$
12010.45 UZS
-13.16
₽
145.64 UZS
0.1
€
13200.69 UZS
-36.1
31° Kechasi 18°

Amir Temur aslida kim?

12:07 / 06.08.2024

Tarixdan ma’lumki, har bir dinning ham millatning ham o‘z yetakchilari va hukmdorlari bo‘lgan. Xuddi shunday musulmon dunyosiga ham kuchli bir hukmdor kerak edi. Turli manbalarda turlicha ta’riflanadigan Amir Temur o‘z davrining ko‘plab shaxslari bilan ziddiyatlarga borgan. Jumladan, Yildirim Boyazid bilan bo‘lgan qarama-qarshiliklar ham tarixiy manbalarda turlicha yoritilgan.

Amir Temur va Yildirim Boyazidni ko‘pchilik o‘zaro yovlar deb biladi. Ammo haqiqatan ham shundaymi?

1. Amir Temur va Yildirim Boyazid o‘rtasida avvaldan nizo bo‘lganmi? Urush boshlanishiga asosiy sabab nima?

2. O‘z qo‘shini bilan Turkiyani zabt etgan Temur nima uchun u yerda hukmronligini o‘rnatmagan va bu davlatni bosib olmagan?

3. Amir Temur imperiyasining maydoni qancha? Ushbu imperiya hozir qaysi davlatlarga to‘g‘ri keladi?

4. Xo‘sh, Amir Temurning rafiqalari soni qancha? Uning haramidagi kanizaklar-chi?

5. Temur vafotining asl haqiqati qanday? Shu va shu kabi savollarga quyida batafsil to‘xtalamiz.

Amir Temur va Boyazid uzoq yillar davomida bir birlariga maktub yuborib turgan. Jumladan, Amir Temur birinchi maktubida Rum diyori podshohiga Qora Yusuf va Ahmad Jaloyirni yurtidan surgun qilishini talab qiladi. Bundan tashqari, Boyazidga Amir Temur va uning qo‘shinlariga bo‘ysunmagan podsholarning qismatini ham eslatib o‘tadi. Ushbu maktubga javobni Yildirim Boyazid “Qari ko‘ppak” deya Amir Temurni haqorat qilishdan boshlaydi. Hamda uni zolim, kofirlarning eng ashaddiysi deya ataydi. Ushbu nomani olgandan so‘ng kim jang maydoniga kelmasa uning xotini uch taloq bo‘lg‘ay deb maktubni yakunlaydi. Bu so‘zlar Amir Temurga juda og‘ir botadi. Shunday bo‘lsa-da, u bu munozarani jangga aylantirmaslikka sulh tuzishga ko‘p bor urinadi. Shu sabab ko‘p xatlar bitadi. Sulh tuzilsa orada do‘stlik va birodarlik rishtalari bog‘lanishini va musulmon musulmonning qonini to‘kishi joiz emasligini aksincha kofirlarga qarshi kurashishni ma’qul ko‘rishini aytadi. Bundan tashqari, Amir Temur Boyazid xasta ekanligida unga qarshi jang qilmagani ham e’tiborga molik. Shunday bo‘lsa-da, oradagi nizolar sabab urush boshlangan. Tez orada sohibqiron qo‘shini kichik Osiyo hududiga bostirib kirgan.

