$
11320.02 UZS
27.33
164.02 UZS
0.16
12334.29 UZS
46.71
Кечаси -5°

Ақлнинг абадий қуёши: инсон овчилик, маросимлар ва маданиятни қандай ўзлаштирган?

17:28 / 06.08.2022

Ақл нима ва у муаммоларни ҳал қилишга қандай ёрдам беради?

Тирик тизимларда муаммоларни ҳал қилиш турли даражаларда содир бўлади.

Асосий – рефлекслар, яъни режалаштирилмайдиган ва автоматик тарзда амалга ошириладиган иш-ҳаракатлар. Улар ҳатто асаб тизимини ҳам талаб қилмайди. Масалан, мимоза барглари асаб тўқимасисиз ўралади. Бир ҳужайрали бактериялар ҳам тирнаш хусусияти билан реакцияга киришади – улар принципиал жиҳатдан асаб тизимига эга эмас, чунки улар битта ҳужайрадан иборат.

Кейинги даража – инстинктлар. Айтайлик, жўжа тухумдан чиқиб, товуқни кўради. У тасвирни танийди ва товуқ унинг онаси эканлигини аниқ қилади. Агар ўша пайтда полапонга тимсоҳ кўрсатилса, у тасвирни эслаб қолади ва тимсоҳни ўзининг онаси, деб ўйлайди. Бироқ, тимсоҳ бундай деб ўйламайди ва, эҳтимол, жўжани еб қўяди. Ушбу муаммони ҳал қилишда нейрон тармоқлар мажмуаси иштирок этади, лекин ҳар сафар у бир хил тарзда ҳал қилинади: таниб олиш ва ёдлаш.

Ақл эса ностандарт вазифаларга ностандарт жавобларни топиш қобилиятидир. Шу билан бирга, олдинги тажрибага қараб аллақачон ўзгартирилган муаммога жавоб қидиради. Ақл-идрокнинг таърифи, шунингдек, ўрганиш – фаолият жараёнида хатти-ҳаракатни ўзгартиришни ўз ичига олади. Биз ота-боболаримизнинг хатти-ҳаракатларидаги ўзгаришларни кўрамиз, демак улар ўрганган. Шунингдек, улар мияни ўстирди ва ҳар-хил ускуналарни ихтиро қилиб, уларни ривожлантирди.

Асосий муаммо шундаки, ақлнинг фақат битта версияси мавжуд – инсон. Ривожланган ҳайвонлар – шимпанзелар, итлар, делфинлар ва оддий одам ўртасида катта тафовут мавжуд. Ҳатто биринчи сўзларини талаффуз қилишни эндигина ўрганган икки ёшли бола ҳам шимпанзега қараганда анча ақлли.

Ҳар қандай таъриф бу статистика ва умумлаштириш. Шунинг учун, агар бир нечта ақлли турлар мавжуд бўлса, унда оқилоналикнинг таърифи аниқроқ бўлар эди.

Ота-боболаримиз ақлли бўлганми?

Қадимги одамлар фаолиятининг изларини топганимизда, биз уларни ўзимиз билан ёки маймунлар билан таққослаймиз. Масалан, австралопитеклар мия ҳажми бўйича маймунларга яқинроқ: улар меҳнат қуроллари ясашмаган. Дастлабки вакиллар дарахтларга чиқишни ўрганди, кейинроқ ерда яшади.

Энди “Хомо сапиенс”ни кўриб чиқамиз. У ҳар сафар турлича тош асбоблар ясаган. Инсон аждодлари меҳнат қуролларини ясашни бошлаганлари эса, бу уларнинг тафаккури ишлаганидан далолатдир. Бундан ташқари, улар дастлаб ўтхўр бўлган ҳолда ов қилишди ва йиртқичлардан кўра айёрроқ ҳаракат қилишди.

Ақл учун далил. Уч босқич:

Асбобларнинг пайдо бўлиши (2,6 миллион йил олдин).
Рамзий хатти-ҳаракатларнинг биринчи шакллари (400 минг йил олдин).
Рамзий хатти-ҳаракатлар мажмуаси (50 минг йил олдин).

