XX аср ўрталаридаги энг бадавлат киши, 200дан зиёд компаниядан иборат империя эгаси

Таҳлил 19-12-2016

XX аср ўрталарида АҚШнинг энг бадавлат кишиси бўлган Пол Гетти ҳақида эшитганмисиз? vc.ru 200дан ортиқ компаниядан иборат империяни барпо қилган, Яқин Шарқда нефть қазиш учун биринчилар қаторида рухсат олган, шунингдек ўзининг хасислиги ва кўп сонли ишқий саргузаштлари билан машҳур бўлган нефть магнатининг таржимаи ҳоли билан бўлишди.

50-йиллар охирида Пол Гетти АҚШнинг энг бадавлат кишиси сифатида эътироф этилди. Нефть магнати ва бу бизнесни Яқин Шарққа кўчирган илк америкаликлардан бири бўлган бу шахсни бутун дунё танир эди. Бу машҳурликнинг боиси фақат бизнесдаги ютуқлар бўлмаган, албатта. Гетти ўзининг хасислиги, санъат асарларини тўплашга бўлган қизиқиши, шунингдек кўплаб ишқий саргузаштлари билан ҳам эл оғзига тушган. Буларнинг барчаси тадбиркорни ўз даврининг энг машҳур шахсларидан бирига айлантирди. 

 

Пол Гетти ҳаётининг илк босқичи

Жон Пол Гетти 1892 йилда Миннеаполисда таваллуд топган. Унинг отаси Жорж Гетти миллионер бўлган. Тўнғич Гетти фермерлар оиласида дунёга келган, бироқ амакисининг маслаҳати билан ота-онаси унинг таълим олишига имкон беришди. Жорж математика ўқитувчиси бўлишни орзу қилган. Тез орада унинг ҳаётий режалари ўзгарди. У университетда Сара Ришер билан танишиб қолади ва унга уйланишга қарор қилади. Умуман олганда, Сара бунга қарши эмасди, бироқ у камбағал ўқитувчининг хотини бўлгиси йўқ эди. Шу боис Сара Жоржга шарт қўяди - у ҳуқуқшунослик соҳасида таълим олиши керак эди!

Бўлғуси нефть магнати оиланинг тўнғичи эмасди. Унинг опаси Гертруда болалигида, Пол туғилгунга қадар ҳаётдан кўз юмган бўлиб, ота-онаси бу фожиадан ўзига келиши жуда қийин бўлган. Диний оилада тарбия топган Жорж эътиқод билан овунди. 

Бўлғуси миллиардер мактабда ўқиб юрган кезларида дарсликда Траян ҳайкалини кўриб қолади ва унга ўзини ўхшатади. У умрининг охиригача ўзини буюк император реинкарнацияси, деб ҳисоблайди. Аксарият манбаларда келтирилишича, бу Геттининг ўзига ва у қабул қилган қарорларга кучли таъсир кўрсатган. 

Пол моддий томондан қийинчилик кўрмаган - отаси жуда яхши пул топган, нефть қазиб чиқариш билан шуғуллана бошлаганидан кейин эса оила янада бойиб кетган. Шунга қарамай, Гетти ўзини ёлғиз ҳис қилган. Баъзи манбаларда келтирилишича, қизининг ўлимидан сўнг унинг ота-онаси Полга ҳаддан зиёд боғланиб қолмасликка ҳаракат қилишган.

Геттининг севимли машғулоти китоб мутолааси бўлган, у аксарият вақтини китоб ўқиш билан ўтказарди. Жорж Гетти ўғлига нисбатан қатиққўл бўлган, ҳатто 11 ёшида ўғлини ҳарбий мактабга жўнатган.

Таржимаи ҳол муаллифларининг фикрича, у ҳарбий соҳага қизиқмаслиги ва бунинг учун керакли хислатларга эга эмаслигини намойиш этган. Пол аввалгидек китоб ўқишни канда қилмаган ва шу қадар кўп нарсадан хабардор бўлганки, баъзан ўқитувчиларини шошириб қўйган. 