Ilk jang 1399-yil Sivash shahrida bo‘lib o‘tgan. Sohibqiron Usmonlilar qo‘shini bilan u yerda jang qilishdan voz kechadi va o‘z qo‘shini bilan Anqarani orqa tomondan qamal qiladi. Shundan so‘ng, Usmonlilar ortga qaytishga majbur bo‘lib, o‘zlari uchun noqulay sharoitda jang qilishga majbur bo‘lishadi. Anqara uchun bo‘lib o‘tgan jang 1402-yil 20-iyun kuni tongda boshlanadi. Ushbu jangda har tomondan 200 mingdan ortiq qo‘shin ishtirok etgan. Temur qo‘shinlari Usmonli qo‘shinlarining asosiy qismini zaxira qismdan ajratib, uni qurshab oladi. Sulton Boyazidning omon qolgan askar va sarkardalari har tarafga qochib qoladi. Hattoki, uch shahzoda ham otalarini jang maydonida tashlab qochishni afzal ko‘rishadi. Shundan so‘ng, Boyazidning sodiq sarkardalari unga jang taqdiri allaqachon hal bo‘lganini aytadi va qochishni maslahat beradi. Biroq sulton dushman qurshovida qolib ketganiga qaramay qochishdan voz kechadi. Boyazid yarim tungacha jang maydonida urush olib boradi. Yarim tunda esa uning oti yiqiladi. Temur jangchilari shu zahoti Boyazidni asir oladi. Murosasiz va shafqatsiz kechgan jang usmonli turklarining mag‘lubiyati bilan tugaydi va ushbu davlat to‘liq Temurning ixtiyoriga o‘tadi. Boyazid qoshining 2/3 qismi Temur qo‘shinining esa 1/8 qismi halok bo‘ladi.Shundan so‘ng asirlikka chiday olmagan mag‘rur Boyazid ko‘p o‘tmay vafot etadi. Usmonlilar davlati esa uning o‘g‘illariga bo‘lib beriladi. Ikki turkiy qavmning jangi sabab Yevropa mamlakatlari musulmonlarning tahdididan qutulib qoladi.

O‘z qo‘shini bilan Turkiyani zabt etgan Temur nima uchun u yerda hukmronligini o‘rnatmagan va bu davlatni bosib olmagan?

Bunga sabab Amir Temurning asosiy maqsadi Chig‘atoy ulusini kuchaytirish bo‘lgan edi. U musulmon davlatlar bilan hamisha sulh tuzishga harakat qilgan. Sulh tuzmagan Boyazid bilan jang bo‘lgan lekin ushbu davlatni Yana Yildirimning o‘g‘illariga bo‘lib bergan. Shuning uchun maktublarida ham yuqorida aytganimizdek, “Musulmon musulmon bilan urishishi joiz emas” – deya qayta-qayta ta’kidlagan.

Amir Temur imperiyasining maydoni qancha? Ushbu imperiya hozir qaysi davlatlarga to‘g‘ri keladi?

Amir Temur o‘z hukmronligi davrida juda katta maydonlarni egallagan edi. Bosib olgan hududlari hozirgi kunda Eron, Pokiston, Turkmaniston, Afg‘oniston, Ozarbayjon, Qozog‘istonning bir qismi, Iroq, Tojikiston, Hindistonning bir qismini, Turkiya, Gruziya, Qirg‘iziston va O‘zbekistonga to‘g‘ri keladi. Shuningdek, 1405-yilda imperiyaning maydoni 4.4 mln kv kmni tashkil etgan. Bu esa hozirgi O‘zbekiston maydonidan deyarli 10 baravarga katta hudud hisoblanadi.

Xo‘sh, Amir Temurning rafiqalari soni qancha? Uning haramidagi kanizaklar-chi?