Рамзий хатти-ҳаракатларнинг биринчи излари “Хомо хеиделбергенсис”да пайдо бўлади. Масалан, параллел кесикли суяклар. Энг қадимий мисол – зигзаг шаклида чизилган денгиз чиғаноқлари. Бироқ, “Хомо хеиделбергенсис”нинг тўлиқ визуал тасвирлари чизилмаган ёки улар йўқ бўлиб кетган.

Неандерталлар маросимларни ўтказишни бошладилар: улар айиқларнинг бош суякларини тош қутига солиб, маросимлар орқали дафн қилишни ўрганди. 60-70 минг йил олдин улар дори-дармонларга эга эдилар – ҳодисаларнинг ўзаро боғлиқлиги ҳақидаги ғоя.

“Хомо сапиенс”да шунга ўхшаш нарсалар бўлгани ҳақида далиллар сақланиб қолмаган. Бироқ, улар рамзий хатти-ҳаракатларнинг тўлиқ спектрини ишлаб чиққан: композицион асбоблар, мусиқа, қоятош расмлари, мураккаб дафнлар ва ноёб турар-жойлар.

Назариялар ва фактлар

XIX асрда неандерталлар, питекантроплар излари топилган. Шундан сўнг бу қадимги одамлар бизга қанчалик яқин эканлиги ҳақида тушунчалар пайдо бўлди.

Биринчи тушунча: улар бизнинг аждодларимиз ва уларнинг ақл-заковати бизникидан кам эмас.

Иккинчи тушунча: улар бизнинг туримизга яқин турмайдиган зич троглодитлардир.

Учинчи тушунча: улар эволюциянинг муҳим бўғинидир.

Бу тушунчалар XX аср давомида бир-бири билан рақобатлашди – бирининг бошқасидан устунлиги аниқ тадқиқотчига боғлиқ эди.

Инсоният аждодлари Евроосиёга Африкадан келган ва неандерталлардан кўп нарсаларни ўрганган: улар кийим тиккан, оловдан тез-тез фойдаланишни бошлаган, ов усулларини ўзлаштирган. Бу “Хомо сапиенс” учун фойдали бўлган ҳаётий тажрибаларни қабул қилиш қобилияти эди.

Турли турлар ҳақида ҳикоя

Эволюция натижасида кўп турдаги одамлардан фақат биттаси омон қолди. Турнинг омон қолиши унинг олдинги тарихи билан белгиланади. Илк одамлар шароитга мослашгани учун омон қолди – улар олов ёқишни, композит асбоблар ясашни ёки заҳар ишлатишни ўргандилар.

Мия ва ақл: ўлчам муҳим бўлганда

Ақл-идрок ва мия ҳажми тарихий миқёсда бир-бирига боғлиқ ва алоҳида шахсга даҳлдор эмас. Бироқ, миянинг мураккаблиги нафақат ҳажми, балки тузилиши билан ҳам белгиланади.

Агар биз бутун инсониятни – питекантропдан тортиб замонавий одамларгача – вақт ўтиши билан мия ўсиб бораётганини ва хатти-ҳаракатлари мураккаблашганини кўрамиз. Австралопитекларнинг мияси вазни 400 грамм, питекантроп мияси 1000 грамм, “Ҳомо сапиенс”да эса 1350 грамм эди. Бундан келиб чиқадики, ҳозирги инсоният питекантроплардан ақллироқ ва австралопитеклардан анча ақлли.

Бошқа турлар сезгир бўлиши мумкинми?

Инсон ривожланиши учун тўрт миллиард йил керак бўлди ва бир қатор омиллар – география ва иқлим, бошқа ҳайвонлар ҳамда ўсимликларнинг хусусиятлари аралашди.