Ўқишдан кейин ота-онаси Полнинг ҳаётини режалаштириб беришган. Улар Полни Лос-Анжелесда иқтисодиёт йўналишида таҳсил олиш, кейин эса Беркли юридик факультетини тугаллаш учун жўнатишади. Гетти университетда таълим олишга қизиқмаган, у 17 ёшида университетни ташлаб кетади. Ўша пайтлар Пол бизнесни йўлга қўйиш билан эмас, тунги саргузаштлари билан танилиб борарди. Чуқур христианлашган оила учун бундай турмуш тарзи катта жанжалга олиб келишига оз қолди, бироқ тез орада вазият бироз юмшади. 

Жорж Гетти оила аъзолари билан бирга Европа бўйлаб саёҳатга йўл олади. Бу Полда катта таассурот қолидради. Гетти Оксфорд университетини тугаллашга қарор қилади. Бўлғуси тадбиркор ўз мақсадига эришади. 

Манбага кўра, у 1913йилга қадар Оксфордда бўлиб, "Иқтисодиёт ва сиёсатшунослик" мутахассислиги бўйича диплом олади. 

 

Геттининг биринчи миллиони

Университетдан кейин Гетти дунё бўйлаб саёҳатга йўл олди ва бир вақтнинг ўзида отаси билан уришиб қолади. Отаси унинг саёҳатини аҳмоқона деб ҳисоблаб, уни молиявий қўллаб-қувватлашдан маҳрум қилди ва бундан аввал совға қилган Minneoma Oil компанияси акцияларини қайтиб олди. Кейинчалик онасининг уринишлари натижасида зиддиятга барҳам берилади.

1914 йилда Пол ўз бизнесини йўлга қўйиш ҳақида ўйлаб қолади. Жорж Гетти ўғлига Оклахомадаги нефть конлари билан шуғулланиш таклифини беради ва 10 минг доллар инвестиция билан таъминлади. 

Гетти биринчи марта ўзини тадбиркор ролида синаб кўради ва 1916 йилдаёқ илк миллионини қўлга киритади. 

Шундан кейин Пол ота-онасининг Жанубий Калифорниядаги уйига қайтди ва бу ерда ҳам тунги ҳаёт тарзини давом эттирди. Бу сафар ота-онаси унга таъсир ўтказа олишмайди. Натижада Элси Экстр исмли аёл Полдан ҳомиладор бўлиб, уни судга беради. 

Гетти Экстрга 10 минг доллар бериб, вазиятни тўғрилашга қарор қилади. Шундан сўнг аёл боласи билан бирга кўринмай кетади - ОАВ буни Полнинг фаолияти билан боғлашган. Пол шаҳардан кетиб, вақтинчалик турмуш тарзини ўзгартиришига тўғри келади. 

Гетти бизнесга қайтади ва отасига компания фаолиятини Калифорниягача кенгайтиришни таклиф қилади. Аввалига Жорж унинг режасига қарши чиқмоқчи бўлади, лекин охир-оқибат рози бўлади ва адашмайди. Компания фаолиятини кенгайтириш натижасида Minneoma Oil ўз капиталини икки баробарга оширди. Янги компания George Getty Oil Company номини олди. Пол ишчилар билан суҳбатлашиб, кўп вақтини бизнесга ажратади.

Биринчи жаҳон уруши тугаганидан кейин Гетти яна Европага саёҳат қилиш имконини қўлга киритиб, меҳнат таътилларини шу ерда ўтказишга одатланди. Ота-онаси унинг бундай ҳаёт тарзидан қониқмай, уни уйлантиришга қарор қилишди. 1923 йилда Пол Жанетт Демонтга уйланди. Бир фарзандли (Жордж Франклин Гетти II) бўлгач, уч йиллик турмуш барҳам топади. Ўн йиллик охирига бориб, Гетти яна икки марта уйланишга улгуради. 

Отасининг касаллиги туфайли Гетти бир неча маротаба унинг ўрнини эгаллашига тўғри келади. 

1923 йилда Жорж фалажга йўлиқади ва Пол компания раҳбари лавозимига ўтиради. Бу давр мобайнида у яна бир нефтни қайта ишлаб чиқарувчи компанияни йўлга қўйиш ҳақида ўйлаб қолади ва унинг фикрича, компаниянинг нотўғри ташкиллаштирилган бошқарувига ўзгаришлар киритишга ҳаракат қилади, отасининг ҳамкорларига қўпол муносабатда бўлади. 

