$
12023.61 UZS
9.24
₽
145.54 UZS
-0.65
€
13236.79 UZS
-43.89
31° Kechasi 18°

Amir Temur aslida kim?

12:07 / 06.08.2024

Tarixdan ma’lumki, har bir dinning ham millatning ham o‘z yetakchilari va hukmdorlari bo‘lgan. Xuddi shunday musulmon dunyosiga ham kuchli bir hukmdor kerak edi. Turli manbalarda turlicha ta’riflanadigan Amir Temur o‘z davrining ko‘plab shaxslari bilan ziddiyatlarga borgan. Jumladan, Yildirim Boyazid bilan bo‘lgan qarama-qarshiliklar ham tarixiy manbalarda turlicha yoritilgan.

Amir Temur va Yildirim Boyazidni ko‘pchilik o‘zaro yovlar deb biladi. Ammo haqiqatan ham shundaymi?

1. Amir Temur va Yildirim Boyazid o‘rtasida avvaldan nizo bo‘lganmi? Urush boshlanishiga asosiy sabab nima?

2. O‘z qo‘shini bilan Turkiyani zabt etgan Temur nima uchun u yerda hukmronligini o‘rnatmagan va bu davlatni bosib olmagan?

3. Amir Temur imperiyasining maydoni qancha? Ushbu imperiya hozir qaysi davlatlarga to‘g‘ri keladi?

4. Xo‘sh, Amir Temurning rafiqalari soni qancha? Uning haramidagi kanizaklar-chi?

5. Temur vafotining asl haqiqati qanday? Shu va shu kabi savollarga quyida batafsil to‘xtalamiz.

Amir Temur va Boyazid uzoq yillar davomida bir birlariga maktub yuborib turgan. Jumladan, Amir Temur birinchi maktubida Rum diyori podshohiga Qora Yusuf va Ahmad Jaloyirni yurtidan surgun qilishini talab qiladi. Bundan tashqari, Boyazidga Amir Temur va uning qo‘shinlariga bo‘ysunmagan podsholarning qismatini ham eslatib o‘tadi. Ushbu maktubga javobni Yildirim Boyazid “Qari ko‘ppak” deya Amir Temurni haqorat qilishdan boshlaydi. Hamda uni zolim, kofirlarning eng ashaddiysi deya ataydi. Ushbu nomani olgandan so‘ng kim jang maydoniga kelmasa uning xotini uch taloq bo‘lg‘ay deb maktubni yakunlaydi. Bu so‘zlar Amir Temurga juda og‘ir botadi. Shunday bo‘lsa-da, u bu munozarani jangga aylantirmaslikka sulh tuzishga ko‘p bor urinadi. Shu sabab ko‘p xatlar bitadi. Sulh tuzilsa orada do‘stlik va birodarlik rishtalari bog‘lanishini va musulmon musulmonning qonini to‘kishi joiz emasligini aksincha kofirlarga qarshi kurashishni ma’qul ko‘rishini aytadi. Bundan tashqari, Amir Temur Boyazid xasta ekanligida unga qarshi jang qilmagani ham e’tiborga molik. Shunday bo‘lsa-da, oradagi nizolar sabab urush boshlangan. Tez orada sohibqiron qo‘shini kichik Osiyo hududiga bostirib kirgan.