Amir Temur kezi kelsa, shafqat bilmas jangchi bo‘lsa-da, o‘z oilasidagi ayollarga juda mehribon shaxs bo‘lgan. Tarixiy manbalarda aytilishicha, Amir Temur 18 marta uylangan. Bundan tashqari, uning 22 nafar xos kanizaklari ham bo‘lgan. Temur dunyodan ko‘z yumganida zavjalaridan 4 tasi hayot bo‘lgan. Ular Saroy Mulk xonim, Tuman og‘o xonim, Tukol xonim va Ruhparvar og‘o xonimlardir. Amir Temurning birinchi xotini Turmush og‘o bo‘lgan. Aytishlaricha, Saroy Mulk xonim va Amir Temur o‘rtasida farzand dunyoga kelmagan. Shunday bo‘lsa-da, Saroy Mulk xonim uning bir nechta nabiralarini tarbiyalagan. Shuningdek, u Bibixonim nomiga ham sazovor bo‘lgan. Bu nomga musharraf bo‘lish uchun yuksak aql-zakovat, did-farosat va fikrlash dunyosining kengligi bosh omil bo‘lgan. Bejizga Saroy Mulk xonim “Benazir” deya ta’riflanmagan. Bundan tashqari, u saltanat ishlarida dono maslahatlari bilan bosh-qosh bo‘lgan. Shuningdek, mamlakatdagi tolibi ilmlarga doimo homiylik qilgan. Sohibqiron ko‘plab yurishlarida Bibixonim birga yurgan. Bundan tashqari, davlat ishlarida Temur Bibixonimga oshkora bo‘ysunmasa-da, uning dono maslahatlariga hamisha ehtiyoj sezgan. Ibn Arabshoh bergan ma’lumotga ko‘ra, Xalil sulton mirzoning xotini Shodimulk 1408-yilda Saroy Mulk xonimni zaharlab o‘ldirgan. Uning jasadini esa o‘zi qurdirgan madrasa yonidagi maqbaraga mumiyolangan holda dafn ettirgan.

Qiziq, Temur vafotining asl haqiqati qanday edi?

Tarix kitoblarida Amir Temurning vafoti bilan bog‘liq sabablar bir-biri bilan juda o‘xshash deyarli farq qilmaydi. Ba’zi manbalarda sarkardani bosh shamollashidan vafot etgan deyilsa, ba’zilarida esa aksi. Masalan tarixchi Hamdam Sodiqovning “Amir Temur saltanatida xavfsizlik xizmati” kitobida Amir Temur zaharlanganligi haqida fikrlar bor. Asarda yozilishicha, Amir Temurning josusi Xitoy imperatori elchisi Shuanning shubhali harakatlarini sezadi. U bozorda tez-tez Xitoylik savdogarlar bilan uchrashib turgan. Shuningdek, Xitoylik elchilar oxirgi kunlarda juda bezovta ham bo‘lgan. Bularni ko‘rgan Amir Temur bazm uyushtiradi va ularga o‘zi may uzatib turadi. Ular mast holga kelgach, elchidan rejasi haqida so‘raydi. Sarxush elchi esa Amir Temur qachon Xitoyga yurish qilishini bilish va u Pekinga yetmasdan yo‘q qilish vazifasini olganini aytadi. Bundan tashqari, Bibixonimning aytishicha, Amir Temur soch oldirib bo‘lgach bardam va tetik holda chodiri tomon yo‘l olgan. Ichkariga qadam bosganida esa dimog‘iga badbo‘y hid urilgan. Shundan so‘ng, badanini qaltiroq bosgan. Kitobda yozilishicha, shu voqeada Xitoyliklar uni zaharlagan bo‘lishi ehtimoli yuqori. Bundan tashqari o‘sha davr tarixchilari sohibqironning o‘limiga ko‘p miqdordagi ichimlik sabab bo‘lgan deb ham yozishadi. Shunday qilib, har bir boshlanishning nihoyasi va har bir quyosh chiqishining botishi bo‘lganidek, Sohibqiron sarkarda Amir Temur bundan 616 yil avval namozshom bilan xufton orasida “Tavhid” kalimasini takror-takror aytib hayotdan ko‘z yumadi.

Xo‘sh, sizningcha Amir Temur aslida qanday inson edi? Adolatparvar podshohmi yoki qonxo‘r jallod?

