Ҳозирда дунёда ҳамма нарса рақамлашган. Яъни, исталган маълумотни электрон тарзда амалга ошириш мумкин. Бу одамлар учун жуда ҳам кўп қулайликлар яратган бўлса-да, сўнгги вақтлари унинг салбий оқибатлари ҳам кўзга ташланмоқда. Аниқроғи, айни пайтда киберҳужумларга қарши курашиш ҳар қачонгидан ҳам долзарб масалалардан бири бўлиб қолмоқда. Кибернетика марказининг берган маълумотларига кўра, яқин уч йилда кибержиноятчиликдан кўрилган глобал зарар йилига 15 фоизга ўсиб борган ҳолда, 2023 йилда 8 триллион АҚШ долларини, 2025 йилга бориб эса 10,5 триллион АҚШ долларини ташкил этиши тахмин қилинмоқда. Ўзбекистонда эса 2023 йилнинг 11 ойида 5,5 мингта кибержиноят содир этилган бўлиб, шундан 70 фоизи банк карталари билан боғлиқ фирибгарлик ва ўғирлик жиноятлари ҳисобланади.

Интернетдаги мазкур жиноят турнинг кескин кўпайиб бораётганига сабаб эса фуқароларнинг шахсий маълумотларни бегона инсонларга тақдим этиши, сохта ҳаволаларга кириши, таниқли шахслар номидан сунъий интеллектга асосланган дастурлар ёрдамида аудио ва видеоёзувларга ишониши ва ҳоказолардир. Аҳолини тез фурсат ичида мўмай пул топишга ундовчи ва ёрдам пуллари ажратилиши каби мазмундаги ёлғонлар ҳам учраб туради. Қолаверса, интернет тармоғи ҳамда ижтимоий тармоқларда кўринишидан банклар, тўлов ташкилотлари ва бошқа ташкилотларнинг расмий сайтига ўхшаш сохта веб-саҳифалар ва уларнинг номи билан очилган турли сохта каналларнинг сони ҳам юқорилаб бормоқда. Шу сабабдан ҳозирда киберҳужумлардан нафақат Ўзбекистон, балки дунё давлатлари ҳам зарар кўрмоқда. Масалан, 2023 йилги маълумотларга қараганда веб-ресурсларга бўлган киберҳужумлар бошқа давлатларга нисбатан кўпроқ қуйидаги давлатларда содир бўлган:

- Нидерландия - 759 502;
- АҚШ - 696 671;
- Россия - 100 549;
- Германия - 58 375;
- Ҳиндистон - 52 495;
- Хитой - 51 667;
- Грузия - 32 137;
- Литва -23 375;
- Финляндия - 21 958;
- Гонконг - 21 034.

Шунингдек, “Касперский лабораторияси” 2023 йил ва 2024 йилнинг биринчи чораги учун МДҲ мамлакатларига кибер таҳдидлар бўйича ҳисоботини эълон қилди. Ундаги маълумотларга қараганда ҳужумларнинг асосий қисми тожикистонлик фойдаланувчиларга (60,69 фоиз) қилинган. Ундан кейин Беларус (59,79 фоиз), Туркманистон (59,55 фоиз) ва Ўзбекистон (58,74 фоиз) давлатлари ҳисобланади.
Бундан ташқари, ҳисоботда, тез-тез киберҳужумларга дучор бўладиган фаолият соҳалари ҳам аниқланган. Биринчи учликка молия (28 фоиз), қурилиш (24 фоиз) ва ишлаб чиқариш (14 фоиз) кирган. Ҳисобот муаллифлари, аксарият мамлакатларда ҳужумлар сони 2023 йил охирига келиб кўпайгани, 2024 йил бошида эса кескин камайганини маълум қилишган.

Ҳозирда Ўзбекистонда интернет орқали шу каби кўпроқ ҳодисалар содир бўлмоқда. Чунки мамлакатда 2024 йилнинг дастлабки 5 ой давомида мониторинг жараёнида давлат органлари ва ташкилотларнинг 60 та веб-ресурсларида 183 та заифлик ва камчиликлар аниқланиб, бартараф этилган. Аниқланишича, ушбу вақт мобайнида интернет тармоғининг миллий сегментида жойлашган веб-сайтларга нисбатан 6 615 900 дан ортиқ киберҳужумлар кузатилган. Шунингдек, “УЗ” домен ҳудудида жойлашган 74 та веб-сайтда киберхавфсизлик ҳодисалари аниқланган. Шулардан, 26 таси давлат органларига қолган 48 таси хусусий секторга тегишлидир.

Киберҳужум ҳозирда Ўзбекистон фуқаролари учун ҳам салбий оқибатларни келтириб чиқараётганлиги сабабли Президент Шавкат Мирзиёев 2023 йилнинг 20 декабрь куни ўтказган видеоселектор йиғилишида IT соҳаси ривожлангани сари киберхавфсизликни таъминлаш масаласининг долзарблиги ошаётганини таъкидлаган. Шунингдек, мамлакатда 50 га яқин тўлов тизими бўлиб, уларнинг ҳаммаси ҳам киберхавфсизлик талабларига жавоб бермаслигини маълум қилган. 2023 йилнинг ноябрь ойида эса IT воситасида содир этиладиган ҳуқуқбузарликларга қарши курашиш бўйича Президент қарори имзоланган.

Қолаверса, ундан аввал Марказий банк ҳам ижтимоий тармоқлардаги сохта каналлар ҳамда веб-саҳифалардан эҳтиёт бўлишга чақириб, бу каби ҳолатларнинг олдини олиш мақсадида регулятор қуйидагиларни қайд этган:

- эълонлардаги ҳар қандай акциялар, пул ютуқлари ҳамда бошқа таклифларни ташкилотларнинг расмий веб-саҳифасидан қайта текшириш;

- сайтнинг расмийлигига ишонч ҳосил қилмасдан уларга ўз шахсий маълумотларни киритмаслик;

- ижтимоий тармоқ ҳамда мессенжерларда тарқатилаётган, акция ва ютуқли лотерея ўйинлари тўғрисидаги рекламалар келтирилган ҳаволаларни текширмасдан олдин очмаслик;

- расмий эмас ҳаволаларни бошқаларга тарқатмаслик.

Умуман олганда замон шиддат билан ривожланиб борар экан технология ва ахборот коммуникацияси ҳам илгарилаб бораверади. Бундай пайтда эса одамлар интернетдан эҳтиёткорона тарзда фойдаланиш зарур.

Муаллиф Айгуль Жиенбаева

• Киберхавфсизлик