$
12920.44 UZS
5.44
153.52 UZS
-0.03
14252.54 UZS
295.3
29° Kechasi 15°

Amir Temur aslida kim?

12:07 / 06.08.2024

Tarixdan ma’lumki, har bir dinning ham millatning ham o‘z yetakchilari va hukmdorlari bo‘lgan. Xuddi shunday musulmon dunyosiga ham kuchli bir hukmdor kerak edi. Turli manbalarda turlicha ta’riflanadigan Amir Temur o‘z davrining ko‘plab shaxslari bilan ziddiyatlarga borgan. Jumladan, Yildirim Boyazid bilan bo‘lgan qarama-qarshiliklar ham tarixiy manbalarda turlicha yoritilgan.

Amir Temur va Yildirim Boyazidni ko‘pchilik o‘zaro yovlar deb biladi. Ammo haqiqatan ham shundaymi?

1. Amir Temur va Yildirim Boyazid o‘rtasida avvaldan nizo bo‘lganmi? Urush boshlanishiga asosiy sabab nima?

2. O‘z qo‘shini bilan Turkiyani zabt etgan Temur nima uchun u yerda hukmronligini o‘rnatmagan va bu davlatni bosib olmagan?

3. Amir Temur imperiyasining maydoni qancha? Ushbu imperiya hozir qaysi davlatlarga to‘g‘ri keladi?

4. Xo‘sh, Amir Temurning rafiqalari soni qancha? Uning haramidagi kanizaklar-chi?

5. Temur vafotining asl haqiqati qanday? Shu va shu kabi savollarga quyida batafsil to‘xtalamiz.

Amir Temur va Boyazid uzoq yillar davomida bir birlariga maktub yuborib turgan. Jumladan, Amir Temur birinchi maktubida Rum diyori podshohiga Qora Yusuf va Ahmad Jaloyirni yurtidan surgun qilishini talab qiladi. Bundan tashqari, Boyazidga Amir Temur va uning qo‘shinlariga bo‘ysunmagan podsholarning qismatini ham eslatib o‘tadi. Ushbu maktubga javobni Yildirim Boyazid “Qari ko‘ppak” deya Amir Temurni haqorat qilishdan boshlaydi. Hamda uni zolim, kofirlarning eng ashaddiysi deya ataydi. Ushbu nomani olgandan so‘ng kim jang maydoniga kelmasa uning xotini uch taloq bo‘lg‘ay deb maktubni yakunlaydi. Bu so‘zlar Amir Temurga juda og‘ir botadi. Shunday bo‘lsa-da, u bu munozarani jangga aylantirmaslikka sulh tuzishga ko‘p bor urinadi. Shu sabab ko‘p xatlar bitadi. Sulh tuzilsa orada do‘stlik va birodarlik rishtalari bog‘lanishini va musulmon musulmonning qonini to‘kishi joiz emasligini aksincha kofirlarga qarshi kurashishni ma’qul ko‘rishini aytadi. Bundan tashqari, Amir Temur Boyazid xasta ekanligida unga qarshi jang qilmagani ham e’tiborga molik. Shunday bo‘lsa-da, oradagi nizolar sabab urush boshlangan. Tez orada sohibqiron qo‘shini kichik Osiyo hududiga bostirib kirgan.

Ilk jang 1399-yil Sivash shahrida bo‘lib o‘tgan. Sohibqiron Usmonlilar qo‘shini bilan u yerda jang qilishdan voz kechadi va o‘z qo‘shini bilan Anqarani orqa tomondan qamal qiladi. Shundan so‘ng, Usmonlilar ortga qaytishga majbur bo‘lib, o‘zlari uchun noqulay sharoitda jang qilishga majbur bo‘lishadi. Anqara uchun bo‘lib o‘tgan jang 1402-yil 20-iyun kuni tongda boshlanadi. Ushbu jangda har tomondan 200 mingdan ortiq qo‘shin ishtirok etgan. Temur qo‘shinlari Usmonli qo‘shinlarining asosiy qismini zaxira qismdan ajratib, uni qurshab oladi. Sulton Boyazidning omon qolgan askar va sarkardalari har tarafga qochib qoladi. Hattoki, uch shahzoda ham otalarini jang maydonida tashlab qochishni afzal ko‘rishadi. Shundan so‘ng, Boyazidning sodiq sarkardalari unga jang taqdiri allaqachon hal bo‘lganini aytadi va qochishni maslahat beradi. Biroq sulton dushman qurshovida qolib ketganiga qaramay qochishdan voz kechadi. Boyazid yarim tungacha jang maydonida urush olib boradi. Yarim tunda esa uning oti yiqiladi. Temur jangchilari shu zahoti Boyazidni asir oladi. Murosasiz va shafqatsiz kechgan jang usmonli turklarining mag‘lubiyati bilan tugaydi va ushbu davlat to‘liq Temurning ixtiyoriga o‘tadi. Boyazid qoshining 2/3 qismi Temur qo‘shinining esa 1/8 qismi halok bo‘ladi.Shundan so‘ng asirlikka chiday olmagan mag‘rur Boyazid ko‘p o‘tmay vafot etadi. Usmonlilar davlati esa uning o‘g‘illariga bo‘lib beriladi. Ikki turkiy qavmning jangi sabab Yevropa mamlakatlari musulmonlarning tahdididan qutulib qoladi.

