“Adabiyot yashasa — millat yashaydi” iborasini ko‘p eshitgansiz. “Qalandar”, “Mirzaqalandar”, “Andijonlik” taxalluslarini ham bilasiz. Shekspirning o‘zbek tiliga tarjima qilingan “Hamlet” asarini ham mazza qilib o‘qigandirsiz. Bu uchalasini nima yoki kim birlashtirib turadi? Bugun XX asr boshlarida o‘zbek adabiyotiga o‘zgacha joziba olib kira olgan adib Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Yunusov — Cho‘lpon haqida gaplashamiz. 

1897-yili Andijonning “Qoraterak” mahallasidagi bir xonadonda chaqaloq dunyoga keladi. O‘shanda bu chaqaloq kun kelib, adabiyotning yirik namoyondalaridan biri bo‘lishini kimdir xayoliga keltirganmikin? Shoirning otasi Sulaymon Muhammad Yunus o‘g‘li Andijonning ko‘zga ko‘ringan savdogarlaridan biri edi. Uni andijonliklar “Sulaymon bazzoz” deyishgan. Bu gazlama yoxud mato sotuvchisi degani. Choʻlpon otasiga yordam berish maqsadida bazzozlik bilan ham shugʻullangan. U o‘g‘lini mulla bo‘laqolsin deya madrasaga o‘qishga bergan. O‘shanda Cho‘lpon bir turk bilan tanishib qoladi. Turk kishi Qur’onni butunlay biladigan, g‘oyat savodxonligini aytgan. Keyin bilishicha, Istanbuldagi panturkistlar uyushmasi tomonidan u Sharqiy Turkistonga umumturk g‘oyalarini targ‘ib qilish uchun yuborilgan bo‘ladi. Gazeta-jurnallarni mutolaa qilishni undan o‘rganganini ta’kidlagan. Madrasadagi darslari qolib ketadi. Shu tarzda adabiyotga muhabbat qo‘yganini, jadidchilikka qanday kirgani haqidagi hikoyasida aytib bergan.

Boʻlajak shoir 1913-yildayoq turk tarixiga doir asarlar bilan tanishgan, soʻngra “Turk yurdi” va “Sayra” kabi nashrlarni muntazam kuzatib borgan. M.Muhammadjonov 1916-yilda Choʻlpon bilan ilk bor uchrashganini eslab: “Abdulhamid har kuni xususiy ravishda ruscha oʻqir edi. Tatariston, Ozarbayjon, Hindistonda chiqadigan hamma gazeta va jurnallarga mushtariy boʻlib, ruscha gazetalarni ham oʻqib turar edi”, — deydi. Bunda otasi o‘g‘liga ancha yordam berganini bilishimiz mumkin. Choʻlpon rus tilini mustaqil o‘rgangan. Shu bilan tarjima sohasida zo‘r ijod qilgan.

 1914-yili Toshkentga keladi va o’z faoliyatini “Sadoi Turkiston” gazetasi bilan bog‘laydi. Shu yilning 4-iyun kuni uning ilk tanqidiy “Adabiyot nadir” nomli asari e’lon qilingan. Cho‘lpon bu asarni 16 yoshida yozgan. 1916-1917-yillarda Orenburgda yashaydi va u yerda boshqird hukumati mahkamasida kotib bo‘lib ishlaydi. So‘ng Toshkentga qaytadi. 

“Yangi sharq”, “Ishtirokiyun” gazetasida adabiy xodim, Xalq maorif komissarligi qoshidagi Ilmiy kengash (1921-yildan Oʻlka oʻzbek bilim hayʼati, 1922-yildan Ilmiy hayʼat)da rais (1920-1923), “Buxoro axbori” gazetasida muharrir (1921-1922), “Turon” teatrida direktor (1921; 1922-1923), “Mushtum” jurnali va “Darxon” gazetasida texnik muharrir, adabiy xodim (1922-1923), Oʻzbek drama studiyasi (Moskva, 1924-1927) va O‘zbek drama teatrida adabiy emakdosh (1927-1931), SSSR XKS va Sharq xalqlari markaziy nashriyotida tarjimon (Moskva, 1931-1934), „Mushtum“ va “Guliston” jurnallari hamda „Teatru“ gazetasida adabiy xodim (jamoatchilik asosida, 1935-1937) bo‘lib faoliyat yuritgan.