                                                                                                                          Muallif: Gulzoda Olimjanova


O‘zbekiston


														
														18-noyabr kungi ob-havo ma’lumoti

18-noyabr kungi ob-havo ma’lumoti

Ertaga respublika böylab havo özgaruvçan böladi, keçasi va ertalab ayrim joylarda biroz yomğir yoğişi mumkin.
17:56 / 17.11.2026

														
														Özbekiston Dubaydagi xalqaro kontent bozorida 300 dan ortiq filmni namoyiş etdi

Özbekiston Dubaydagi xalqaro kontent bozorida 300 dan ortiq filmni namoyiş etdi

10–11-noyabr kunlari Dubayda jahon kontent industriyasi vakillari iştirokida xalqaro kontent bozori bölib ötdi
15:05 / 17.11.2026

														
														Yaşnobod hokimligi mahalla raisi 900 dollar bilan uşlangani haqidagi xabarni rad etdi

Yaşnobod hokimligi mahalla raisi 900 dollar bilan uşlangani haqidagi xabarni rad etdi

Yaşnobod tumani hokimligi mahalla raisi tadbirkordan bino ajratib beriş va ijara şartnomasini rasmiylaştiriş evaziga 900 AQŞ…
10:38 / 17.11.2026

														
														Toşkentda Nexia-3 daraxtga urildi: uç kişi halok böldi

Toşkentda Nexia-3 daraxtga urildi: uç kişi halok böldi

Toşkent şahri Çilonzor tumanida Nexia-3 avtomobilining daraxtga urilişi oqibatida uç kişi halok böldi. Bu haqda poytaxt IIBB…
10:35 / 17.11.2026

														
														Surxondaryoda 20 sotix davlat yerini 500 mln sömga sotmoqçi bölgan şaxs uşlandi

Surxondaryoda 20 sotix davlat yerini 500 mln sömga sotmoqçi bölgan şaxs uşlandi

Surxondaryo viloyatining Denov tumanida davlat zaxirasidagi 20 sotix yaylov yerini 500 million sömga sotişni va’da qilgan fu…
10:16 / 17.11.2026

														
														Xorijlik velosport mutaxassislariga Özbekistonda viza va işlaş ruxsatnomasi bepul beriladi

Xorijlik velosport mutaxassislariga Özbekistonda viza va işlaş ruxsatnomasi bepul beriladi

Özbekistonga jalb etiladigan xorijlik velosport sportçilari, trenerlari va boşqa mutaxassislarga kiriş vizalari hamda işlaş …
10:13 / 17.11.2026

														
														Niderlandiyada qamoqxonalarda joy tugadi: mahbuslar muddatidan oldin ozod qilinadi

Niderlandiyada qamoqxonalarda joy tugadi: mahbuslar muddatidan oldin ozod qilinadi

Niderlandiyada qamoqxonalarda joy yetişmasligi sababli ayrim mahbuslarni muddatidan oldin ozod qiliş tartibi joriy etilmoqda…
10:05 / 17.11.2026

														
														Toşkentda mahalla raisi 900 dollar olayotganida uşlandi

Toşkentda mahalla raisi 900 dollar olayotganida uşlandi

Toşkent şahri Yaşnobod tumanida mahalla raisi tadbirkorga tuman tasarrufidagi binodan joy ajratib beriş va şartnoma rasmiyla…
09:30 / 17.11.2026

														
														Bugun Özbekistonda yoğingarçilik kutilmaydi

Bugun Özbekistonda yoğingarçilik kutilmaydi

17-noyabr kuni Özbekiston hududida havo özgaruvçan böladi. Respublikaning ayrim joylarida tuman tuşişi mumkin, yoğingarçilik…
15:46 / 16.11.2026

														
														Qaşqadaryoda 36 gektar yerni 18,5 ming dollarga sotmoqçi bölgan şaxs uşlandi

Qaşqadaryoda 36 gektar yerni 18,5 ming dollarga sotmoqçi bölgan şaxs uşlandi

Qaşqadaryo viloyatining Yakkaboğ tumanida 36 gektar davlat zaxirasidagi yer maydonini 18,5 ming AQŞ dollariga boşqa şaxs nom…
14:05 / 16.11.2026

Bu ham qiziq

Sobiq vazir işi: Vengriyada örmon va omborlardan 19,5 mln dollar topildi.

Sobiq vazir işi: Vengriyada örmon va omborlardan 19,5 mln dollar topildi.