Бошқарувга қайтган Жоржга ўғлининг хатти-ҳаракатлари ёқмайди ва у бизнесни кенгайтириш ғоясини ҳам қўллаб-қувватламайди. 1927 йилда Пол иккинчи марта отасининг ўрнига ўтиради. Бунинг учун у Европа саёҳатини тўхтатишига тўғри келади. 

Жорж ўғлига битим таклиф қилади — компаниянинг 30 фоиздан кўпроқ акциясини 1 миллион долларга сотиб, оилавий компания даромадининг тушишини тўхтатиш. 1928 йилда Пол бунинг уддасидан чиқади. 

1930 йилда Жорж Гетти ҳаётдан кўз юмди. Васиятга кўра, бир неча ўн миллион доллар турмуш ўртоғи Сарага қолади. George Getty Oil Company бошқарувини директорлар кенгашига, 350 минг доллар - неварасига ва атиги 250 минг доллар ўғлига васият қилинади. Бундан шундай хулоса келиб чиқадики, Жорж ўғлининг оилавий компанияни бошқара олишига ишонмаган. 

 

Шахсий империянинг яратилиши

Директорлар кенгаши Полнинг компания президенти ва кенгаш раиси бўлишига розилик беради, лекин у билан ҳисоблашиб ўтириш ниятидан йироқ бўлади, бунинг учун тадбиркорнинг назорат пакети йўқ эди ахир. Шундай бўлса-да, назорат пакети онада бор эди, Полнинг эса онаси билан муносабатлари жуда яхши бўлган. У аста-секин компания ишларига шўнғий бошлайди ва Сара Гетти ўғлига ишонади. 

Пол отасининг бизнесини дунёнинг энг йирик нефть концернларидан бирига айлантиришни ўз олдига мақсад қилиб қўяди, аммо бунинг учун тезкорлик билан ҳаракат қилиш талаб этиларди. Пол онасини 3 миллион доллар кредит олиш ва унга қарзга бериб туришга кўндиради. 

У бу пуллар ёрдамида ўша пайт паст баҳога сотилаётган Mexican Seaboard нефть қазиб чиқарувчи компанияни ўз назоратига олмоқчи бўлади. Йирик акциялар пакетини қўлга киритган Пол Европага отланади ва бу билан жиддий хатога йўл қўяди. У йўқлигида Mexican Seaboard акциялари баҳоси шиддат билан туша бошлайди. Директорлар кенгаши ваҳимага тушади, банк эса кредит тўловини қайтаришни талаб қилади ҳамда Сарага акцияларни сотиб, компанияни 1 миллион долларлик йўқотишдан асраб қолишни тавсия қилади.

Бундай муваффақиятсиз тажриба шунга олиб келдики, Гетти келишувларда онасининг капиталидан фойдаланиш ғоясидан воз кечади ва ўзининг ишга ёндашувини қайта кўриб чиқди. Шу ондан бошлаб у George Getty Oil Company’даги ўз улуши ва молиявий ҳолатига таяна бошлайди. Унинг кейинги битими Pacific Western хариди бўлди. У Калифорниянинг энг йирик нефтни қайта ишловчи компанияларидан бири эди. Гетти уни қўлга киритиш вақтида ўзининг бор маблағини ишга солиб таваккал қилади, лекин бу келишув муваффақиятли бўлади. 

Машҳур Tidewater Associated Oil Company - Полнинг бизнесдаги кейинги қадами бўлди. Компания бутун АҚШ ҳудудида ўзининг нефтни қайта ишловчи бизнесига эга эди. Унинг капитали тахминан 200 миллион долларни ташкил қилган. Агар инқирозга юз тутмаганида Гетти уни қўлга кирита олмаган бўларди. 1932 йилда нефть гигантининг акциялари 2,5 долларгача тушиб кетди.