O‘z qo‘shini bilan Turkiyani zabt etgan Temur nima uchun u yerda hukmronligini o‘rnatmagan va bu davlatni bosib olmagan?

Bunga sabab Amir Temurning asosiy maqsadi Chig‘atoy ulusini kuchaytirish bo‘lgan edi. U musulmon davlatlar bilan hamisha sulh tuzishga harakat qilgan. Sulh tuzmagan Boyazid bilan jang bo‘lgan lekin ushbu davlatni Yana Yildirimning o‘g‘illariga bo‘lib bergan. Shuning uchun maktublarida ham yuqorida aytganimizdek, “Musulmon musulmon bilan urishishi joiz emas” – deya qayta-qayta ta’kidlagan.

Amir Temur imperiyasining maydoni qancha? Ushbu imperiya hozir qaysi davlatlarga to‘g‘ri keladi?

Amir Temur o‘z hukmronligi davrida juda katta maydonlarni egallagan edi. Bosib olgan hududlari hozirgi kunda Eron, Pokiston, Turkmaniston, Afg‘oniston, Ozarbayjon, Qozog‘istonning bir qismi, Iroq, Tojikiston, Hindistonning bir qismini, Turkiya, Gruziya, Qirg‘iziston va O‘zbekistonga to‘g‘ri keladi. Shuningdek, 1405-yilda imperiyaning maydoni 4.4 mln kv kmni tashkil etgan. Bu esa hozirgi O‘zbekiston maydonidan deyarli 10 baravarga katta hudud hisoblanadi.

Xo‘sh, Amir Temurning rafiqalari soni qancha? Uning haramidagi kanizaklar-chi?

Amir Temur kezi kelsa, shafqat bilmas jangchi bo‘lsa-da, o‘z oilasidagi ayollarga juda mehribon shaxs bo‘lgan. Tarixiy manbalarda aytilishicha, Amir Temur 18 marta uylangan. Bundan tashqari, uning 22 nafar xos kanizaklari ham bo‘lgan. Temur dunyodan ko‘z yumganida zavjalaridan 4 tasi hayot bo‘lgan. Ular Saroy Mulk xonim, Tuman og‘o xonim, Tukol xonim va Ruhparvar og‘o xonimlardir. Amir Temurning birinchi xotini Turmush og‘o bo‘lgan. Aytishlaricha, Saroy Mulk xonim va Amir Temur o‘rtasida farzand dunyoga kelmagan. Shunday bo‘lsa-da, Saroy Mulk xonim uning bir nechta nabiralarini tarbiyalagan. Shuningdek, u Bibixonim nomiga ham sazovor bo‘lgan. Bu nomga musharraf bo‘lish uchun yuksak aql-zakovat, did-farosat va fikrlash dunyosining kengligi bosh omil bo‘lgan. Bejizga Saroy Mulk xonim “Benazir” deya ta’riflanmagan. Bundan tashqari, u saltanat ishlarida dono maslahatlari bilan bosh-qosh bo‘lgan. Shuningdek, mamlakatdagi tolibi ilmlarga doimo homiylik qilgan. Sohibqiron ko‘plab yurishlarida Bibixonim birga yurgan. Bundan tashqari, davlat ishlarida Temur Bibixonimga oshkora bo‘ysunmasa-da, uning dono maslahatlariga hamisha ehtiyoj sezgan. Ibn Arabshoh bergan ma’lumotga ko‘ra, Xalil sulton mirzoning xotini Shodimulk 1408-yilda Saroy Mulk xonimni zaharlab o‘ldirgan. Uning jasadini esa o‘zi qurdirgan madrasa yonidagi maqbaraga mumiyolangan holda dafn ettirgan.

Qiziq, Temur vafotining asl haqiqati qanday edi?