Vengriyada sobiq boş vazir Viktor Orban hukumatida işlagan vazirga nisbatan korrupsiya işi böyiça ötkazilgan tintuvlarda örm…
17:37 / 15.11.2026
Özbekiston Dubaydagi xalqaro kontent bozorida 300 dan ortiq filmni namoyiş etdi

Özbekiston Dubaydagi xalqaro kontent bozorida 300 dan ortiq filmni namoyiş etdi

10–11-noyabr kunlari Dubayda jahon kontent industriyasi vakillari iştirokida xalqaro kontent bozori bölib ötdi
15:05 / 17.11.2026
Kuz-qiş mavsumida tabiiy gaz ta’minoti: aholi va ijtimoiy soha obyektlariga ustuvorlik beriladi

Kuz-qiş mavsumida tabiiy gaz ta’minoti: aholi va ijtimoiy soha obyektlariga ustuvorlik beriladi

Vazirlar Mahkamasining tegişli qarori bilan 2026–2027-yillar kuz-qiş mavsumida aholi, ijtimoiy soha obyektlari va strategik …
16:45 / 14.11.2026
Belgorodda dron hujumi oqibatida bir oilaning uç a’zosi halok böldi

Belgorodda dron hujumi oqibatida bir oilaning uç a’zosi halok böldi

Rossiyaning Belgorod viloyati Proletarskiy posyolkasida dron turar joyga hujum qilişi oqibatida bir oilaning uç a’zosi — erk…
14:31 / 14.11.2026
XVJ 2026-yil uçun davlat qarzi prognozlarini e’lon qildi: Özbekistonning körsatkiçi qança?

XVJ 2026-yil uçun davlat qarzi prognozlarini e’lon qildi: Özbekistonning körsatkiçi qança?

Xalqaro valyuta jamğarmasi (XVJ) 2026-yilda dunyo mamlakatlarining davlat qarzi böyiça prognozlarini e’lon qildi. Taşkilotni…
13:47 / 16.11.2026
Polşa Ukraina uçun AQŞ qurollarini xarid qilişni moliyalaştirmaydi

Polşa Ukraina uçun AQŞ qurollarini xarid qilişni moliyalaştirmaydi

Polşa Ukraina uçun AQŞda işlab çiqarilgan qurol-yaroğ va harbiy texnikalarni xarid qilişga hozirça mablağ ajratmaydi. Boş va…
10:17 / 14.11.2026
Toşkentda mahalla raisi 900 dollar olayotganida uşlandi

Toşkentda mahalla raisi 900 dollar olayotganida uşlandi

Toşkent şahri Yaşnobod tumanida mahalla raisi tadbirkorga tuman tasarrufidagi binodan joy ajratib beriş va şartnoma rasmiyla…
09:30 / 17.11.2026
Niderlandiyada qamoqxonalarda joy tugadi: mahbuslar muddatidan oldin ozod qilinadi

Niderlandiyada qamoqxonalarda joy tugadi: mahbuslar muddatidan oldin ozod qilinadi

Niderlandiyada qamoqxonalarda joy yetişmasligi sababli ayrim mahbuslarni muddatidan oldin ozod qiliş tartibi joriy etilmoqda…
10:05 / 17.11.2026
Xorijlik velosport mutaxassislariga Özbekistonda viza va işlaş ruxsatnomasi bepul beriladi

Xorijlik velosport mutaxassislariga Özbekistonda viza va işlaş ruxsatnomasi bepul beriladi

Özbekistonga jalb etiladigan xorijlik velosport sportçilari, trenerlari va boşqa mutaxassislarga kiriş vizalari hamda işlaş …
10:13 / 17.11.2026
Jizzaxda gaz hisoblagiç örnatiş uçun 8 million söm talab qilgan ikki kişi uşlandi

Jizzaxda gaz hisoblagiç örnatiş uçun 8 million söm talab qilgan ikki kişi uşlandi

Jizzax viloyatida fuqaroning xonadoniga gaz hisoblagiç örnatib beriş va hisob raqami oçişni va’da qilib, undan 8 million söm…
09:59 / 16.11.2026

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!