Ҳозир биз ижтимоий тармоқлар нафақат мулоқот майдони, балки жамоатчилик фикрини шакллантиришнинг муҳим воситасига айланган ўзига хос шароитда яшамоқдамиз. Блоглар қимматли ахборот манбаига, интернет-дўконлар эса савдо соҳасида етакчи ўринни эгаллаб, миллионлаб одамларнинг асосий харид марказига айланди. Бироқ рақамли дунё тақдим этаётган чексиз имкониятлар билан бир қаторда, биз зудлик билан эътибор қаратиш ва ҳал этишни талаб қиладиган жиддий муаммоларга дуч келмоқдамиз.

Бугунги кунда 4,9 миллиарддан ортиқ киши, яъни Ер шари аҳолисининг 60 фоиздан кўпроғи интернетдан фаол фойдаланмоқда. Ўзбекистоннинг ўзида ҳозирги кунда 30 миллиондан ортиқ киши интернетдан фойдаланади, бу мамлакат аҳолисининг 80 фоиздан кўпроғини ташкил этади. Шу билан бирга, интернетнинг жадал ривожланиши фирибгарлик, киберҳужум, шафқатсизлик ва нотўғри маълумотларни тарқатиш ҳолатлари кўпайишига олиб келди, шунингдек, шахсий маълумотларнинг сизиб чиқиш хавфини оширди.

Ушбу таҳдидлар шароитида ва глобал тенденцияларни ҳисобга олган ҳолда, Ўзбекистон Республикаси рақамли маконда фойдаланувчилар хавфсизлигини таъминлаш бўйича муҳим қадамлар қўймоқда. Хусусан, мамлакатимизда “Онлайн платформалар ва веб-сайтлардан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонун лойиҳаси тайёрланди. Ушбу қонун фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қиладиган ва ҳуқуқбузарликлар учун жавобгарликни аниқ белгилайдиган хавфсиз ҳамда масъулиятли рақамли муҳитни яратиш учун асос бўлади.

Онлайн платформалар ва веб-сайтлар фаолиятига қўйилган талабларга риоя этмаганлик учун қандай чоралар кўзда тутилган?

Қонун лойиҳаси рақамли платформалар ва веб-сайтларга бир қатор мажбуриятлар юклайди. Аввало, онлайн платформалар сохта хабарлар, гиёҳванд моддалар рекламаси ёки ҳақоратли материаллар каби ноқонуний контентни тезкорлик билан олиб ташлашлари шарт. Масалан, агар фойдаланувчи ижтимоий тармоқда шундай постни кўриб, бу ҳақда хабар берса, платформа уни дарҳол ўчириши лозим бўлади.

Қонун лойиҳаси веб-сайтлар учун ҳам мажбуриятлар белгилайди. Биринчидан, улар ўз фаолиятларини Ўзбекистон Республикаси қонунчилигига мувофиқ олиб боришлари керак. Иккинчидан, веб-сайтлар шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини, фуқароларнинг шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилишлари шарт. Бу аноним хабарлар ва инсоннинг қадр-қимматини камситувчи материаллар тарқалишига қарши курашишга ёрдам беради.

Бундан ташқари, веб-сайтлар ноқонуний контент жойлаштирилиши ва тарқатилишининг олдини олишлари лозим. Бундай контент аниқланган тақдирда, сайт маъмурияти уни зудлик билан ўчириши шарт.

Ушбу норматив-ҳуқуқий ҳужжат лойиҳаси онлайн платформалар ва веб-сайтлар тўғрисидаги қонунчиликни бузганлик учун бир қатор маъмурий ва жиноий жазо чораларини назарда тутади:

Биринчидан, онлайн платформалар ва веб-сайтлар фойдаланувчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузганликда айбдор шахслар қонунга мувофиқ жавобгарликка тортиладилар.

Иккинчидан, ваколатли органнинг кўрсатмаси, тақдимномаси ёки суд қарори асосида ноқонуний контентни олиб ташлаш, агар ушбу контентда жиноят ёки маъмурий ҳуқуқбузарлик белгилари мавжуд бўлса, уни жойлаштирган ва (ёки) тарқатган шахсни тегишли жавобгарликдан озод этмайди. Ноқонуний контентни жойлаштирган ва (ёки) тарқатган шахс жавобгарликка тортилганда, тегишли суд қарори билан ушбу шахсга ноқонуний контентни олиб ташлаш мажбурияти юклатилади.