Tarix kitoblarida Amir Temurning vafoti bilan bog‘liq sabablar bir-biri bilan juda o‘xshash deyarli farq qilmaydi. Ba’zi manbalarda sarkardani bosh shamollashidan vafot etgan deyilsa, ba’zilarida esa aksi. Masalan tarixchi Hamdam Sodiqovning “Amir Temur saltanatida xavfsizlik xizmati” kitobida Amir Temur zaharlanganligi haqida fikrlar bor. Asarda yozilishicha, Amir Temurning josusi Xitoy imperatori elchisi Shuanning shubhali harakatlarini sezadi. U bozorda tez-tez Xitoylik savdogarlar bilan uchrashib turgan. Shuningdek, Xitoylik elchilar oxirgi kunlarda juda bezovta ham bo‘lgan. Bularni ko‘rgan Amir Temur bazm uyushtiradi va ularga o‘zi may uzatib turadi. Ular mast holga kelgach, elchidan rejasi haqida so‘raydi. Sarxush elchi esa Amir Temur qachon Xitoyga yurish qilishini bilish va u Pekinga yetmasdan yo‘q qilish vazifasini olganini aytadi. Bundan tashqari, Bibixonimning aytishicha, Amir Temur soch oldirib bo‘lgach bardam va tetik holda chodiri tomon yo‘l olgan. Ichkariga qadam bosganida esa dimog‘iga badbo‘y hid urilgan. Shundan so‘ng, badanini qaltiroq bosgan. Kitobda yozilishicha, shu voqeada Xitoyliklar uni zaharlagan bo‘lishi ehtimoli yuqori. Bundan tashqari o‘sha davr tarixchilari sohibqironning o‘limiga ko‘p miqdordagi ichimlik sabab bo‘lgan deb ham yozishadi. Shunday qilib, har bir boshlanishning nihoyasi va har bir quyosh chiqishining botishi bo‘lganidek, Sohibqiron sarkarda Amir Temur bundan 616 yil avval namozshom bilan xufton orasida “Tavhid” kalimasini takror-takror aytib hayotdan ko‘z yumadi.

Xo‘sh, sizningcha Amir Temur aslida qanday inson edi? Adolatparvar podshohmi yoki qonxo‘r jallod?

                                                                                                                          Muallif: Gulzoda Olimjanova


O‘zbekiston


														
														Ayrim viloyatlarda sel-suv toshqini xavfi e’lon qilindi

Ayrim viloyatlarda sel-suv toshqini xavfi e’lon qilindi

Andijon viloyati: Andijon, Asaka, Jalaquduq, Qo‘rg‘ontepa, Paxtaobod, Izboskan, Xo‘jaobod, Marhamat, tumanlarida va Xonabod …
15:42 / 04.04.2025

														
														Prezident Markaziy Osiyo va Yevropa Ittifoqi o‘rtasidagi hamkorlik yo‘nalishlari bo‘yicha ba’zi tashabbuslarni ilgari surdi

Prezident Markaziy Osiyo va Yevropa Ittifoqi o‘rtasidagi hamkorlik yo‘nalishlari bo‘yicha ba’zi tashabbuslarni ilgari surdi

– “Erasmus plyus” doirasida Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun maxsus kvotalarni joriy etish va boshqalar.
14:08 / 04.04.2025

														
														Poytaxtning 4 tumanida qisman gaz o‘chiriladi

Poytaxtning 4 tumanida qisman gaz o‘chiriladi

Shuningdek, to‘rt tumanda jami 50 ta ulgurji iste’molchi ham vaqtincha gazsiz qoladi.
10:23 / 04.04.2025

														
														Endi Markaziy Osiyo va Yevropa Ittifoqi strategik sheriklar hisoblanadi

Endi Markaziy Osiyo va Yevropa Ittifoqi strategik sheriklar hisoblanadi

“Markaziy Osiyo davlatlari va Yevropa Ittifoqi o‘zaro munosabatlarni strategik sheriklik darajasiga olib chiqmoqchi.
09:53 / 04.04.2025

														
														4-aprel kuni qanday ob-havo kuzatiladi?

4-aprel kuni qanday ob-havo kuzatiladi?

Harorat kechasi 12-14 daraja, kunduzi 28-30 daraja bo‘ladi.
22:51 / 03.04.2025

														
														O‘zbekiston yoshlari Tailandni 4:1 hisobida tor-mor etdi

O‘zbekiston yoshlari Tailandni 4:1 hisobida tor-mor etdi

Saudiya Arabistonida bo‘lib o‘tayotgan 17 yoshli futbolchilar o‘rtasidagi Osiyo kubogining “A” guruhidan o‘rin olgan O‘zbeki…
22:02 / 03.04.2025

														
														Toshkentda Yevropa investitsiya bankining ofisi ochiladi

Toshkentda Yevropa investitsiya bankining ofisi ochiladi

Yevropa investitsiya bankining O‘zbekistondagi vakolatxonasi ochiladi. Shartnoma “Markaziy Osiyo — Yevropa ittifoqi” sammiti…
21:20 / 03.04.2025

