Markaziy bank O‘zbekiston Respublikasi nasiya savdo bozori ishtirokchilarining munosabatlarini tartibga soluvchi Axloq kodeksi loyihasi jamoatchilik muhokamasiga taqdim etdi.

Loyiha asosida FinTex Assotsiatsiyasi orqali “Ishonch belgisi” tizimi joriy etiladi. Ushbu belgi nasiya xizmatlari qonunga muvofiq va shaffof yo‘lga qo‘yilganini anglatadi. Bu orqali mijozlar tashkilotlarning ishonchliligini osonroq aniqlay oladi.

Shartnomalarga oid talablarga ko‘ra, har bir tashkilot rasmiy veb-saytida mahsulot turlari, to‘lov tartibi, komissiya va jarimalar haqida to‘liq ma’lumot berishi shart. Mijozlar shartnoma tuzishdan oldin yillik foiz (APR), umumiy to‘lov miqdori va kechiktirish oqibatlari to‘g‘risida xabardor qilinadi. Shuningdek, reklamada “0%”, “bepul”, “barchaga mos” kabi chalg‘ituvchi iboralar taqiqlanadi.

Yangi qoidalarga ko‘ra, nasiya faqat 18 yoshdan oshgan fuqarolarga beriladi. Ilk limit 2 mln so‘m etib belgilangan. Agar mijoz limitni oshirishni istasa, uning qarz yuki 50 foizdan ziyod bo‘lmasligi kerak. Barcha foiz va yig‘imlar yiliga qarz summasining yarmidan oshmasligi belgilangan.

Qarzdorlikni undirishda tahdid yoki bosim o‘tkazish kabi noqonuniy usullar man etiladi. Shu bilan birga, firibgarlikka qarshi biometrik ro‘yxatdan o‘tkazish, axborot va kiberxavfsizlik bo‘limlari tashkil etish nazarda tutilgan. Kredit byurolari bilan ma’lumot almashish yo‘lga qo‘yiladi.

Biroq iqtisodchi Otabek Bakirovning fikricha, bu talab amalda bozordagi nazoratni xususiy nodavlat tashkilot qo‘liga topshirishi mumkin.

“Kodeks bilan nasiya savdo tashkilotlari uchun Ishonch belgisi olish talablari qo‘yilmoqda. Lekin Ishonch belgisini olish FinTex assotsiatsiyasiga a’zo bo‘lish majburiyati bilan bog‘lanmoqda (shu joyi juda bahsli va ancha e’tirozli). Nima uchun nasiya savdochilar Ishonch belgisiga ega bo‘lishi uchun FinTex assotsiatsiyasiga a’zosi bo‘lishi talabi (a’zolik uchun 12 mln.so‘m yoki 1 200 dollar to‘lash kerak va xulosalarni ham ayni shu NTTga topshirilishi tushunarsiz. Buyam yetmagandek FinTex assotsiatsiyasi insofsiz bozor ishtirokchilar reyestrini yuritadi” — deydi Bakirov.

Uning sayti hozircha faqat rus tilida faoliyat yuritmoqda va unda bor-yo‘g‘i to‘rtta a’zo mavjud, ulardan ikkitasi Uzcard va Uzinfocom.

Ekspertga ko‘ra, bunday mexanizm raqobat tamoyillariga zid bo‘lib, nasiya savdo bozorida sun’iy konsentratsiyaga olib kelishi mumkin. Agar nazorat xususiy tashkilot qo‘liga o‘tkazilsa, u qonunsiz regulyatorga aylanishi ehtimoli bor.

Bakirov taklif qilinayotgan kodeks matni to‘liq shaklda e’lon qilinmaganini ham tanqid qildi. Uningcha, agar FinTex Assotsiatsiyasiga majburiy a’zo bo‘lish talabi olib tashlansa, hujjat maqsadga muvofiq qabul qilinishi mumkin.

Markaziy bank ma’lumotiga ko‘ra, kodeks bo‘yicha taklif va e’tirozlar jamoatchilikdan qabul qilinmoqda.

• Kodeks
• Markaziy bank
• Umumxalq muhokamasi
• Yangilik