Yer yuzida toza ekologik muhitni saqlab qolish uchun e’tibor berishimiz kerak bo’lgan yana bir jihat bu chiqindilarni qayta ishlash tizimidir. Negaki, butun dunyo bo’ylab aholi sonining oshishi, ishlab chiqarishning kengayishi, zararli kimyoviy moddalarga ega bo’lgan chiqindilar turi ko’payishi hisobiga atrof muhitning zaharlanishi tezlashyapti. Yuqumli kasalliklar, epidemiyalar, havoning ifloslanishi bu muammolar zamirida ham axlatlarni to’g’ri yo’q qilishga loqayd yetishmasligi turadi.

Ayrim davlatlar chiqindilarni qayta ishlash tizimini yirik biznesga aylantirayotgan bir vaqtda biz hali ham ularni saralab tashlash madaniyatiga ega emasmiz. Shisha, plastmassa, oziq-ovqat mahsulotlarini alohida axlat qutilariga tashlash majburiyati hali ham shakllanmagan. Bunday vaziyatda ularni qayta ishlab chiqaruvchi korxonalar faoliyati sekinlashishi turgan gap. Keling, agarda biz uyimizdan chiqadigan axlatlarga diqqatli bo’lsak va ularni to’g’ri taqsimlasak qanday imkoniyatlarga, hatto iqtisodga katta foyda keltirishimiz mumkinligini ko’rib chiqamiz.

Chiqindilarni elektr-energiyaga aylantiruvchi zavod

Ayni elektr- energiyasi taqchilligi kuzatilayotgan bir davrda samarali, arzon elektr energiyasi ishlab chiqarish korxonasi juda foydali emasmi? Jahondagi turli davlatlarda chiqindilarni qayta ishlash korxonasiga topshirish (pullash) uchun uzoq navbatlar hosil bo’lishini bilasizmi? Hatto chiqindilar eksporti borliginichi?
Shu yili Avstraliya o'z oldiga 2030-yilgacha mamlakatda ishlab chiqariladigan chiqindilarning 80 foizini qayta ishlashni maqsad qilib qo’ydi. Bu degani avstraliyaliklar 2030-yilgi maqsadga erishish uchun har yili qo'shimcha 12,92 million tonna chiqindilarni kamaytirishi yoki qayta ishlashlari kerak bo'ladi. Bu katta ko’rsatgich, lekin avstraliyaliklar soha bo’yicha tajribaga allaqachon ega. Shvetsiya esa shishasining 94 foizini qayta ishlaydi.

Chiqindilarning morfologiyasi

Afsuski, O’zbekistonda bu tizim yo'qligi sababli, mumkin bo'lgan 20-30% foydali chiqindilarning 4-5%gina qayta ishlash imkoni bo’lmoqda. Bu ko’rsatgich yashash joyi bo‘lmagan shaxslar, sanitariya tozalash korxonalari xodimlari, mahalliy makulatura va shisha idish yig‘ish punktlariga chiqindini topshirayotganlar xizmati orqali amalga oshirilib kelinmoqda.

Chiqindixonalar parchalanmaydigan chiqindilar bilan to'ldirilgan. Zavodlarning asosiy vazifasi tabiatga minimal zarar yetkazgan holda malakali va to'g'ri yo'q qilishdir, lekin saralash zavodlarining ishlashi foydasiz bo'lib, poligonlar parchalanishi qiyin bo'lgan axlat bilan tiqilib qoladi, ular parchalanib ketganda yer osti suvlariga zarar yetadi, deydi Navoiy viloyatidagi chiqindi klasteri direktori.

Ma'lumotlarga ko'ra, dunyoning deyarli barcha mamlakatida qattiq maishiy chiqindilar salmog'i aholi jon boshiga har yili 1 foizga ortib bormoqda. Jahonda yiliga faqat maishiy chiqindilarning o'zigina qariyb 6 mlrd. tonnani hosil qilmoqda.

Yaqin kelajakda O‘zbekistonda chiqindilarning hosil bo‘lish hajmi 2 baravarga ko’payishi mumkin. Parlament komissiyasining majlisida Barqaror rivojlanish maqsadlarining 12-maqsadi doirasida O‘zbekiston chiqindilarning hosil bo‘lish hajmini 2030-yilgacha 2 baravarga qisqartirish majburiyatini olgan, lekin bu ko'rsatkich 2030-yilgacha 2 baravarga ko‘payishi ta‘kidlab o‘tilgan.

Ma'lum qilinishicha, ayni paytda respublikada 13 ta sanitariya jihatidan tozalashga ixtisoslashtirilgan davlat unitar korxonalari hamda ularning tuman va shaharlardagi 174 ta filiali, shuningdek, «Maxsustrans» DUK hamda 101 ta xususiy korxonalar faoliyat yuritmoqda. Ammo amaliyotda unumdorlik kutilgan natijani hali ko‘rsatganicha yo‘q.
Progressiv islohotlar markazi ekspertlarining bergan tahlillariga ko‘ra, 2022-yilda O’zbekistonda deyarli 7 million tonna chiqindi hosil bo’lgan.

Hozirda chiqindilar bilan ishlash bo’yicha yetakchi mamlakatlar bu sohadagi muammolarni yechishni chiqindilarni saralash va tarif siyosatini o’zgartirishdan boshlagan. Biz ham atrof-muhitga, iqtisodga, tozalikka befarq bo‘lmagan holda maktab, universitet va shunga o‘xshagan jamoatchilik joylarida chiqindi saralab solinadigan qutilarni ko‘paytirishimiz kerak. Shundagina ijtimoiy turmush va iqtisodga foyda keltirish barobarida kelajak avlodga ham xizmat qilgan bo‘lamiz.
                                                                                                                                                           

                                                                                                                                                             Muxbir Malika NORBEKOVA

• Chiqindi
• Elektr stansiya
• Muammo