1932 йилнинг мартида Гетти Tidewater Associated’нинг 50 фоиздан зиёд акциясини қўлга киритди. Гигантга тўлиқ эгалик қилиш учун деярли 20 йил керак бўлди ва бу тахминан 90 миллион долларга тушди. Бунга эришиш учун у онасини капиталларни бирлаштиришга ва оилавий бизнес бошқарувини тўлиқ унинг тасарруфига ўтказишга кўндирди. Сара Гетти бунинг эвазига 4,5 миллион долларли қарз векселларини талаб қилди. Бу эса тадбиркорнинг Tidewater Associated учун курашига тўсқинлик қиларди. Унинг йирик акциялар пакети ўша пайтда Standard Oil назорати остида эди. Standard Oil аксилмонополия қонунчилиги туфайли ўз улушини Mission Corporation’га сотишга мажбур бўлган. 

Гетти тезроқ уни қўлга киритишга ҳаракат қилган, бироқ бундан аввал у яна бир онаси билан келишиши керак эди. Бу пайтга келиб Пол онасига 4,5 миллион доллар бериши керак бўлган, зеро банк кредити Саранинг номига олинганди. 

Сара унинг номига фонд очилганидан кейингина ўғлининг илтимосини бажаради. Фонд Саранинг неваралари ва кейинги авлодларни таъминлаш мақсадида тузилган. Бу режа Полнинг глобал режалари иш бермаган тақдирда уларнинг оиласини ҳимоя қилиш учун ҳам зарур эди. 

Пол фонд ташкил этишга дастлаб совуққон муносабатда бўлди, бироқ охир-оқибат бундан фақат фойда кўрди. 

Пол Mission Corporation ва Tidewater компаниялари бошқарувини тўлиқ қўлга олиш учун фаол ҳаракат қилишда давом этди. 1938 йилда унинг шахсий капитали 12 миллион долларга етади, 40-йиллар бошида эса Mission Corporation, шунингдек Tidewater’нинг катта қисми унинг тасарруфига ўтади. Гетти қийин аҳволда қолган нефть компанияларини қўлга киритишда давом этди, шу боис унга “Калхат” лақаби берилади. 

1941 йилда АҚШ Иккинчи жаҳон урушига қўшилади. Гетти ўша пайт ўзини кутилмаган томондан намоён қилади — 50 ёш бўлишига қарамай, кўнгиллилар қаторида армияга ёзилади. Уни хизматга олишмади, шундай бўлса-да, ватанпарварлик ҳисси уни тарк этмади. 1935 йилда Гетти самолёт ишлаб чиқарувчи Spartan Aircraft’ни қўлга киритган эди. Уруш бошланиши билан у компаниянинг штаб-квартираси жойлашган Талсу шаҳрига кўчиб ўтади. 

Ҳарбий самолётларни ишлаб чиқариш Гетти учун янги йўналиш эди ва шу боис у кеча-ю кундуз ишлашига тўғри келди. Бомбардимонлардан қўрққан Гетти ўзига бункер қурдирди ва ўша ерда яшади. Гетти разведкачи-самолётга буюртма олишга мувоффақ бўлади ва уруш ниҳоясига етгунга қадар шу орқали пул топади. 

Урушдан кейин Гетти компания фаолиятини ғилдиракли уйларни бунёд қилишга қаратади. Ғоя омадли келган бўлса-да, у бу бизнесдан зерика бошлади ва охир-оқибат яна нефть бизнесига қайтди. 

 

Яқин Шарқда концессия олиш

1948 йилга келиб, тадбиркор Яқин Шарқдаги нефть конларига қизиқиб қолади. У минтақанинг табиий бойликлари ҳақида яхши маълумотга эга бўлган, лекин АҚШ тадбиркорлари концессияларни қўлга киритишда юзага келиши мумкин бўлган бир қатор қийинчиликлар ва муаммолар туфайли дунёнинг бу минтақасида ишлашдан қочишарди.

1948 йилда Кувайтда катта “Great Burgan” нефть кони очилади. Тез орада Кувайт ва Саудия Арабистони ўртасидаги саҳро чизиғи Полнинг эътиборини тортади. У бу ерларда яна бир йирик нефть манбаси борлиги ҳақидаги миш-мишларни эшитганди, шу боис бу орзусини амалга оширишга киришди.