Учинчидан, онлайн-платформа фаолияти Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ушбу қонун лойиҳасида белгиланган талабларга мувофиқ амалга оширилмаган тақдирда, ваколатли орган онлайн-платформа эгасига ва (ёки) унинг вакилига онлайн-платформа ва веб-сайтлардан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонун ҳужжатлари бузилишини бартараф этиш ҳақида тақдимнома юборади. Бу тақдимнома ўттиз календарь кун ичида кўриб чиқилиши шарт.

Тўртинчидан, онлайн-платформа мулкдори ва (ёки) унинг вакили мазкур тақдимномани қаноатлантирмаган тақдирда, ваколатли орган судга даъво аризаси билан мурожаат қилишга ҳақли. Бу ариза Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ушбу қонун лойиҳасида белгиланган талабларга мувофиқ онлайн-платформа фаолиятини амалга оширишни таъминлаш масаласига тааллуқли бўлади.

Бешинчидан, ваколатли органнинг даъво аризасини кўриб чиқишда суд онлайн-платформа эгасига ва (ёки) унинг вакилига юборилган тақдимноманинг қонунийлиги ва асослилигини, албатта, кўриб чиқиши шарт.

Ўзбекистон Республикаси ҳудудида онлайн платформадан фойдаланиш тезлигини пасайтириш бўйича чораларни бекор қилиш учун асос онлайн платформалар ва веб-сайтлар фойдаланувчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчилик бузилишларини бартараф этиш ҳамда бу ҳақда ваколатли органни онлайн платформа эгаси ва (ёки) унинг вакили томонидан расман хабардор қилишдир.

Шуни таъкидлаш лозимки, ушбу қонун лойиҳасида кўзда тутилган жазо чоралари бир қатор етакчи хорижий давлатлар (Франсия, Германия, Туркия ва бошқалар) тажрибасига асосланган. Уларни жорий этиш онлайн платформалар ва веб-сайтлар эгаларининг масъулиятини оширишда муҳим қадам ҳисобланади. Қонун лойиҳаси контентни модератсия қилиш учун аниқ чегараларни белгилаш имконини беради, бу эса, ўз навбатида, ноқонуний ва тақиқланган контентни, жумладан, дезинформатсия, киберҳужумлар, зўравонликка ундовчи чақириқлар ва муаллифлик ҳуқуқларини бузувчи материалларни янада самаралироқ аниқлаш ва бартараф этишга ёрдам беради.

Бундан ташқари, фойдаланувчилар учун шаффоф модератсия алгоритмлари ва шикоят қилиш механизмларини жорий этиш фикр билдириш эркинлиги ва қонунчилик нормаларига риоя қилиш зарурати ўртасидаги мувозанатни таъминлашга кўмаклашади.

Шунингдек, ахборот муҳитининг хавфсизлик даражаси сезиларли даражада ошиши кутилмоқда. Бу эса фойдаланувчилар, айниқса, болалар ва ўсмирлар каби заиф гуруҳлар учун хавфсизроқ муҳит яратади, рақамли платформаларга бўлган ишончни мустаҳкамлайди ва жамоатчилик фикрини манипулятсия хавфини камайтиради. Узоқ муддатли истиқболда бундай чора-тадбирлар технологик тараққиёт асосий ҳуқуқ ва эркинликларни ҳимоя қилиш билан уйғунлашган янада масъулиятли ва ахлоқий рақамли маконни шакллантиришга ёрдам бериши мумкин.

Қўшимча ижобий таъсирлардан бири ҳуқуқий хатарлар ва обрўсини йўқотишдан хавотирда бўлган ИТ-компаниялар ўртасида ўз-ўзини назорат қилишни рағбатлантиришдир. Шундай қилиб, кўрсатилган чора-тадбирлар нафақат фойдаланувчилар хавфсизлигини оширишга, балки, умуман олганда, рақамли экотизимнинг янги меъёрларини ўрнатишга қодир.

• Қонун
• веб-сайт