She'riy ijodi

Cho‘lponning “O‘zbek yosh shoirlari” (1923), “Go‘zal yozg‘ichlar” (1925), “Adabiyot parchalari” (1926) nomli chop etilgan she’rlari, she’rlari asosida chop qilingan “Uyg‘onish” (1922), “Buloqlar” (1923), “Tong sirlari” (1926), “Soz” (1935) kabi to‘plamlari o‘zbek she’riyatida o‘z o‘rniga ega.

 Nasriy asarlari

Uning “Kecha va kunduz” (1936) romani, “Do‘xtur Muhammadyor” (1914), “Qor qo‘ynida lola”, “Novvoy qiz”, “Oydin kechalarda” hikoyalari yangi davr o‘zbek nasri taraqqiyotiga hissa qo‘shdi.

 Dramalari

Cho‘lponning “Yorqinoy” (1920), “Xalil farang” (1921), “Cho‘rining isyoni” (1926), “Yana uylanaman” (1926), “Mushtumzo‘r” (1928), “O‘rtoq Qarshiboyev” (1928), “Hujum” (1928) kabi dramalari uning dramaturg sifatida ham samarali ijod qilganligini ko’rsatadi.

 Tarjimalari

Cho‘lpon Pushkinning “Dubrovskiy”, “Boris Godunov” asarlarini, Gorkiyning “Ona” romani va “Yegor Bulichev” pyesasini, Lohutiyning “Yevropa safari”ni, Gotsiyning “Malikai Turandot”, Shekspirning “Hamlet” dramalarini o‘zbek tiliga tarjima qilish orqali o‘zbek va jahon adabiy aloqalari rivojiga munosib hissa qo‘shdi.

Afsuski, 1937-1938-yillarda mustabid sho‘ro hokimiyati o‘zbeklarning boshiga zo‘ravonlik va xunrezliklarni ham soldi. Milliy ziyolilarni orasiga tushib, gijgijlab, bir-biriga qarshi qilib qo‘ydi. Chaqimchiliklar ham avj olib ketdi. Dastavval Fayzulla Xo‘jayev va Akmal Ikromovlar qamaldi. Keyin bu saf kengaydi: Usmon Nosir, Abdulla Qodiriy, Cho‘lponlar qo‘shildi. Xalq esa sevimli shoir va adiblari ozodlikka chiqishidan umidvor edi. Ularning ijodi qoralandi, “xalq dushmani” tamg‘asi bosildi. Yozuvchi Oybek esa Cho‘lponni himoya qilishga harakat qilgan. Hukumatni Oybekning “Qizil Oʻzbekiston” gazetasidagi “... Choʻlpon oʻzining kelib chiqishi, tarbiyasi va intilishlari bilan bu narsadan yiroqdir”, degan soʻzlari gʻazablantirgan. Boz ustiga, Oybek uni ahamiyatiga koʻra Pushkin bilan bir darajaga qoʻyib, Choʻlpon va Pushkinni tenglashtirishga jurʼat etgan:

“... Nahotki, biz hozirgi adabiy talablarga javob bermaydi deb hisoblab Choʻlpondan voz kechamiz? Menimcha, bu xatodir... Shoirlarni qulogʻidan tortib proletar shoirga aylanishga majburlab boʻlmaydi... Bizning zamonaviy adabiy talablarimizga javob bermaydi deb Choʻlpondan uzoqlashishimiz kerakmi? Menimcha, bu yanglish harakat. Agar biz hozir rus oʻrtoqlarimizga qarasak, ular Pushkinni qanchalar sevishlarini koʻramiz. Uni hamma oʻqiydi va yaxshi koʻradi. U inqilobdan keyin ham Pushkinligicha qolgan. Rus adabiyotida oliy oʻrinni egallagan. Pushkin proletar shoir boʻlmagan, u pomeshchik va hukmdorlar shoiri boʻlgan va uning dunyoqarashi zamonaviy davrga mos kelmaydi, lekin nega uni bunchalar yoqtirishadi? Negaki, u goʻzal asarlar yaratgan, rus sheʼriga ajoyib badiiy obrazlarni taqdim etgan, bu orqali rus adabiyotining oʻlmas boyliklarini yaratgan. Ruslar hech qachon ushbu buyuk adabiy merosdan voz kechishmaydi.