Ilk jang 1399-yil Sivash shahrida bo‘lib o‘tgan. Sohibqiron Usmonlilar qo‘shini bilan u yerda jang qilishdan voz kechadi va o‘z qo‘shini bilan Anqarani orqa tomondan qamal qiladi. Shundan so‘ng, Usmonlilar ortga qaytishga majbur bo‘lib, o‘zlari uchun noqulay sharoitda jang qilishga majbur bo‘lishadi. Anqara uchun bo‘lib o‘tgan jang 1402-yil 20-iyun kuni tongda boshlanadi. Ushbu jangda har tomondan 200 mingdan ortiq qo‘shin ishtirok etgan. Temur qo‘shinlari Usmonli qo‘shinlarining asosiy qismini zaxira qismdan ajratib, uni qurshab oladi. Sulton Boyazidning omon qolgan askar va sarkardalari har tarafga qochib qoladi. Hattoki, uch shahzoda ham otalarini jang maydonida tashlab qochishni afzal ko‘rishadi. Shundan so‘ng, Boyazidning sodiq sarkardalari unga jang taqdiri allaqachon hal bo‘lganini aytadi va qochishni maslahat beradi. Biroq sulton dushman qurshovida qolib ketganiga qaramay qochishdan voz kechadi. Boyazid yarim tungacha jang maydonida urush olib boradi. Yarim tunda esa uning oti yiqiladi. Temur jangchilari shu zahoti Boyazidni asir oladi. Murosasiz va shafqatsiz kechgan jang usmonli turklarining mag‘lubiyati bilan tugaydi va ushbu davlat to‘liq Temurning ixtiyoriga o‘tadi. Boyazid qoshining 2/3 qismi Temur qo‘shinining esa 1/8 qismi halok bo‘ladi.Shundan so‘ng asirlikka chiday olmagan mag‘rur Boyazid ko‘p o‘tmay vafot etadi. Usmonlilar davlati esa uning o‘g‘illariga bo‘lib beriladi. Ikki turkiy qavmning jangi sabab Yevropa mamlakatlari musulmonlarning tahdididan qutulib qoladi.

O‘z qo‘shini bilan Turkiyani zabt etgan Temur nima uchun u yerda hukmronligini o‘rnatmagan va bu davlatni bosib olmagan?

Bunga sabab Amir Temurning asosiy maqsadi Chig‘atoy ulusini kuchaytirish bo‘lgan edi. U musulmon davlatlar bilan hamisha sulh tuzishga harakat qilgan. Sulh tuzmagan Boyazid bilan jang bo‘lgan lekin ushbu davlatni Yana Yildirimning o‘g‘illariga bo‘lib bergan. Shuning uchun maktublarida ham yuqorida aytganimizdek, “Musulmon musulmon bilan urishishi joiz emas” – deya qayta-qayta ta’kidlagan.

Amir Temur imperiyasining maydoni qancha? Ushbu imperiya hozir qaysi davlatlarga to‘g‘ri keladi?

Amir Temur o‘z hukmronligi davrida juda katta maydonlarni egallagan edi. Bosib olgan hududlari hozirgi kunda Eron, Pokiston, Turkmaniston, Afg‘oniston, Ozarbayjon, Qozog‘istonning bir qismi, Iroq, Tojikiston, Hindistonning bir qismini, Turkiya, Gruziya, Qirg‘iziston va O‘zbekistonga to‘g‘ri keladi. Shuningdek, 1405-yilda imperiyaning maydoni 4.4 mln kv kmni tashkil etgan. Bu esa hozirgi O‘zbekiston maydonidan deyarli 10 baravarga katta hudud hisoblanadi.

Xo‘sh, Amir Temurning rafiqalari soni qancha? Uning haramidagi kanizaklar-chi?

