$
11980.36 UZS
-30.09
₽
145.62 UZS
-0.02
€
13134.07 UZS
-66.62
31° Кечаси 18°

Роберт Оппенгеймер. Атом бомбасининг отаси

17:14 / 15.09.2024

Роберт Оппенгеймер — XX аср илм-фан дунёсидаги энг муҳим шахслардан бири бўлиб, айниқса, иккинчи жаҳон уруши даврида кашф этган илмий ишлари билан танилган ноёб шахс.

У бутун дунё учун биринчи атом бомбаси яратиб, одамзод қўлидан қандай ишлар кела олишини кўрсатиб берган. Сизга тақдим этмоқчи бўлган бугунги мақоламизда ушбу даҳо инсоннинг ҳаёти, атом бомбасининг кашф қилиниши ва бошқа бир қатор қизиқарли маълумотларга гувоҳ бўлишингиз мумкин.

Ёшлиги ва илмий фаолияти

Роберт Оппенгеймер 1904 йил 22 апрелда Нью-Йорк шаҳрида дунёга келган. Унинг отаси бой мато савдогари бўлган, онаси эса расм чизиш билан шуғулланган.

Оппенгеймернинг ёшлик йиллариданоқ илмга қизиқиши юқори бўлган. У ўқишига қаттиқ киришиб, Гарвард университетига қабул қилинади ва кимё йўналишини тамомлайди.

Узоқ ўтмай, физика соҳасига қизиқиши ортиб, Кембриж университетига кўчиб ўтади ва 1927 йилда докторлик диссертациясини ёқлайди.

Манҳеттен лойиҳаси ва атом бомбаси

Иккинчи жаҳон уруши бошлангандан сўнг, АҚШ Германия ва бошқа давлатлардан ўзиб кетишни истаб, атом қуроли устида ишлашни бошлайди. Оппенгеймер эса 1942 йилда АҚШ ҳукумати томонидан Манҳеттен лойиҳаси илмий раҳбари этиб тайинланади. 

Бу лойиҳа Янги Мексикада жойлашган махфий лабораторияларда олиб борилади ва 1945 йили у ерда илк атом бомбаси синовдан ўтказилади. Мазкур синов 1945 йил 16 июлда амалга оширилади ва тарихда “Тринити тести” номи билан танилади.    

Орадан бир неча ҳафта ўтиб, Хиросима ва Нагасакига Оппенгеймер яратган атом бомбалари ташланади ва бу ҳодиса урушнинг тугашига олиб келади.

Манҳеттен лойиҳаси ядро технологияларини ривожлантиришдаги энг катта қадамлардан бири бўлиб, кейинчалик ядро энергияси ва қуролланиш пойгасининг бошланишига сабаб бўлди.

Урушдан кейинги фаолияти

Иккинчи жаҳон урушидан кейин Оппенгеймер атом бомбаси яратишдаги асосий роли туфайли катта шуҳрат қозонади, ва у илмий доираларда муҳим шахсга айланади. 

1947 йилда у АҚШ ҳукумати томонидан ташкил этилган АҚШ Атом энергияси комиссияси (АЭC) қошидаги Илмий маслаҳат қўмитаси раиси этиб тайинланади. Оппенгеймер бу лавозимда АҚШнинг атом энергияси ва қурол-яроғ сиёсатида муҳим роль ўйнади.

Бу даврда Оппенгеймер атом қуролларининг тарқалишини чеклаш ва ядро энергиясидан тинчлик мақсадларида фойдаланишга урғу беради. У халқаро ҳамкорлик ва назоратни кучайтириш орқали атом қуролларининг назоратсиз кўпайишини олдини олишга ҳаракат қилади. 

Айниқса, у атом қуроллари бўйича халқаро назоратни кучайтириш тарафдори эди. Бу позицияси уни қуролланиш пойгасига қарши фаол сиёсий арбобга айлантиради.

