9 май санаси яқинлашар экан, бу кунда келажак авлоднинг тинчлигини таъминлаш учун ўз жонини фидо қилган инсонлар хотирланади. Иккинчи жаҳон уруши (1939-1945)да қатнашиб, жонбозлик кўрсатган фахрийлар ҳолидан хабар олинади. Бундан ташқари шу куни “Георгий тасмаси”ни тарқатиш акцияси бўлиб ўтади.

Қизиғи бу кунни баъзи ватандошларимиз улуғ ғалаба куни сифатида кенг нишонлашни истаса, айримлар бу кун фақатгина хотира куни сифатида қабул қилади. Улар 9 май санаси муносабати билан тарқатиладиган «Георгий тасмаси»ни тақишни исташмайди. Айни шу мавзу ижтимоий тармоқларда кўплаб муҳокамаларга сабаб бўлмоқда.

Хўш, “Георгий тасмаси” ўзи нима? Унинг Иккинчи жаҳон урушига қандай алоқаси бор?

“Георгий тасмаси” тарихи

1768–1774– йиллардаги рус-турк уруши вақтида, аниқроғи 1769 йил 26 ноябрь куни Екатерина II томонидан Авлиё Георгий ордени ва тасмаси таъсис этилган. Орден ва тасма Россия империяси манфаати йўлида садоқат ва жасорат билан хизмат қилган рус аскарларига рағбат сифатида берилган. Тасма оқ тенг қиррали хоч ёки тўрт қиррали олтин юлдуз билан тўлдирилган. Шу тариқа рус ҳарбийларининг кўкраклари ана шу орден ва тасма билан безатиладиган бўлди.

“Георгий тасмаси” дастлаб, ҳарбийнинг унвонига қараб кўкракка тақилган. Оддий аскар тасмани бўйин атрофига қадаган бўлса, ҳарбий зобитлар уни ўнг елкага тақишган. Орден ва тасма эгасининг ўлимидан сўнг унинг авлодларига мерос бўлиб қолган.

Россия империяси ҳукмрон доираларининг Туркистон ерларига ғаразли мақсадда кўз олайтиришлари ҳали ўлкада шайбонийлар ҳукмронлиги давом этаётган даврда бошланган эди. Кавказ, Волгабўйи, Сибир ва Ўрта Осиё устидан ҳукмронлик қилиш рус подшоҳларининг азалий ва асрий орзуси бўлган. Афсуски 1868 йилда Бухоро амирлиги, 1873 йилда Хива хонлиги, 1876 йилда Қўқон хонлиги Россия империяси томонидан босиб олиниб, мустамлакага айлантирилди.

Хива хонлиги, Қўқон хонлиги ва Бухоро амирлигини босиб олган рус зобитлари ва генераллари учун Георгий ордени ва тасмасига ўхшаш махсус – “Қўқон хонлигини забт этгани учун”, “Марказий Осиёга юриши учун”, “Хива хонлигига юриши учун” каби медаллар таъсис этилган.

Шуни ҳам таъкидлаш керакки,  бизнинг “доно” хонларимиз Россия подшоҳи томонидан туҳфа этилган орден ва нишонларни кўзларига суртиб, алоҳида иштиёқ билан кўкракларига тақиб юришган. Хива хонлари Мадримхон ва Исфандиёр, Бухоро амири Музаффархон ва Олимхон бунга яққол мисол.

Совет Иттифоқи даврида “Георгий тасмаси”

1917 йил октабр инқилобидан сўнг ҳокимиятга большевиклар келди. Улар оқ империя (Россия империяси) жорий этган ҳарбий мукофотлардан фойдаланишда давом этди. Хусусан, большевиклар Туркистондаги талатўпларда қатнашиб, ўлка аҳолисининг қонини дарё қилиб оқизган рус ҳарбийларини айнан Георгий ордени ва тасмаси билан тақдирлаган. Хусусан, Туркистон Мухториятини қонга ботирган арманларнинг дашнаксутюн дивизияси қонхўрларига «Георгий ордени ва тасмаси» мукофот қилиб берилган. Кейинчалик большевиклар “Георгий ордени ва тасмаси” тақиқлади.

1941 йил 21 июнь куни Германия Совет Иттифоқига бостириб кирди. Совет адабиётларида бу уруш “Улуғ Ватан уруши” деб талқин этилди. 1941 йил кузидан бошлаб Ватан ҳимоясида жасорат кўрсатган совет ҳарбийлари “Гвардиячилар” фахрий унвонлари билан тақдирланди.