Бу ҳудудга Геттининг бир ўзи йўл олиши хавфли эди, шунинг учун у ўзига ёрдамчи излай бошлайди. Саудия Арабистонда ишлашга улгурган, ҳозир эса Pacific Western’да ишловчи Пол Уолтон Геттига ёрдамчи бўлади. У жойни атрофлича ўрганиб чиқиб, у ерда нефть топиш имкони 50 фоизни ташкил қилишини маълум қилади. 

Шундан сўнг Гетти Кувайт ва Саудия Арабистони ҳукмдорлари билан концессия олиш борасида келиша бошлади. Улар бундан биргаликда 20 миллион доллар ҳамда нефтнинг ҳар бир баррелидан 40 фоиз улуш олишга келишишади. 

Геттининг машиналари ва мутахассислари бу ҳудудда фаолият юритар экан, у икки мамлакат ҳукмдорларига ҳар йили 1 миллион доллар тўлашга ваъда беради. 

Ушбу ҳудудда нефтни излаш ишлари машаққатли марафонга айланди ва 1953 йилда, ниҳоят, мутахассислар улкан нефть манбаини топишга муваффақ бўлишади ва шу билан ишбилармоннинг умидлари ушалади. 

Гетти қисқа муддатда нефть ташиш жараёнини йўлга қўйиши, нефтни қайта ишловчи заводлари сонини кенгайтириш ва бу бизнесни нафақат АҚШ, балки бутун дунёда юритишига тўғри келарди. У шахсий танкер флотини қурдирди, зеро ишбилармон транспорт компанияларига у қадар ишонмас эди. Танкерларнинг умумий қиймати Геттига 200 миллион долларга тушди. 

Уиллмингтонда (АҚШ) нефтни қайта ишловчи яна бир заводнинг қурилиши ва Калифорниядаги корхонанинг модернизациясига 260 миллион доллар кетди. 

Бундан ташқари Япония, Ғарбий Европа, жумладан Италияда компаниянинг заводлари қурилади. Шунингдек Ливия ва Жазоирда ҳам нефть қазиш ишлари йўлга қўйилади. 1957 йилда Fortune журналида Пол Гетти АҚШнинг энг бадавлат кишиси сифатида эътироф этилди. 

50-йилларнинг охирида Гетти ўз империясини кенгайтиришда давом этди. Умрининг охирида унинг бизнеси 200 компанияга кенгайди. Бу вақтга келиб, унинг ўғиллари ҳам бизнесга қўшила бошлади. Геттининг 5 нафар ўғли бўлган. У намунавий ота бўлмаган ва ўғилларига анча совуққон муносабатда бўлган. У ҳеч кимнинг бизнес-хатоларини кечирмаган. 

 

Миллиардернинг ҳаёт тарзи ва ғаройиб одатлари

60-йиллар давомида Гетти Европа бўйлаб фаол саёҳат қилди. У Италия ва Францияда яшамоқчи бўлди, охир-оқибат эса Англияда қолди. 

У кўчманчи ҳаёт тарзига қарамай, телефон қўнғироқлари ва директорлари орқали ўз империясини бошқарган ва Getty Oil’да нималар бўлаётганидан доим хабар олиб турган. Гетти Англияда мисли кўрилмаган маблағ сарф этилувчи базму зиёфатлари билан тезда танилиб кетди.

Шунга қарамай, Гетти дунёнинг энг хасис кишиларидан бири сифатида эътироф этилган. У ўз империясини қурган бўлса-да, уни ҳеч ким билан бўлишмоқчи эмасди. Унинг барча вилла ва саройлари санъат асари намунаси эди. 

Шуниси диққатга сазоворки, ҳисобсиз мол-мулки бўлган Пол Гетти кийим-кечакларини ўзи ювар эди, сабаби оддий – у бунинг учун ортиқча пул сарфлашни хоҳламасди. 

У спиртли ичимликлар, коммунал хизматлар учун ҳам пулини тежарди. Бундан ташқари, Геттининг уйига ташриф буюрувчи меҳмонлар унинг телефонидан қиммат халқаро қўнғироқларни амалга оширишлари ёқмасди. Шу боис у ўз уйида автомат-телефон будкасини ўрнатади ва меҳмонлар қўнғироқ учун ўзлари пул тўлайдиган бўлишади. 