1950 йилда АҚШ қуролли кучлари гидроген (водород) бомбасини ишлаб чиқиш устида жиддий ишлай бошлаганида, Оппенгеймер бу қарорни танқид қилади. Унинг фикрича, бу қуролнинг яратилиши инсоният учун жуда хавфли ва бу қуролланиш пойгасини кескинлаштириши мумкин эди.

У гидроген бомбасини яратишнинг ахлоқий ва стратегик жиҳатдан нотўғри эканлигини таъкидлайди ва бу қарорга қўшилмаслигини билдиради. Бу фикрларидан сўнг, Роберт Оппенгеймер АҚШ ҳукумати билан зиддиятга киришади.

Шундан сўнг, 1953 йилда Оппенгеймер АҚШ ҳукумати томонидан коммунистлар билан алоқада бўлганликда гумон қилинади. Бу айбловлар асосан Совет Иттифоқи билан бўлган совуқ уруш шароитида кучайган сиёсий кескинликлар натижасида юзага келганди.

Оппенгеймернинг ўтмишдаги сиёсий фаолияти, яъни ёшлигида баъзи коммунистик доиралар билан боғлиқ бўлиши ва рафиқаси ҳамда айрим дўстларининг коммунистик партияга алоқадорлиги ҳақида маълумотлар бу гумонларни янада кучайтиради.

Шу тариқа, 1954 йилда АҚШ Атом энергияси комиссияси Оппенгеймерни давлат хавфсизлигига таҳдид сифатида кўриб, махфий маълумотларга кириш ҳуқуқидан маҳрум қилади. 

Бу қарор расмий текширувлар натижасида қабул қилинади, унда Оппенгеймернинг коммунистик партия билан алоқадорлиги ва унинг водород бомбасига қарши бўлган позицияси кўриб чиқилади.

Текширув давомида Оппенгеймернинг коммунистлар билан алоқаси ҳеч қандай реал хавф туғдирмаган бўлса-да, у барибир ўзининг сиёсий ва илмий мавқеини йўқотади. 

Махфий маълумотларга кириш ҳуқуқидан маҳрум қилиниши унинг илмий ва сиёсий фаолиятига жиддий зарар етказади ва бу ҳолат Оппенгеймер учун катта зарба бўлади.

Умрининг сўнгги йиллари

Оппенгеймер сиёсий босимга қарамасдан, умрининг сўнгги йилларида ҳам илмий фаолиятини давом эттиради. У 1966 йилгача Принcетон университетида илмий тадқиқотлар директори бўлиб ишлайди.

Роберт чекишга муккасидан кетган эди, шу боис, у тинимсиз сил касаллигидан азият чеккан ва бу касаллик 1967 йилнинг 18 февралига келиб томоқ саратонига олиб келган эди.

“Атом бомбасининг отаси”, илм-фан ривожига улкан ҳисса қўшган Роберт Оппенгеймер 62 ёшида вафот этади.

Якуний хулоса

Роберт илм-фанда кўплаб олимлар ва жамоатчилик орасида ҳурмат қозонган бўлса-да, унинг атом бомбасининг яратиши уни мураккаб шахс сифатида кўрсатади.

У бутун умри давомида атом энергиясининг кашф этилишининг инсоният учун қанчалик хавфли эканини англаб яшаган. У ўз илмий ютуқлари билан тарихга кирган бўлса ҳам, инсониятни ўз ишининг оқибатлари ҳақида ўйлашга мажбур қилган буюк олим сифатида хотирланади.

Оппенгеймернинг ҳаёти ва илмий мероси ҳақида кўплаб китоблар, фильмлар ва театр асарлари яратилган ва ҳозир ҳам яратилмоқда. Унинг кашфиётлари, илм-фанга қўшган ҳиссаси эса ҳали-ҳануз ўрганилмоқда.