Мияни қуриш ва хулқ-атворни мураккаблаштириш тенденцияси ҳашаротлар, кўплаб моллюскалар, қушлар ва приматларда параллел равишда пайдо бўлди, лекин одатда уларнинг мияси кейинги ривожланиш босқичига етмади.

Эҳтимол, инсон мияси ҳам ўзининг чегарасига етгандир. Бироқ, одамлар ҳали ҳам ривожланиш ҳамда ўрганиш орқали синуслар ва интернейронал алоқалар сонини кўпайтириши мумкин. Шунда мия янада мураккаблашади. Балки одамзот, эҳтимол, илгари қила олмаган ишларини амалга оширар.

XX асрнинг охиригача бундай маълумотларни бирлаштириш мумкин эмас эди: кўплаб қазишмалар бўлган, улар турли мамлакатларда олиб борилган, асарлар турли тилларда нашр этилган. Бироқ, интернетнинг пайдо бўлиши билан маълумотлар базаларини тўплаш имконияти пайдо бўлди. 1960-1970-йиллардан бошлаб аниқ саналар пайдо бўлди, бу хронологияда воқеаларни ажратиш имконини берди.

 


Лайфстайл


														
														Нонуштани ўтказиб юбориш қай даражада хавфли?

Нонуштани ўтказиб юбориш қай даражада хавфли?

Тўғри овқатланиш инсон танасига катта таъсир кўрсатади.
14:15 / 12.12.2022

														
														Қишнинг совуқ кунларида исинишнинг бир қанча йўллари

Қишнинг совуқ кунларида исинишнинг бир қанча йўллари

Қиш кунлари ҳаво совийди ва инсон танаси иссиқликка эҳтиёж сезади.
15:57 / 07.12.2022

														
														Тил ўрганиш диққатни жамлашга ёрдам беради

Тил ўрганиш диққатни жамлашга ёрдам беради

Мутахассислар томонидан олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, бир нечта тилларни билиш кексаликда когнитив пасайишнинг…
16:38 / 05.12.2022

														
														Telegram'даги пуллик постлар нима учун iOS тизимларида ўчириб қўйилди?

Telegram'даги пуллик постлар нима учун iOS тизимларида ўчириб қўйилди?

Асосчи Павел Дуров бунга изоҳ берди.
12:32 / 29.10.2022

														
														Лионел Мессининг “темир тойчоқлари”

Лионел Мессининг “темир тойчоқлари”

Сайёрамизнинг энг бой футболчиларидан бири ҳашаматли автомобиллар паркига ҳам эга.
17:34 / 20.09.2022

														
														Ишемик инсультнинг олдини олиш йўли топилди

Ишемик инсультнинг олдини олиш йўли топилди

Қайд этилишича, кундалик истемол қилинувчи маҳсулотлар ушбу хасталикка чалинмаслик учун ёрдам бериши мумкин.
08:58 / 18.09.2022

														
														Ўзбекистонда лимон экспорти ҳажми камайди

Ўзбекистонда лимон экспорти ҳажми камайди

Хорижга чиқарилган меванинг энг кўп қисми Фарғона вилояти ҳиссасига тўғри келади.
16:37 / 19.08.2022

														
														Репер Дрейк “The Beatles” гуруҳига тегишли рекордни янгилади

Репер Дрейк “The Beatles” гуруҳига тегишли рекордни янгилади

Ижодкорнинг 5-август куни тақдим этилган “Staying alive” синглини унга навбатдаги рекордни қайд этишига замин яратди.
19:59 / 16.08.2022

														
														Журналист, блогер ва ёшларни жамлаган Шаҳрисабз

Журналист, блогер ва ёшларни жамлаган Шаҳрисабз

8-12 август кунлари Шаҳрисабзда "Ёшлар туризми" қурултойи ўтказилмоқда.
12:20 / 09.08.2022

														
														Ақлнинг абадий қуёши: инсон овчилик, маросимлар ва маданиятни қандай ўзлаштирган?

Ақлнинг абадий қуёши: инсон овчилик, маросимлар ва маданиятни қандай ўзлаштирган?

