Har doim ham harakatlar istalgan natijaga olib kelmaydi. Inson ishlashi, o‘rganishi va yaxshiroq bo‘lishga harakat qilishi mumkin, lekin baribir natija bo‘lmayotgandek tuyulaveradi. Bizni boshqaradigan odatlarni boshqarishni qanday o‘rganishimiz kerak? 

Aslida bu bizning kognitiv odatlarimiz ekanligiga aminmiz. Agar biz ularni tan ola bilsak, yolg‘onlarimizni tuzatishimiz mumkin.

Biz gapiradigan birinchi kognitiv odat – bu to‘g‘ri bo‘lish odati, ya’ni doimiy ravishda “mening dunyo haqidagi fikrim to‘g‘ri”, “men voqealarni to‘g‘ri talqin qilaman”, degan tuyg‘uga qaytishdir.

Ehtimol, bu odat u yoki bu darajada barchamizga xosdir. Bashoratli kodlash nazariyasi tarafdorlariga ko‘ra, miya yarim sharlari po‘stlog‘i atrof-muhitdan keladigan signallarni qayta ishlab, ularni yakuniy rasm izchil bo‘ladigan tarzda filtrlaydi. Aynan shu funksiya eng muhimi: yangi narsalarni ko‘rish va o‘rganish emas, balki umumiy tasvirdan ajralib turadigan tafsilotlar bo‘lmagan jumboqni birlashtirish talab etiladi. 

Agar miya bu jumboqqa to‘g‘ri kelmaydigan signalni qabul qilsa, ko‘pincha korteks bu signalni e’tiborsiz qoldiradi yoki uni dunyoning mavjud rasmini buzmaslik uchun izohlaydi. “Tafsilot” bir necha marta takrorlansa, miya biror narsani o‘zgartirishga “rozi” bo‘ladi. Bunday yangilik filtri bizning psixikamizni yanada barqaror bo‘lishiga imkon beradi.

Ba’zan ko‘z o‘ngimizda dunyoning to‘g‘ri va izchil tasavvuriga ega bo‘lish biz uchun shunchalik muhimki, bu kognitiv odat shunchaki moslashuvchan mexanizmdan ko‘ra kattaroq narsaga aylanadi. Ba’zi sohalarda (yoki bir vaqtning o‘zida bir nechta) dunyo haqidagi tushunchamiz deyarli o‘tib bo‘lmaydigan darajada bo‘lib qoladi va haqiqat signallari uni chetlab o‘ta olmaydi.

Odamlar shunchaki taslim bo‘lolmaydilar va dunyoning qat’iy suratlari o‘rtasida kurash boshlanadi, ularning har biri moslashuvchan, ko‘p qirrali voqelik bilan qandaydir umumiylikka ega. Shu bilan birga, jiddiy manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lgan taqdirda ham, tomonlar bir lahzaga o‘z haqligidan chetga chiqishlari, qisqa vaqt ichida raqibning dunyo haqidagi qarashlarini tan olishlari mumkin bo‘lsa, kelishuvga erishish imkoniyati oshadi. 

Masalan, ota-ona o‘smirlik yoshidagi farzandining uyga ertaroq kelishini talab qiladi biroq u tun bo‘yi do‘stlari bilan birga bo‘lishni xohlaydi, ikki ustaxonaning rahbarlari bir-birlarini qurilmani ishlab chiqarish muddatlarini bajarmaslikda ayblashadi va ularning har biri o‘z sabablariga ega yoki yahudiylar Falastin yerlari yahudiylarniki, arablar esa arablarniki, deb hisoblaydi, va hokazo.

Qizig‘i shundaki, to‘g‘ri bo‘lish odati qandaydir virusga o‘xshaydi: u yuqumli. Biz dunyo haqidagi rasmimizga tajovuz qilinayotganini his qilamiz va himoyani kuchaytiramiz. Bu kimdir to‘xtab qolguncha davom etadi, boshqa nuqtai nazarni olishga harakat qiladi, raqibning dalillarini eshitadi – bir so‘z bilan aytganda, to‘g‘ri bo‘lish odatini yaxshilash va uni nazorat qilishga urinish kerak.

• Dunyo
• To'g'riso'zlik