Муаллиф: Беҳрузбек Шоимқулов


Илм-фан


														
														Қозоғистон Шимолий Орол денгизи сатҳини 44 метргача кўтармоқчи

Қозоғистон Шимолий Орол денгизи сатҳини 44 метргача кўтармоқчи

Қозоғистон ҳукумати келгуси беш-олти йил ичида Шимолий Орол денгизидаги сув сатҳини 44 метргача кўтаришни режалаштирмоқда. Б…
15:18 / 08.10.2026

														
														Ford Nucleon: ядро реакторида юрадиган автомобиль нега яратилмай қолди?

Ford Nucleon: ядро реакторида юрадиган автомобиль нега яратилмай қолди?

1958 йилда АҚШнинг Ford компанияси бензин ўрнига атом энергиясидан фойдаланадиган автомобиль — Ford Nucleon концепциясини та…
09:27 / 07.10.2026

														
														Қозоғистонда Сунъий интеллект университети очилади

Қозоғистонда Сунъий интеллект университети очилади

Қозоғистонда 2026 йилда янги форматдаги технологик олийгоҳ – Сунъий интеллект университети очилади. Бу ҳақда кеча, 24 апрель…
16:53 / 25.04.2026

														
														NASA Ернинг янги суратларини эълон қилди

NASA Ернинг янги суратларини эълон қилди

Ойга сўнгги бошқариладиган миссия 1972 йил декабрь ойида Американинг "Аполлон-17" экспедицияси доирасида амалга оширилган эд…
14:18 / 04.04.2026

														
														Ҳайдовчиларни уйқудан огоҳлантирувчи ақлли кўзойнак яратилди

Ҳайдовчиларни уйқудан огоҳлантирувчи ақлли кўзойнак яратилди

“Ҳайдовчилар учун уйқуга қарши ақлли кўзойнак — AntiSleep Glasses” номли ЭҲМ учун яратилган дастур Адлия вазирлиги томонидан…
17:32 / 24.12.2025

														
														Кимё бўйича Нобел мукофоти ғолиблари аниқланди

Кимё бўйича Нобел мукофоти ғолиблари аниқланди

Кимё бўйича 2025 йилги Нобел мукофоти ғолиблари эълон қилинди.
18:32 / 08.10.2025

														
														Тиббиёт бўйича Нобел мукофоти топширилди

Тиббиёт бўйича Нобел мукофоти топширилди

2025-йилги Тиббиёт бўйича Нобел мукофоти Мери Брункоw, Фред Рамсделл ва Шимон Сакагучига топширилди.
17:53 / 06.10.2025

														
														Тил сертификатига эга бўлмаган чет тили ўқитувчилари йил якунига қадар ишлайди

Тил сертификатига эга бўлмаган чет тили ўқитувчилари йил якунига қадар ишлайди

Қорақалпоғистон, вилоятлар ва Тошкент шаҳридаги барча тегишли бўлимларга ушбу топшириқлар етказилди
16:14 / 24.09.2025

														
														Энди супер контракт миқдорини ОТМ ректорлари белгилайди

Энди супер контракт миқдорини ОТМ ректорлари белгилайди

Мақсадли қабул асосида тавсия этилган абитуриентлар ушбу имтиёзда
10:53 / 23.09.2025

Бу ҳам қизиқ

Сохта меҳнат шартномалари сабаб 50 дан ортиқ ўзбекистонликка Хорватия визаси берилмади

Сохта меҳнат шартномалари сабаб 50 дан ортиқ ўзбекистонликка Хорватия визаси берилмади

Хорватияда ишлаш учун виза олишга мурожаат қилган 50 нафардан ортиқ Ўзбекистон фуқаросининг меҳнат шартномалари сохта экани …
15:16 / 18.11.2026
Трамп: Эрон билан можарони тугатиш учун Россия ёки Хитой ёрдамига муҳтож эмасмиз

Трамп: Эрон билан можарони тугатиш учун Россия ёки Хитой ёрдамига муҳтож эмасмиз

АҚШ президенти Дональд Трамп Эрон билан можарони ҳал қилиш ва урушни якунлаш учун Россия ёки Хитойдан ёрдам сўраш ниятида эм…
16:58 / 19.11.2026
Путин Украинага қарши урушни қишда ҳам тўхтатмоқчи эмас — NYT