														
														Shavkat Mirziyoyev Tojikiston Respublikasi Prezidenti Emomali Rahmon bilan muzokara o‘tkazdi

Shavkat Mirziyoyev Tojikiston Respublikasi Prezidenti Emomali Rahmon bilan muzokara o‘tkazdi

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 3-aprel kuni “Markaziy Osiyo - Yevropa Ittifoqi” birinchi sammiti doi…
20:35 / 03.04.2025

														
														Toshkentda yuk mashinalari harakati butunlay cheklanadi

Toshkentda yuk mashinalari harakati butunlay cheklanadi

4-9-aprel kunlari Toshkentda parlamentlararo ittifoqning 150-yubiley Assambleyasi bo‘lib o‘tadi. Shu munosabat bilan poytaxt…
19:39 / 03.04.2025

														
														O‘zbekiston FIFA reytingida yuqoriladi

O‘zbekiston FIFA reytingida yuqoriladi

Bundan tashqari, umumiy reytingda Argentina terma jamoasi hali hamon peshqadamlik qilayotgan bo‘lsa, ikkinchi o‘rindagi Fran…
18:52 / 03.04.2025

Bu ham qiziq

4-aprel kuni qanday ob-havo kuzatiladi?

4-aprel kuni qanday ob-havo kuzatiladi?

Harorat kechasi 12-14 daraja, kunduzi 28-30 daraja bo‘ladi.
22:51 / 03.04.2025
Janubiy Koreya prezidenti lavozimidan chetlashtirildi

Janubiy Koreya prezidenti lavozimidan chetlashtirildi

Endi mamlakatda 60 kun ichida yangi prezident saylovi bo‘lib o‘tishi kerak.
09:23 / 04.04.2025
Janubiy Koreyadagi o‘zbekistonliklar ogohlantirildi

Janubiy Koreyadagi o‘zbekistonliklar ogohlantirildi

Xabar berilishicha, shu kunlarda Janubiy Koreyada mamlakat fuqarolari ishtirokida yirik namoyishlar va mitinglar bo‘lib o‘tm…
12:04 / 03.04.2025
Shavkat Mirziyoyev Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki prezidenti Odil Reno-Basso bilan uchrashuv o‘tkazdi

Shavkat Mirziyoyev Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki prezidenti Odil Reno-Basso bilan uchrashuv o‘tkazdi

“Markaziy Osiyo - Yevropa Ittifoqi” birinchi sammitining ishbilarmonlik dasturi 3-aprel kuni O‘zbekiston Respublikasi prezid…
12:25 / 03.04.2025
Gulistonga 12 dona yangi avtobuslar olib kelindi

Gulistonga 12 dona yangi avtobuslar olib kelindi

Umumiy hisobda Guliston shahridagi jamoat transportlari uchun jami 65 dona yangi avtobuslar xarid qilishi rejalashtirilgan.
12:50 / 03.04.2025
Poytaxtning ayrim hududlarida tabiiy gaz vaqtincha to‘xtatiladi

Poytaxtning ayrim hududlarida tabiiy gaz vaqtincha to‘xtatiladi

Ta’mirlash ishlari tufayli Sergeli va Yangihayot tumanlarining quyidagi hududlariga 3-aprel kuni soat 10:00 dan 17:00 gacha …
10:09 / 03.04.2025
3-aprel kuni qanday ob-havo kuzatiladi?

3-aprel kuni qanday ob-havo kuzatiladi?

Harorat kechasi 10-12 daraja, kunduzi 25-27 daraja bo‘ladi.
22:50 / 02.04.2025
Toshkent metropolitenining yana uchta bekatida hojatxonalar ish boshlaydi

Toshkent metropolitenining yana uchta bekatida hojatxonalar ish boshlaydi

Metroning “Amir Temur xiyoboni”, “Paxtakor” va “Beruniy” bekatlaridagi sanitariya xonalari qurilishi yakuniy bosqichda ekanl…
14:52 / 03.04.2025
Emomali Rahmon ham Samarqandga yetib keldi

Emomali Rahmon ham Samarqandga yetib keldi

Bugun, 3-aprel kuni Tojikiston Respublikasi prezidenti Imomali Rahmon O‘zbekiston Respublikasi prezidenti Shavkat Mirziyoyev…
15:32 / 03.04.2025
Toshkentda yuk mashinalari harakati butunlay cheklanadi

Toshkentda yuk mashinalari harakati butunlay cheklanadi

4-9-aprel kunlari Toshkentda parlamentlararo ittifoqning 150-yubiley Assambleyasi bo‘lib o‘tadi. Shu munosabat bilan poytaxt…
19:39 / 03.04.2025

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!