Қадимги одамлар фаолияти излари топилганда, улар маймунларга қиёсланган, бироқ инсон йиллар давомида ҳар қандай шароитга мос…
17:28 / 06.08.2022

Бу ҳам қизиқ

2022 йилда божхона ходимлари томонидан 750 кг “қора дори” фош этилган

2022 йилда божхона ходимлари томонидан 750 кг “қора дори” фош этилган

Шунингдек, давлат бюджетига 46,2 трлн сўм миқдорида божхона тўловлари ундирилган ва белгиланган режа 114 фоизга бажарилган.
18:13 / 26.01.2023
Тошкент вилоятида “учирувчи” дори воситаларининг муомалага киритилишининг олди олинди

Тошкент вилоятида “учирувчи” дори воситаларининг муомалага киритилишининг олди олинди

Ҳолат юзасидан ЖКнинг 251-1-моддаси билан жиноят иши қўзғатилган.
15:54 / 26.01.2023
Ўзбекистонлик боксчилар Осиёда тенгсиз бўлди!

Ўзбекистонлик боксчилар Осиёда тенгсиз бўлди!

Қайд этиш мумкин, кеча қизлар ўртасида Ўзбекистон ТЖ жамоавий ҳисобда биринчи ўринни қўлга киритган эди.
17:43 / 26.01.2023
Президент Қирғизистонга жўнаб кетди

Президент Қирғизистонга жўнаб кетди

Шавкат Мирзиёев Садир Жапаровнинг таклифига биноан бугун, 26 январь куни давлат ташрифи билан ушбу мамлакатга жўнаб кетди.
15:37 / 26.01.2023
Олтиариқда аёлнинг хонадонига ўғирликка тушган шахс ушланди

Олтиариқда аёлнинг хонадонига ўғирликка тушган шахс ушланди

Жиноятчи процессуал тартибда ушланган.
14:20 / 26.01.2023
Бошнинг турли қисмларида оғриқ нимани кўрсатади?

Бошнинг турли қисмларида оғриқ нимани кўрсатади?

Бош оғриғи кўплаб соғлиқ муаммоларининг белгиси бўлиши мумкин.
17:24 / 26.01.2023
Осиёнинг энг бой одами тарихдаги энг йирик фирибгарликда айбламоқда

Осиёнинг энг бой одами тарихдаги энг йирик фирибгарликда айбламоқда

Ҳисобот ошкор этилгандан сўнг Гаутам Адани билан боғлиқ компанияларнинг бозор қиймати 12 миллиард долларга камайди.
09:25 / 27.01.2023
Шайхонтоҳурда 4 та машина иштирокида ЙТҲ содир бўлди

Шайхонтоҳурда 4 та машина иштирокида ЙТҲ содир бўлди

Ҳодиса натижасида жароҳат олганлар бор.
15:14 / 26.01.2023
Ернинг ички ядроси айланиши тўхтади

Ернинг ички ядроси айланиши тўхтади

Ушбу ҳодисанинг сабаби иккита асосий қарама-қарши куч бўлиши мумкинлиги айтилмоқда.
20:43 / 26.01.2023
Икки вилоятда МЧЖ раҳбарлари 3 млрд сўмга яқин кредит пулини "еб" юборди

Икки вилоятда МЧЖ раҳбарлари 3 млрд сўмга яқин кредит пулини "еб" юборди

Ҳолатлар юзасидан ЖКнинг 167-моддаси билан жиноят ишлари қўзғатилган.
16:58 / 26.01.2023

Ўзбекистон ва жаҳонда рўй бераётган энг сўнгги воқеа-ҳодисалар, спорт, шоу-бизнес, маданият, информацион технологиялар ва илм-фан янгиликларидан доимо хабардор бўлинг!

Ўзбекистон ва жаҳонда рўй бераётган энг сўнгги воқеа-ҳодисалар, спорт, шоу-бизнес, маданият, информацион технологиялар ва илм-фан янгиликларидан доимо хабардор бўлинг!