Amir Temur kezi kelsa, shafqat bilmas jangchi bo‘lsa-da, o‘z oilasidagi ayollarga juda mehribon shaxs bo‘lgan. Tarixiy manbalarda aytilishicha, Amir Temur 18 marta uylangan. Bundan tashqari, uning 22 nafar xos kanizaklari ham bo‘lgan. Temur dunyodan ko‘z yumganida zavjalaridan 4 tasi hayot bo‘lgan. Ular Saroy Mulk xonim, Tuman og‘o xonim, Tukol xonim va Ruhparvar og‘o xonimlardir. Amir Temurning birinchi xotini Turmush og‘o bo‘lgan. Aytishlaricha, Saroy Mulk xonim va Amir Temur o‘rtasida farzand dunyoga kelmagan. Shunday bo‘lsa-da, Saroy Mulk xonim uning bir nechta nabiralarini tarbiyalagan. Shuningdek, u Bibixonim nomiga ham sazovor bo‘lgan. Bu nomga musharraf bo‘lish uchun yuksak aql-zakovat, did-farosat va fikrlash dunyosining kengligi bosh omil bo‘lgan. Bejizga Saroy Mulk xonim “Benazir” deya ta’riflanmagan. Bundan tashqari, u saltanat ishlarida dono maslahatlari bilan bosh-qosh bo‘lgan. Shuningdek, mamlakatdagi tolibi ilmlarga doimo homiylik qilgan. Sohibqiron ko‘plab yurishlarida Bibixonim birga yurgan. Bundan tashqari, davlat ishlarida Temur Bibixonimga oshkora bo‘ysunmasa-da, uning dono maslahatlariga hamisha ehtiyoj sezgan. Ibn Arabshoh bergan ma’lumotga ko‘ra, Xalil sulton mirzoning xotini Shodimulk 1408-yilda Saroy Mulk xonimni zaharlab o‘ldirgan. Uning jasadini esa o‘zi qurdirgan madrasa yonidagi maqbaraga mumiyolangan holda dafn ettirgan.

Qiziq, Temur vafotining asl haqiqati qanday edi?

Tarix kitoblarida Amir Temurning vafoti bilan bog‘liq sabablar bir-biri bilan juda o‘xshash deyarli farq qilmaydi. Ba’zi manbalarda sarkardani bosh shamollashidan vafot etgan deyilsa, ba’zilarida esa aksi. Masalan tarixchi Hamdam Sodiqovning “Amir Temur saltanatida xavfsizlik xizmati” kitobida Amir Temur zaharlanganligi haqida fikrlar bor. Asarda yozilishicha, Amir Temurning josusi Xitoy imperatori elchisi Shuanning shubhali harakatlarini sezadi. U bozorda tez-tez Xitoylik savdogarlar bilan uchrashib turgan. Shuningdek, Xitoylik elchilar oxirgi kunlarda juda bezovta ham bo‘lgan. Bularni ko‘rgan Amir Temur bazm uyushtiradi va ularga o‘zi may uzatib turadi. Ular mast holga kelgach, elchidan rejasi haqida so‘raydi. Sarxush elchi esa Amir Temur qachon Xitoyga yurish qilishini bilish va u Pekinga yetmasdan yo‘q qilish vazifasini olganini aytadi. Bundan tashqari, Bibixonimning aytishicha, Amir Temur soch oldirib bo‘lgach bardam va tetik holda chodiri tomon yo‘l olgan. Ichkariga qadam bosganida esa dimog‘iga badbo‘y hid urilgan. Shundan so‘ng, badanini qaltiroq bosgan. Kitobda yozilishicha, shu voqeada Xitoyliklar uni zaharlagan bo‘lishi ehtimoli yuqori. Bundan tashqari o‘sha davr tarixchilari sohibqironning o‘limiga ko‘p miqdordagi ichimlik sabab bo‘lgan deb ham yozishadi. Shunday qilib, har bir boshlanishning nihoyasi va har bir quyosh chiqishining botishi bo‘lganidek, Sohibqiron sarkarda Amir Temur bundan 616 yil avval namozshom bilan xufton orasida “Tavhid” kalimasini takror-takror aytib hayotdan ko‘z yumadi.

Xo‘sh, sizningcha Amir Temur aslida qanday inson edi? Adolatparvar podshohmi yoki qonxo‘r jallod?

                                                                                                                          Muallif: Gulzoda Olimjanova


O‘zbekiston


														
														Bugun Özbekistonda yoğingarçilik kutilmaydi

Bugun Özbekistonda yoğingarçilik kutilmaydi

17-noyabr kuni Özbekiston hududida havo özgaruvçan böladi. Respublikaning ayrim joylarida tuman tuşişi mumkin, yoğingarçilik…
15:46 / 16.11.2026