 Biz ham Choʻlpondan qoʻl tortmaymiz. Choʻlpon yangi adabiyotda yangi shakllarga asos soldi. Mistik adabiyot oʻrniga zamonaviy ziyrak adabiy didga javob beruvchi ajoyib sheʼrlarni taqdim etdi. Bugungi yosh avlod uning jozibali texnikasini, sodda tilini, gʻaroyib uslubini sevadi va undan koʻp ajoyib narsalarni qabul qiladi.

Choʻlponning gʻoyalari emas, balki u tomonidan yaratilgan original sheʼriy obrazlar oʻqiladi va undan hech kim voz kechmaydi”.

Qolaversa, Germaniyada tahsil olgan, “Koʻmak” jurnalini chop ettirgan turkistonlik talabalar jurnal sonlaridan birida Choʻlpon Shekspir bilan taqqoslangan maqolani eʼlon qilishganini keltirsak. Maqola muallifi yozadi: “Men Shekspir lirikasi va Choʻlpon sheʼriyati oʻrtasidagi farqni qanchalik qidirmay, uni topa olmadim. Men Choʻlponning “Uygʻonish”ini qayta-qayta oʻqiganman. Shekspirni oʻqiganman. Nihoyat, Shekspir ‒ bu Choʻlpon yoki Choʻlpon ‒ bu Shekspir, degan xulosaga keldim”. Ushbu yozuvlar ruslarni yanada g‘azablantirib, Cho‘lponning ahvolini og‘irlashtirardi.

Cho‘lpon adabiyot orqali xalqining dunyoqarashini o‘zgartira olishini bilar edi. Shu boisdan millatni uyg‘otuvchi asarlarni qo‘rqmasdan yozardi. Sho‘ro hukumati esa buni kechirmadi. Cho‘lpon 1937-yilning 14-iyulida qamoqqa olingan. “4-oktyabrdan 5-oktyabrga o‘tar kechasi, hamma uxlagan vaqtda Fitrat, Abdulla Qodiriy, Otajon Hoshim kabi ziyolilar hozirgi Toshkent shahrining Yunusobod tumanida joylashgan NKVD maxsus poligonida otib tashlangan. Ularning barchasi bitta chuqurga kafansiz, janozasiz maxfiy ravishda dafn etilgan. Jasadlar tezroq chirib ketishi uchun ustilaridan yo xlor sepishgan yoki tezak tashlashgan.

 Cho‘lponga o‘q yetmay qolganidanmi yoki to‘pponcha otilmaganidanmi, jallodlar uni o‘sha kecha otmaslikka qaror qiladi. Ammo shoir “O‘ldiringlar! Men senlarning davlatingda, zamoningda yashashni istamayman! Senlarni ko‘rgim yo‘q”, deb baqiradi. Shunda Cho‘lponni bolta bilan chopib o‘ldirishgan”, deydi adabiyotshunos olim, akademik Naim Karimov.

                                                                          Adabiyotshunos olim, akademik Naim Karimov

U vafotidan so‘ng Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Respublikasi Davlat mukofoti (1991) va “Mustaqillik” ordeni (1999) berilgan.

1956-yilda oqlanib, 1991-yilda birinchi bor “Yana oldim sozimni” nomi bilan eng yaxshi she’riy asarlari to‘plam holida nashr etildi. Keyingi bir jildlik kitobidan uning kengaytirilgan tarjimai holi, (prof. O.Sharafiddinov) “Kecha va Kunduz” romani o‘rin olgan. 2016-yilda andijonlik yozuvchi Nabi Jaloliddin Cho‘lpon hayoti va ijodiga bag‘ishlangan ikki kitobli tarixiy romanni yozib tugatdi.

Yillar o‘tsada, o‘quvchilar Cho‘lponning ijodidan bahramand bo‘lishmoqda. Cho‘lpon hamisha millat yuragida yashaydi.

Ko‘ngil, sen munchalar nega
Kishanlar birla do‘stlashding?
Na faryoding, na doding bor,
Nechun sen muncha sustlashding?

Haqorat dilni og‘ritmas,
Tubanlik mangu ketmasmi?
Kishanlar parchalanmasmi?
Qilichlar endi sinmasmi?

Tiriksan, o‘lmagansan,
Sen-da odam, sen-da insonsan.
Kishan kiyma,
Bo‘yin egma,
Ki, sen ham hur tug‘ulg‘onsan!

Toshkent, 1922, 7-avgust

 Maqola muallifi Munisaxonim Irisova

• Adabiyot
• O'zbekiston tarixi
• qiziqarli