Путин Украинага қарши урушни қишда ҳам тўхтатмоқчи эмас — NYT

Россия президенти Владимир Путин Украинага қарши ҳарбий ҳаракатларни қиш давомида ҳам давом эттиришни кўзламоқда. Бу ҳақда T…
09:38 / 19.11.2026
Ўзбекистон 2026–2027 йилларда 8,4 миллиард долларлик давлат активларини сотувга чиқаради

Ўзбекистон 2026–2027 йилларда 8,4 миллиард долларлик давлат активларини сотувга чиқаради

Ўзбекистонда 2026–2027 йилларда умумий қиймати 8,4 миллиард долларлик давлат активлари, кўчмас мулк объектлари ва ер майдонл…
14:46 / 19.11.2026
Саида Мирзиёева “Aman Group” ва “Capital Group” раҳбарлари билан учрашди

Саида Мирзиёева “Aman Group” ва “Capital Group” раҳбарлари билан учрашди

Саида Мирзиёева Бухорода “Aman Group” раиси Владислав Доронин ҳамда “Capital Group” директорлар кенгаши раиси Павел Тё билан…
11:02 / 18.11.2026
Тошкентда Erasmus+ экспертларининг халқаро конференцияси ва илмий-таълим форуми бошланди

Тошкентда Erasmus+ экспертларининг халқаро конференцияси ва илмий-таълим форуми бошланди

19 ноябрь куни Тошкент давлат иқтисодиёт университетида олий таълимни ривожлантириш истиқболларига бағишланган Erasmus+ эксп…
17:52 / 19.11.2026
Косово собиқ президенти Ҳошим Тачига яна қамоқ жазоси тайинланди

Косово собиқ президенти Ҳошим Тачига яна қамоқ жазоси тайинланди

Косовонинг собиқ президенти Ҳошим Тачи гувоҳларга босим ўтказиш ва суд жараёнига тўсқинлик қилишда айбдор деб топилиб, 1 йил…
10:14 / 19.11.2026
Самарқандда уч кишини Умрага юборишни ваъда қилган фирма раҳбари ушланди

Самарқандда уч кишини Умрага юборишни ваъда қилган фирма раҳбари ушланди

Самарқандда уч нафар фуқарони тегишли лицензиясиз Умра зиёратига юборишни ваъда қилиб, бунинг эвазига 3 750 АҚШ доллари тала…
09:18 / 19.11.2026
Тошкентда ичимлик суви аппаратларидаги пулларни ўғирлаган гуруҳ ушланди

Тошкентда ичимлик суви аппаратларидаги пулларни ўғирлаган гуруҳ ушланди

Тошкентнинг Учтепа ва Юнусобод туманларида кўчаларга ўрнатилган ичимлик суви аппаратларини бузиб, ичидаги пулларни ўғирлаган…
10:11 / 19.11.2026
Жаҳон банки Самарқанд тиббиётини ривожлантириш учун 100 млн доллар ажратади

Жаҳон банки Самарқанд тиббиётини ривожлантириш учун 100 млн доллар ажратади

Жаҳон банки Ўзбекистонда бирламчи тиббий ёрдам сифатини яхшилаш мақсадида 100 миллион доллар имтиёзли кредит ажратишни маъқу…
10:19 / 19.11.2026

Ўзбекистон ва жаҳонда рўй бераётган энг сўнгги воқеа-ҳодисалар, спорт, шоу-бизнес, маданият, информацион технологиялар ва илм-фан янгиликларидан доимо хабардор бўлинг!

Ўзбекистон ва жаҳонда рўй бераётган энг сўнгги воқеа-ҳодисалар, спорт, шоу-бизнес, маданият, информацион технологиялар ва илм-фан янгиликларидан доимо хабардор бўлинг!