														
														Qaşqadaryoda 36 gektar yerni 18,5 ming dollarga sotmoqçi bölgan şaxs uşlandi

Qaşqadaryoda 36 gektar yerni 18,5 ming dollarga sotmoqçi bölgan şaxs uşlandi

Qaşqadaryo viloyatining Yakkaboğ tumanida 36 gektar davlat zaxirasidagi yer maydonini 18,5 ming AQŞ dollariga boşqa şaxs nom…
14:05 / 16.11.2026

														
														Putin, Tramp va Si Szinpin uç tomonlama uçraşuv kun tartibini kelişa olmadi — FT

Putin, Tramp va Si Szinpin uç tomonlama uçraşuv kun tartibini kelişa olmadi — FT

Rossiya, AQŞ va Xitoy yetakçilari Vladimir Putin, Donald Tramp va Si Szinpinning 19-noyabr kuni Xitoyning Şençjen şahrida öt…
13:59 / 16.11.2026

														
														Iordaniyada Telegram messenjeri bloklandi

Iordaniyada Telegram messenjeri bloklandi

Iordaniya hukumati 16-noyabr kuni Telegram messenjeriga kirişni çekladi. Uşbu çora raqamli xavfsizlikni kuçaytiriş, foydalan…
13:57 / 16.11.2026

														
														Jizzaxda tungi klublarning 500 ga yaqin reklamasi qonunga zid deb topildi

Jizzaxda tungi klublarning 500 ga yaqin reklamasi qonunga zid deb topildi

Jizzax şahridagi ikki tungi klubning Instagram sahifalarida joylaştirilgan 500 ga yaqin reklama roligida milliy va oilaviy q…
13:52 / 16.11.2026

														
														Toşkentda ikki yigit 40 ming söm uçun fuqaroga piçoq öqtaldi

Toşkentda ikki yigit 40 ming söm uçun fuqaroga piçoq öqtaldi

Toşkent şahridagi Olmazor metro bekati yaqinida ikki nafar yigit fuqaroni piçoq bilan qörqitib, undan 40 ming söm pulni tort…
13:50 / 16.11.2026

														
														XVJ 2026-yil uçun davlat qarzi prognozlarini e’lon qildi: Özbekistonning körsatkiçi qança?

XVJ 2026-yil uçun davlat qarzi prognozlarini e’lon qildi: Özbekistonning körsatkiçi qança?

Xalqaro valyuta jamğarmasi (XVJ) 2026-yilda dunyo mamlakatlarining davlat qarzi böyiça prognozlarini e’lon qildi. Taşkilotni…
13:47 / 16.11.2026

														
														Buxoroda maktab öquvçilari majburiy mehnatga jalb qilingani haqidagi xabarlar rad etildi

Buxoroda maktab öquvçilari majburiy mehnatga jalb qilingani haqidagi xabarlar rad etildi

Ijtimoiy tarmoqlarda Buxoro şahridagi 42-sonli umumta’lim maktabi öquvçilari dars vaqtida majburiy mehnatga jalb etilayotgan…
13:44 / 16.11.2026

														
														Toşkentda “Omad şou” va “Soliq” nomidan soxta havolalar tarqatgan kiberjinoyatçilar uşlandi

Toşkentda “Omad şou” va “Soliq” nomidan soxta havolalar tarqatgan kiberjinoyatçilar uşlandi

Toşkent şahrida zararli APK fayllari va fişing havolalari orqali fuqarolarning şaxsiy ma’lumotlari hamda bank kartalariga oi…
10:11 / 16.11.2026

														
														Jizzaxda gaz hisoblagiç örnatiş uçun 8 million söm talab qilgan ikki kişi uşlandi

Jizzaxda gaz hisoblagiç örnatiş uçun 8 million söm talab qilgan ikki kişi uşlandi

Jizzax viloyatida fuqaroning xonadoniga gaz hisoblagiç örnatib beriş va hisob raqami oçişni va’da qilib, undan 8 million söm…
09:59 / 16.11.2026

Bu ham qiziq

Jensen Xuang atrofidagi mojaro va Nvidia aksiyalari qiymatining pasayişi haqida xabarlar tarqaldi