1945 йилнинг 9 май куни Совет Иттифоқининг Олий Кенгаш президиуми томонидан “Улуғ Ватан урушида Германия устидан қозонилган ғалаба учун“ медали таъсис этилди. Э. М. Романов ва И. К. Адриановлар медаль муаллифлари ҳисобланади. Медалнинг кўриниши бир вақтлар большевикларнинг ўзлари тақиқлаган «Георгий ордени ва тасмаси»га ўхшар эди. 

Медалнинг юз томонида Иосиф Сталин тасвири Совет Иттифоқи маршали сифатида акс этган. Медаль айлана ёрдамида беш бурчакли «Георгий тасмаси»га илинган бўлади. Тасма юзасида бешта эни жиҳатидан тенг чизиқ билан қопланган, ушбу чизиқларнинг учтаси қора ва иккитаси жигаррангдир. Тасманинг чеккалари ингичка апельсин рангли мато билан қопланган. Бу ранглар нимани англатиши ҳақида турли қарашлар мавжуд.

“Георгий тасмаси” нима учун тарқатилди?

СССР даврида “Георгий тасмаси” қаҳрамонлик рамзи деб тушунилган. 1991 йилда Совет Иттифоқи парчалангач, “Георгий тасмаси” фақатгина фахрийларнинг кўкрагида эсдалик сифатида қолган эди. Лекин 1999 йил Владимир Путин ҳокимиятга келгач, собиқ Совет Республикаларига “Катта оға”ликни даъво қила бошлади. У постсовет Республикаларига мафкуравий ҳужум бошлади.

2005 йилда бир неча йигит Москва кўчаларининг бирида, “РИА Новости” ахборот агентлиги биноси олдида стол қўйиб, “Георгий тасмаси”ни сота бошлади. Лекин одамлар уни сотиб олишга шошмади. Шунда йигитлар тасмаларни “бу ғалабамиз рамзи” деб текинга тарқатишни бошлади. Шунда россиялик айрим тарихчилар  “Улуғ Ватан уруши” вақтида фашистлар Германияси тарафига ўтган генерал Власов ва унга ўхшаган ҳарбийлар, аниқроғи сотқинлар ҳам бу лентани таққанини таъкидлашади.

Кўп ўтмай “Георгий тасмаси” давлат идоралари томонидан тарқатила бошланди. Бундан ташқари элчихоналар орқали собиқ Совет Иттифоқи Республикаларига хусусан, Ўзбекистонга ҳам бу тасма тарқатилди.

Лекин Ислом Каримов даври (1991-2016)да бу масалага жиддий эътибор берилди. Хусусан, “Георгий тасмаси”даги уч қатор қора ва икки қатор тўқ сариқ ранглар Ўзбекистон давлат байроғидаги кўк, оқ ва яшил рангларга ўзгартирилди. Биринчи маъмурият даврида  9 май санасида “Хотира ва қадрлаш куни” дея ҳалок бўлган ватандошларимизнинг хотираси ёдга олинган.

2016 йилда Шавкат Мирзиёев ҳокимиятга келгач, 9 май алоҳида байрам сифатида кенг кўламда нишонлана бошланди. 2020 йил 9 май куни Тошкентнинг Олмазор туманида “Ғалаба боғи” очилди. Ўша йили Шавкат Мирзиёев "Георгий тасмаси"ни тақиб, Москвада Россия президенти Владимир Путин билан учрашди.

Маълумотларга кўра, яқинлашиб келаётган 9 май санасига катта тайёргарлик кўрилаётгани маълум бўлди. Ижтимоий тармоқларда бу масала кўплаб муҳокамаларга сабаб бўлмоқда. Айримлар “бу ҳаракатлар манқуртликдан бошқа иш эмас” деб таъкидламоқда. Баъзи ватандошларимиз эса бу кунни улуғ ғалаба куни сифатида кенг нишонлашни истамоқда.

Айрим сиёсатчиларнинг фикрича, бугун Ўзбекистон ўта эҳтиёткор сиёсат юритиб, агрессор Россиянинг жиғига тегиб қўймаслик учун  9 май санасини байрам сифатида нишонлашга ҳаракат қилмоқда. Лекин бу одамларнинг онгида Совет Иттифоқига бўлган мойилликни оширади. Шунинг учун ҳам Москва ҳар йили постсовет ҳудудидаги Республикаларга босим қилиб, ўзининг пропаганда машинасини кучайтиради. Мақсад эса ҳаммага маълум.

• Ikkinchi jahon urushi
• Ислом Каримов
• Путин
• георгий тасмаси