni" deb atash mumkin. 30 yoshga borib ba'zilarda ko‘zoynak taqishga ehtiyoj tug‘iladi, 40 yoshga kelib esa avvalgi vaznni saqlab qolish borgan sari qiyinlashayotganini anglaymiz, 50 yoshga borib - bolalar bilan faol o‘ynay olmayotganimizni seza boshlaymiz, 60 yoshga borib esa - dasturxonning narigi tomonida o‘tirgan kishining bizga nima deyotganini yaxshi eshita olmay qolishimiz mumkin. NV Style Kvinslend markaziy universiteti olimi Liza Xining shu haqidagi maqolasi bilan bo‘lishdi.

Tananing qarishiga oid ko‘plab nazariyalar mavjud, lekin eng mashhurlari - ikkita. Birinchi nazariyaga ko‘ra, hayotning davomiyligini DNK genlar orqali belgilaydi. Ikkinchi nazariyaga ko‘ra, bizning organizmimiz hamda DNK vaqt o‘tgan sayin so‘lg‘inlashadi va bir kun kelib, o‘z vazifalarini bajara olmay qoladi, boshqacha qilib aytganda eskiradi.

 

Miya qarishi

Yosh o‘tgan sari miya hajmi kichrayadi. Buning turli izohlari bor. Ulardan biri - hujayralar tuzilmasi eskirishi natijasida ularning o‘limi. Ba'zilar buni miyaga kelib tushuvchi qon hajmining qisqarishi idan izohlaydi, bu qon tomirlaridagi o‘zgarishlarga bog‘liq. Umuman olganda, bu insonning xotirasiga ta'sir ko‘rsatmaydi, zero miya bu o‘zgarishlar o‘rnini to‘ldirish xususiyatiga ega.

Siz neyroplastika haqida eshitgan bo‘lsangiz kerak. Bu miyaning yangilanish jarayonini bildiruvchi atama. Inson yangi tajriba va yangi bilimga ega bo‘lganida asab hujayralari ichida yangi yo‘llar paydo bo‘ladi.

Yosh kattalashgan sari aqli zaiflikning rivojlanish xavfi oshadi va buning uchun ko‘p sabablar mavjud. Shunga qaramay, aqli zaiflik - bu normal qarish jarayoni emas. Bu miyaga ziyon yetkazish natijasidir. Keksalar bu kasallikka ko‘proq uchrashi birgina sabab bilan izohlanadi: qancha ko‘p yashasak, shuncha ko‘p jarohat olish va biror bir kasallik orttirish ehtimoli yuqori bo‘ladi. Bu aqli zaiflikning asosiy sabablaridir.

 

Mushak kuchidagi o‘zgarishlar

Ulg‘ayganimiz sari insonning mushak to‘qimalari hajmi va kuchi ham kamayadi. Bir kunlik yo‘qotilgan mushak massasi o‘rnini to‘ldirish uchun keksa kishi taxminan ikki hafta davomida jismoniy mashqlar bajarishiga to‘g‘ri keladi.

Inson faolligi pasaysa, mushak massasi yanada kuchli qisqarishi mumkin. Bu normal qarish jarayoni doirasidan tashqariga chiqish hisoblanadi.

 

Suyaklar mustahkamligi

Organizm qarigan sayin u taom iste'molidan kamroq kalsiy o‘zlashtira boshlaydi, bu esa suyaklar mustahkamligi uchun hayotiy muhim ahamiyatga ega. Gormonlardagi o‘zgarishlar ham suyaklar mustahkamligiga ta'sir ko‘rsatadi. Keksa kishilar quyosh ostida kamroq vaqt o‘tkazishadi, natijada organizmda D vitamini yetishmovchiligi seziladi. Bu esa, o‘z navbatida, kalsiyning so‘rilishini kamaytiradi.

Katta yoshli insonlar jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanishlari muhim. Bu nafaqat mushak tonusini saqlashga yordam beradi, balki suyak to‘qimalari mustahkamligiga ham ta'sir ko‘rsatadi, natijada keksalarda qulash va biror bir a'zoning sinish xavfi kamayadi.

 

Sezgi organlaridagi o‘zgarishlar

Qarish jarayonida yuz beruvchi o‘zgarishlar ko‘rish, eshitish, ta'm bilish va hid sezish qobiliyatlariga ham ta'sirini o‘tkazmay qolmaydi. Odamlar ko‘pincha ko‘rish qobiliyati pasayishini birinchi bo‘lib sezishadi.

Qarish jarayoni doirasida ko‘z linzalari qattiqlashadi, ko‘zdagi asab hujayralari va suyuqlik miqdori kamayadi. Buning natijasida yaqin oradagi obektlarga diqqatni qaratish, yaxshi yoritilmagan inshootlarda biror nimani ko‘rish qiyinlashadi.

Ba'zi insonlar esa bu yoshda beso‘naqaydek tuyulishi mumkin, chunki ular predmetlar orasidagi masofani to‘g‘ri baholashlari qiyin bo‘ladi. Ko‘pchilik nima uchun doim qoqilib yurishi yoki nimanidir to‘kib yuborishini tushunmaydi, buning sababi esa oddiy - ularning ko‘rish qobiliyati pasaygan bo‘ladi.

Eshitish qobiliyatining yomonlashuvi yuqori chastotali tovushlarni qabul qilishdagi o‘zgarishlarda namoyon bo‘ladi. So‘zlarni ajratish qiyinlashadi. Bunday vaziyatlarda baland ovozda so‘zlashish yordam bermaydi, yaxshisi sekinroq va tushunarliroq gapirishga harakat qiling.

Ta'm va hid bilish qobiliyatlari ham yosh o‘tgan sayin yomonlashadi. Bunga ularning o‘tkirligiga mas'ul hujayralar sonining qisqarishi sabab bo‘ladi, hujayralarni qayta tiklash xususiyati  esa zaiflashadi. Natijada keksalarga taomlar avvalgidek mazali tuyulmaydi, ular kamroq ovqat iste'mol qilishadi. Bundan tashqari, oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan talablari o‘zgarishi mumkin. Masalan, yoshligida shokoladni yaxshi ko‘rgan inson yoshi o‘tgan sari achchiq taomlarni xush ko‘ra boshlaydi.

Shunday qilib, qarish jarayoni uchun normal bo‘lgan holatlar bor, shu bilan birga noto‘g‘ri hayot tarzi natijasida orttirilganlari ham mavjud. Yoshligimizdagi hayot tarzimiz keksalik davrimizni belgilab berishi mumkin. Shunday ekan, faollik yo‘lini tanlab, qarish jarayoniga ijobiy moslashing.

Teglar