Jensen Xuang atrofidagi mojaro va Nvidia aksiyalari qiymatining pasayişi haqida xabarlar tarqaldi

Nvidia kompaniyasi asosçisi va boş direktori Jensen Xuang atrofida şaxsiy hayoti hamda kompaniya faoliyatiga oid ehtimoliy x…
10:13 / 14.11.2026
Pokistonda yölbars hujumi oqibatida 19 yoşli yigit halok böldi

Pokistonda yölbars hujumi oqibatida 19 yoşli yigit halok böldi

Pokistonning Lahor şahridagi fermada boqilayotgan yölbars 19 yoşli işçiga hujum qildi. Oğir jarohat olgan yigit şifoxonada v…
10:28 / 14.11.2026
Özbekiston xalqaro investitsiyaviy arbitraj işida ğalaba qozondi

Özbekiston xalqaro investitsiyaviy arbitraj işida ğalaba qozondi

2026-yil 26-oktyabr kuni Investitsiyaviy nizolarni hal etiş böyiça xalqaro markaz (ICSID) arbitraj tribunali Turkiya fuqaros…
09:39 / 14.11.2026
GWU prezidentining maslahat kengaşi yiğilişida universitetni rivojlantiriş strategiyasi muhokama qilindi

GWU prezidentining maslahat kengaşi yiğilişida universitetni rivojlantiriş strategiyasi muhokama qilindi

Jorj Vaşington universiteti (GWU) prezidenti Ellen Granberg va universitet Prezidentining maslahat kengaşi a’zolari navbatda…
09:27 / 14.11.2026
Özbekistonda 15 yoşdan oşgan aholining 12 foizi oliy ma’lumotli

Özbekistonda 15 yoşdan oşgan aholining 12 foizi oliy ma’lumotli

Özbekistonda 15 yoş va undan katta aholining 12 foizi oliy va oliy ta’limdan keyingi ma’lumotga ega. Bu haqda 13-noyabr kuni…
16:38 / 13.11.2026
Mozori Şarifda Alişer Navoiy yodgorligi qurilişi yakunlanmoqda

Mozori Şarifda Alişer Navoiy yodgorligi qurilişi yakunlanmoqda

Surxondaryo viloyati hokimi Uluğbek Qosimov boşçiligidagi Özbekiston delegatsiyasi Afğonistonning Mozori Şarif şahriga taşri…
15:30 / 13.11.2026
Sobiq vazir işi: Vengriyada örmon va omborlardan 19,5 mln dollar topildi.

Sobiq vazir işi: Vengriyada örmon va omborlardan 19,5 mln dollar topildi.

Vengriyada sobiq boş vazir Viktor Orban hukumatida işlagan vazirga nisbatan korrupsiya işi böyiça ötkazilgan tintuvlarda örm…
17:37 / 15.11.2026
Rossiyaning Uzoq Şarqida qiyin ahvolga tuşgan özbekistonliklar vatanga qaytarildi

Rossiyaning Uzoq Şarqida qiyin ahvolga tuşgan özbekistonliklar vatanga qaytarildi

Rossiyaning Uzoq Şarq federal okrugida vaqtinçalik mehnat faoliyati davomida oğir moliyaviy vaziyatga tuşib qolgan bir guruh…
09:51 / 14.11.2026
Dehqonobodda maktabga boriş uçun soy keçadigan bolalar uçun köprik quriladi

Dehqonobodda maktabga boriş uçun soy keçadigan bolalar uçun köprik quriladi

Qaşqadaryo viloyati Dehqonobod tumanidagi Jingil qişloğida joylaşgan 84-sonli umumta’lim maktabi öquvçilari foydalanişi uçun…
09:42 / 14.11.2026
Andijonda poyezd Damas bilan töqnaşdi

Andijonda poyezd Damas bilan töqnaşdi

Andijon viloyatining Asaka tumanida 16-noyabr kuni temiryöl kesişmasida Damas avtomobilini poyezd urib yubordi. Hodisa oqiba…
14:02 / 16.11.2026

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!