Тарихдан маълумки, ҳар бир диннинг ҳам миллатнинг ҳам ўз етакчилари ва ҳукмдорлари бўлган. Худди шундай мусулмон дунёсига ҳам кучли бир ҳукмдор керак эди. Турли манбаларда турлича таърифланадиган Амир Темур ўз даврининг кўплаб шахслари билан зиддиятларга борган. Жумладан, Йилдирим Боязид билан бўлган қарама-қаршиликлар ҳам тарихий манбаларда турлича ёритилган.

Амир Темур ва Йилдирим Боязидни кўпчилик ўзаро ёвлар деб билади. Аммо ҳақиқатан ҳам шундайми?

1. Амир Темур ва Йилдирим Боязид ўртасида аввалдан низо бўлганми? Уруш бошланишига асосий сабаб нима?

2. Ўз қўшини билан Туркияни забт этган Темур нима учун у ерда ҳукмронлигини ўрнатмаган ва бу давлатни босиб олмаган?

3. Амир Темур империясининг майдони қанча? Ушбу империя ҳозир қайси давлатларга тўғри келади?

4. Хўш, Амир Темурнинг рафиқалари сони қанча? Унинг ҳарамидаги канизаклар-чи?

5. Темур вафотининг асл ҳақиқати қандай? Шу ва шу каби саволларга қуйида батафсил тўхталамиз.

Амир Темур ва Боязид узоқ йиллар давомида бир бирларига мактуб юбориб турган. Жумладан, Амир Темур биринчи мактубида Рум диёри подшоҳига Қора Юсуф ва Аҳмад Жалойирни юртидан сургун қилишини талаб қилади. Бундан ташқари, Боязидга Амир Темур ва унинг қўшинларига бўйсунмаган подшоларнинг қисматини ҳам эслатиб ўтади. Ушбу мактубга жавобни Йилдирим Боязид “Қари кўппак” дея Амир Темурни ҳақорат қилишдан бошлайди. Ҳамда уни золим, кофирларнинг энг ашаддийси дея атайди. Ушбу номани олгандан сўнг ким жанг майдонига келмаса унинг хотини уч талоқ бўлғай деб мактубни якунлайди. Бу сўзлар Амир Темурга жуда оғир ботади. Шундай бўлса-да, у бу мунозарани жангга айлантирмасликка сулҳ тузишга кўп бор уринади. Шу сабаб кўп хатлар битади. Сулҳ тузилса орада дўстлик ва биродарлик ришталари боғланишини ва мусулмон мусулмоннинг қонини тўкиши жоиз эмаслигини аксинча кофирларга қарши курашишни маъқул кўришини айтади. Бундан ташқари, Амир Темур Боязид хаста эканлигида унга қарши жанг қилмагани ҳам эътиборга молик. Шундай бўлса-да, орадаги низолар сабаб уруш бошланган. Тез орада соҳибқирон қўшини кичик Осиё ҳудудига бостириб кирган.

Илк жанг 1399 йил Сиваш шаҳрида бўлиб ўтган. Соҳибқирон Усмонлилар қўшини билан у ерда жанг қилишдан воз кечади ва ўз қўшини билан Анқарани орқа томондан қамал қилади. Шундан сўнг, Усмонлилар ортга қайтишга мажбур бўлиб, ўзлари учун ноқулай шароитда жанг қилишга мажбур бўлишади. Анқара учун бўлиб ўтган жанг 1402 йил 20 июнь куни тонгда бошланади. Ушбу жангда ҳар томондан 200 мингдан ортиқ қўшин иштирок этган. Темур қўшинлари Усмонли қўшинларининг асосий қисмини захира қисмдан ажратиб, уни қуршаб олади. Султон Боязиднинг омон қолган аскар ва саркардалари ҳар тарафга қочиб қолади. Ҳаттоки, уч шаҳзода ҳам оталарини жанг майдонида ташлаб қочишни афзал кўришади. Шундан сўнг, Боязиднинг содиқ саркардалари унга жанг тақдири аллақачон ҳал бўлганини айтади ва қочишни маслаҳат беради. Бироқ султон душман қуршовида қолиб кетганига қарамай қочишдан воз кечади. Боязид ярим тунгача жанг майдонида уруш олиб боради. Ярим тунда эса унинг оти йиқилади. Темур жангчилари шу заҳоти Боязидни асир олади. Муросасиз ва шафқатсиз кечган жанг усмонли туркларининг мағлубияти билан тугайди ва ушбу давлат тўлиқ Темурнинг ихтиёрига ўтади. Боязид қошининг 2/3 қисми Темур қўшинининг эса 1/8 қисми ҳалок бўлади.Шундан сўнг асирликка чидай олмаган мағрур Боязид кўп ўтмай вафот этади. Усмонлилар давлати эса унинг ўғилларига бўлиб берилади. Икки туркий қавмнинг жанги сабаб Европа мамлакатлари мусулмонларнинг таҳдидидан қутулиб қолади.

Ўз қўшини билан Туркияни забт этган Темур нима учун у ерда ҳукмронлигини ўрнатмаган ва бу давлатни босиб олмаган?

Бунга сабаб Амир Темурнинг асосий мақсади Чиғатой улусини кучайтириш бўлган эди. У мусулмон давлатлар билан ҳамиша сулҳ тузишга ҳаракат қилган. Сулҳ тузмаган Боязид билан жанг бўлган лекин ушбу давлатни Яна Йилдиримнинг ўғилларига бўлиб берган. Шунинг учун мактубларида ҳам юқорида айтганимиздек, “Мусулмон мусулмон билан уришиши жоиз эмас” – дея қайта-қайта таъкидлаган.

