So‘nggi kunlarda Sudanda sodir bo‘lgan voqealar dunyo e’tiborini o‘ziga qaratdi. To‘qnashuvlarda tinch aholi vakillarining halok bo‘layotgani vaziyatga yanada qaltis tus bermoqda. Xo‘sh, Sudanda aslida nimalar bo‘lyapti?

Namoyishning boshlanishi

15-aprel sanasida Sudanda boshlangan voqealar qonli to‘qnashuvlarni keltirib chiqardi. Mamlakat armiyasi va “Tezkor harakat kuchlari” tomonidan yuzaga kelayotgan qurolli to‘qnashuvlar natijasida ikki kun ichida 100 nafarga yaqin odam halok bo‘ldi. 1100 nafardan ortiq fuqaro esa jarohat olgani aytilmoqda.

To‘qnashuvlarning uchinchi kuni – 17-aprel sanasida sodir bo‘lgan otishmalar vaqtida BMT xodimlari bilan birga Yevropa ittifoqi vakili ham jarohat olgan. Bu haqda Yevropa Ittifoqining Tashqi ishlar va xavfsizlik bo‘yicha oliy vakili Jozep Borrel ma’lum qildi. To‘qnashuvlarning uchinchi kunida 185 nafardan ortiq odam halok bo‘lgan va 1800 nafardan ortiq kishi jarohat olgan.

Nizolarning kelib chiqishi

Sudanda bundan oldin ham bir qator norozilik namoyishlari sodir bo‘lgan. Jumladan, 2019-yilda mamlakatda iqtisodiy inqiroz yuzaga keldi,  bu esa pulning qadrsizlanishi, oziq-ovqat yetishmasligi va ishsizlik kabi muammolarni keltirib chiqardi. Tabiiyki, chorasiz qolgan xalq “bosh ko‘tardi”. Mamlakat prezidenti Umar Bashir razvedka va politsiya xodimlari bilan tezkor yig‘ilish o‘tkazib, namoyishni kuch bilan bostirmoqchi bo‘ldi.

Bu esa nizolar vaqtida 40 nafarga yaqin odamning halok bo‘lishi va 900 nafardan ortiq fuqaroning jarohatlanishiga olib keldi. Bir qator fuqarolarning ishi sudga oshirildi. Kelishmovchiliklarga chek qo‘yish maqsadida hukumat vakillari din ulamolarini nishonga olishdi va ularga mamlakatdagi og‘ir vaziyat yuzasidan og‘iz ochmaslikni tayinlashdi. Bunga rozi bo‘lmagan din vakillari esa xalqni yana “bosh ko‘tarish”ga undashdi, Umar Bashir hokimiyati ag‘darildi. Keyinchalik unga qamoq jazosi ham tayinlandi. Hukumat tepasiga esa Abdulfattoh al-Burxon keldi.

Shundan so‘ng, 2021-yilda yana namoyishlar yuzaga keldi va davlat to‘ntarishlaridan so‘ng hukumatni generallardan tashkil topgan kengash o‘z qo‘liga oldi.  Ulardan biri – general Abdulfattoh al-Burxon mamlakat qurolli kuchlari Oliy bosh qo‘mondoni va amalda mamlakat prezidenti hisoblanadi. Ikkinchisi – uning o‘rinbosari va “Tezkor harakat kuchlari” qo‘mondoni, general Muhammad Hamdon Dagalo edi.

Generallar mamlakat qanday yo‘nalishda siyosat olib borishi va fuqarolik boshqaruviga o‘tish masalasida kelisha olmay qolishdi. Natijada yana bir bor nizo kelib chiqdi. “Tezkor harakat kuchlari” guruhiga tegishli bo‘lgan 100 ming nafar askarni mamlakat armiyasi tarkibiga qo‘shish va undan keyin qo‘shinni kim boshqarishi masalasida ham tortishuv yuzaga keldi.

“Tezkor harakat kuchlari” qanday tuzilma?

Bunday guruhlar 2013-yilda Darfurdagi isyonchilarga qarshi shafqatsiz usullar bilan kurashgan “Janjavid” politsiya kuchlari asosida tuzilgan jamoadir. Isyon bostirilgandan keyin general Dagalo Liviyadagi qurolli mojarolarda chiniqqan, Sudandagi oltin konlarining bir qismini nazorat qiluvchi kuchli harbiy tuzilma tashkil etadi. Guruh a’zolari inson huquqlarini buzishda, jumladan 2019-yil iyunda 120 nafardan ortiq namoyishchini yoppasiga o‘ldirilishda ayblanadi. Bu guruhlar mamlakat armiyasiga bo‘ysunmaydi va shuning uchun ham hukumatdagi barqarorlikka katta tahdid hisoblanadi.

Dam olish kunlarida boshlangan harbiy harakatlar – 2019-yilda prezident Umar al-Bashir hokimiyatdan chetlatilgandan keyin boshlangan keskinlikning navbatdagi avj olishi bo‘ldi. Al-Bashir qariyb o‘ttiz yil mobaynida hokimiyat tepasida bo‘lgan. Aholi uning ketishini talab qila boshlagan ommaviy namoyishlardan keyin harbiylar davlat to‘ntarishini amalga oshirgan va hokimiyatni o‘z qo‘liga olgan.

Mamlakat fuqarolari esa shundan keyin ham demokratik boshqaruvga o‘tilishini talab qilishda davom etishgan. Natijada qo‘shma harbiy-fuqarolik hukumati tuzilgan, ammo 2021-yilgi davlat to‘ntarishi oqibatida bu hukumat ham ag‘darilgan.

Shundan buyon general Burxon va general Dagalo o‘rtasidagi ziddiyat borgan sayin kuchayib kelmoqda.

Agar aholini fuqarolik boshqaruviga qaytishga ishontirishda muhim rol o‘ynagan diplomatlar ikki generalni muzokaralar stoliga qaytarish uchun chora topa olmasalar va qurolli to‘qnashuvlar davom etsa, bu siyosiy inqiroz hamda davlatning parchalanishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Ilyos Boltayev tayyorladi.

• Jahon
• Namoyish