Бундан ташқари, Гетти почта ёзишмаларида ҳам ўта тежамкорликни намоён этади. У ортиқча харажатга йўл қўймаслик учун одатда унга хат йўллаган инсоннинг қоғозининг ўзида жавоб ёзиб, имкон қадар ўша конвертда қайтарар эди.

Гетти камдан-кам интервью берган, суратга тушишга ижозат бермаган ва ҳаттоки баъзи суратлари оммага тарқалмаслиги учун уларни сотиб олган. Гетти умрининг охиригача ўзини Саттон-Плейс герцоги деб таништирган, аслида бундай бўлмаган. 

Гетти пластик жарроҳликка меҳр қўйган. Манбага кўра, у камида беш марта пластик жарроҳлик амалиётини бошидан ўтказган. Бундан ташқари ишбилармон оқ сочлари билан курашиб, уларни малла-каштан рангга бўяган. Бу унинг қиёфасига янада ажиб кўриниш берган. 

Геттининг кўплаб ишқий саргузаштларига тўхталмай илож йўқ. У ўз ҳаёти давомида беш марта оила қурган ва сон-саноқсиз ишқий саргузаштлар қаҳрамонига айланган.

Пол Гетти санъат намуналарини тўплашга жуда қизиққан. У Рембрант ва бошқа рассомларнинг асарлари, қадимий Рим ҳайкалтарошлик намуналари, Эрон гиламлари, мебель ва гобеленларни қўлга киритган. Тадбиркор молиявий томондан қийналиб қолган оқсуяк ва коллекционерларни топган, шу боис шедеврлар Геттига арзонга тушарди. 

1974 йилда Гетти музейига асос солинган. У бугунга қадар Калифорния ва Ғарбий қирғоқдаги энг йирик бадиий санъат асарлари музейи ҳисобланади. 

Гетти хайрия ишларига совуққон муносабатда бўлган. У агар хайрия қашшоқлик муаммосини йўқ қила олганда эди, бойлигининг 99,5 фоизини шунга бағишлаган бўлишини таъкидлаган. Унинг фикрича, хайрия ташкилотлари инсонларни пассив пул қабул қилишга ўргатиб қўяди. 

 

Ишбилармон ҳаётининг сўнгги йиллари

70-йилларнинг бошида Гетти Британия иқлимидан бироз чарчайди, боз устига шифкорлар унга бу ерда яшашни тавсия қилишмайди. У Калифорнияга қайтмоқчи бўлади, бироқ бунинг учун аввал ўз вилласини қуришга қарор қилади. 

1976 йилда унга простата саратони ташхиси қўйилди ва у шу йилнинг ўзидаёқ Саттон-Плейсда ҳаётдан кўз юмади. Геттининг ўлимидан сўнг унинг меросхўрлари 4 миллиард долларни ўзаро бўлишиб олишади.

Пол Геттининг ўлимидан кейин унинг ўғиллари отаси барпо этган бизнесни сотиб юборишади.

Ишбилармоннинг бизнесдаги муваффақиятига на унинг шубҳали ҳаёт тарзи, на инқирозлар ва на уруш тўсқинлик қила олмади. 



МАҚОЛА МАНЗУР КЕЛГАН БЎЛСА ДЎСТЛАРИНГИЗ БИЛАН ҲАМ БЎЛИШИНГ

МАЗКУР БЎЛИМДАН ЭНГ СЎНГГИ МАҚОЛАЛАР



Изоҳлар

Изоҳингиз учун раҳмат. Тез орада сайт маъмурияти уни кўриб чиқиб, чоп этади.
Изоҳ ёзиш

Биринчилардан бўлиб изоҳ қолдиринг!

Биз сизга дунёнинг гўзаллигини эслатиб турамиз. Ишдан, мактабдан ва кўчадаги бошқа юмушлардан ҳориб уйга қайтганингизда, сизни ҳаётнинг оддий ва одатий ташвишларидан бироз чалғита олсак, ютуғизмиз шудир бизнинг.
Яндекс.Метрика

© 2017 XABARDOR.UZ