Амир Темур империясининг майдони қанча? Ушбу империя ҳозир қайси давлатларга тўғри келади?

Амир Темур ўз ҳукмронлиги даврида жуда катта майдонларни эгаллаган эди. Босиб олган ҳудудлари ҳозирги кунда Эрон, Покистон, Туркманистон, Афғонистон, Озарбайжон, Қозоғистоннинг бир қисми, Ироқ, Тожикистон, Ҳиндистоннинг бир қисмини, Туркия, Грузия, Қирғизистон ва Ўзбекистонга тўғри келади. Шунингдек, 1405 йилда империянинг майдони 4.4 млн кв кмни ташкил этган. Бу эса ҳозирги Ўзбекистон майдонидан деярли 10 бараварга катта ҳудуд ҳисобланади.

Хўш, Амир Темурнинг рафиқалари сони қанча? Унинг ҳарамидаги канизаклар-чи?

Амир Темур кези келса, шафқат билмас жангчи бўлса-да, ўз оиласидаги аёлларга жуда меҳрибон шахс бўлган. Тарихий манбаларда айтилишича, Амир Темур 18 марта уйланган. Бундан ташқари, унинг 22 нафар хос канизаклари ҳам бўлган. Темур дунёдан кўз юмганида завжаларидан 4 таси ҳаёт бўлган. Улар Сарой Мулк хоним, Туман оғо хоним, Тукол хоним ва Руҳпарвар оғо хонимлардир. Амир Темурнинг биринчи хотини Турмуш оғо бўлган. Айтишларича, Сарой Мулк хоним ва Амир Темур ўртасида фарзанд дунёга келмаган. Шундай бўлса-да, Сарой Мулк хоним унинг бир нечта набираларини тарбиялаган. Шунингдек, у Бибихоним номига ҳам сазовор бўлган. Бу номга мушарраф бўлиш учун юксак ақл-заковат, дид-фаросат ва фикрлаш дунёсининг кенглиги бош омил бўлган. Бежизга Сарой Мулк хоним “Беназир” дея таърифланмаган. Бундан ташқари, у салтанат ишларида доно маслаҳатлари билан бош-қош бўлган. Шунингдек, мамлакатдаги толиби илмларга доимо ҳомийлик қилган. Соҳибқирон кўплаб юришларида Бибихоним бирга юрган. Бундан ташқари, давлат ишларида Темур Бибихонимга ошкора бўйсунмаса-да, унинг доно маслаҳатларига ҳамиша эҳтиёж сезган. Ибн Арабшоҳ берган маълумотга кўра, Халил султон мирзонинг хотини Шодимулк 1408 йилда Сарой Мулк хонимни заҳарлаб ўлдирган. Унинг жасадини эса ўзи қурдирган мадраса ёнидаги мақбарага мумиёланган ҳолда дафн эттирган.

Қизиқ, Темур вафотининг асл ҳақиқати қандай эди?

Тарих китобларида Амир Темурнинг вафоти билан боғлиқ сабаблар бир-бири билан жуда ўхшаш деярли фарқ қилмайди. Баъзи манбаларда саркардани бош шамоллашидан вафот этган дейилса, баъзиларида эса акси. Масалан тарихчи Ҳамдам Содиқовнинг “Амир Темур салтанатида хавфсизлик хизмати” китобида Амир Темур заҳарланганлиги ҳақида фикрлар бор. Асарда ёзилишича, Амир Темурнинг жосуси Хитой императори элчиси Шуаннинг шубҳали ҳаракатларини сезади. У бозорда тез-тез Хитойлик савдогарлар билан учрашиб турган. Шунингдек, Хитойлик элчилар охирги кунларда жуда безовта ҳам бўлган. Буларни кўрган Амир Темур базм уюштиради ва уларга ўзи май узатиб туради. Улар маст ҳолга келгач, элчидан режаси ҳақида сўрайди. Сархуш элчи эса Амир Темур қачон Хитойга юриш қилишини билиш ва у Пекинга етмасдан йўқ қилиш вазифасини олганини айтади. Бундан ташқари, Бибихонимнинг айтишича, Амир Темур соч олдириб бўлгач бардам ва тетик ҳолда чодири томон йўл олган. Ичкарига қадам босганида эса димоғига бадбўй ҳид урилган. Шундан сўнг, баданини қалтироқ босган. Китобда ёзилишича, шу воқеада Хитойликлар уни заҳарлаган бўлиши эҳтимоли юқори. Бундан ташқари ўша давр тарихчилари соҳибқироннинг ўлимига кўп миқдордаги ичимлик сабаб бўлган деб ҳам ёзишади. Шундай қилиб, ҳар бир бошланишнинг ниҳояси ва ҳар бир қуёш чиқишининг ботиши бўлганидек, Соҳибқирон саркарда Амир Темур бундан 616 йил аввал намозшом билан хуфтон орасида “Тавҳид” калимасини такрор-такрор айтиб ҳаётдан кўз юмади.

Хўш, сизнингча Амир Темур аслида қандай инсон эди? Адолатпарвар подшоҳми ёки қонхўр жаллод?

                                                Муаллиф: Гулзода Олимжанова

• Амир_Темур
• O'zbekiston tarixi
• Шаҳрисабз
• Тарих
• Туркия