$
12586.03 UZS
-21.59
143.99 UZS
-0.41
13716.26 UZS
-42.44
34° Кечаси 22°

Соғлом овқатланиш нима учун муҳим?

11:06 / 31.05.2023

Соғлом овқатланиш ҳам саломатликни, ҳам қоматни сақлаш нуқтаи назаридан бугунги кунда энг муҳим масалалардан биридир. Она сути ёки чақалоқлар учун аралашмалардан бошлаб, ёшлик ва қариликкача барча ёш гуруҳларида соғлом ва мувозанатли овқатланиш талабларини бажариш касалликлардан ҳимоя қилиш ва идеал тана массасига эга бўлиш нуқтаи назаридан катта аҳамиятга эга. Тананинг кундалик функциялари муаммосиз бажарилиши учун барча озиқ моддалар тўлиқ қондирилиши керак.

Бундан ташқари, семизлик барча ёшдаги одамлар учун ўткир ва сурункали касалликларнинг кўп турлари учун энг хавфли омилларидан биридир. Шунинг учун, соғлом овқатланиш ва энергия эҳтиёжларига мос келадиган калория истеъмоли билан тана массасини идеал диапазонда ушлаб туриш, касалликлардан ҳимояланиш ва соғлом турмуш тарзини олиб бориш керак. Шу сабабларга кўра, гўдакликдан қариликгача инсон ҳаётининг ҳар бир даврида соғлом овқатланиш ҳақида зарур ғамхўрлик қилиш ва бу борада онгли равишда ҳаракат қилиш ўринли.

Соғлом овқатланиш нима?

Инсон танасида кундалик функцияларни бажариш учун озуқа моддалари керак. Истеъмол қилинадиган озиқ-овқатлар танадаги жисмоний фаолият ва биологик функциялар учун зарур бўлган энергия манбасини ташкил қилади. Биз истеъмол қиладиган овқатларда учта асосий озиқ моддалар мавжуд. Бу углеводлар, оқсиллар ва ёғлар. Макроэлементлар деб аталадиган ушбу учта асосий гуруҳга қўшимча равишда, микроэлементлар бўлган витаминлар ва минераллар, озуқа моддалари билан танага олинган бошқа компонентлардир.

Овқат ҳазм қилиш, нафас олиш, чиқариш, қон айланиш, асаб, скелет ва мушак тизимларининг тўғри ишлаши, гормонлар ва тана секрецияларини соғлом ишлаб чиқариши учун витамин ва минералларга бўлган талабни тўлиқ қондириш жуда муҳим восита ҳисобланади. Бундан ташқари, танадаги кўплаб тизимларнинг, айниқса, овқат ҳазм қилиш тизимининг тартибини сақлаб қолиш фақат соғлом ва мувозанатли овқатланиш режасини амалга ошириш билан йўлга қўйилади. Энг асосий маънода соғлом овқатланиш бу инсон учун зарур бўлган миқдорда барча макро ва микроэлементларни ўз ичига олган, шу билан бирга инсон учун зарур бўлган энергия миқдорини тўлиқ қондирадиган ва идеал вазнни сақлаб қолиш учун мос келадиган овқатланиш тури. Ҳар бир инсоннинг тана тузилиши, ёши, жинси ва саломатлик ҳолати бир-биридан фарқ қилганлиги сабабли, соғлом овқатланиш дастури сифатида аниқланиши мумкин бўлган ягона рўйхат мавжуд эмас. Умумий қоидалар аниқ бўлса-да, соғлом овқатланиш рўйхати инсон учун диетолог томонидан тайёрланиши керак.

Нима учун соғлом овқатланиш муҳим?

Протеин, углевод, ёғ, витаминлар, минераллар ва хун толалари тана функцияларини соғлом сақлаш учун озуқа моддалари билан бирга етарли миқдорда танага киритилиши керак. Бунинг учун ҳар бир озиқ-овқат турини меъёрида истеъмол қилиш, диетада хилма-хилликни таъминлаш керак.

Протеинлар, шунингдек, конструктив ва тикловчи озиқ-овқат гуруҳи деб аталади ва инсон танасининг тузилишидаги энг кенг тарқалган озиқ моддалардир. Ақлий ва когнитив функцияларни қўллаб-қувватлаш, кўникмаларни бажариш ва бунинг учун зарур бўлган энергияни ишлаб чиқариш, иммунитет тизими элементлари ва қон ишлаб чиқаришни соғлом сақлаш ва бошқа кўплаб функцияларни бажариш учун протеинга бўлган эҳтиёж тўлиқ қондирилиши керак. Ўсимлик ва ҳайвонот маҳсулотларида турли нисбатда бўлган оқсил ёшларда ва айниқса жисмоний фаол одамларда ва спортчиларда соғлом овқатланиш учун зарур бўлган протеин миқдорини оширади, озиқ-овқат билан бирга олиниши керак бўлган протеин миқдори эса ҳаракатсиз одамларда камаяди.

Углеводлар: тананинг асосий энергия манбалари бўлган углеводлар –  улар асосан дон, дуккакли ва меваларда учрайди. Соғлом овқатланишни хоҳлайдиган шахсларнинг углеводларга бўлган эҳтиёжларини тўлиқ қондириш учун ғамхўрлик қилиш билан бирга, уларни тозаланган шакар ва тозаланган дон ўрнига юқори толали, витамин ва минерал таркибига эга бўлган мураккаб углеводлардан (тўлиқ доналар, дуккаклилар ва бошқалар) қондириш керак. Шундай қилиб, вазнни назорат қилиш мумкин бўлса-да, энергия ва кайфиятдаги ўзгаришларнинг олдини олиш ва қон шакарини назорат остида ушлаб туриш мумкин.

Ёғлар: Яна бир озуқавий элемент бўлган ёғлар вазн ортиши билан энг боғлиқ бўлган озиқ-овқат гуруҳлари қаторига киради ва уларни меъёрида истеъмол қилиш керак. Бироқ тана функцияларини муаммосиз сақлаб туриш ва, айниқса, гормонал мувозанатни ҳимоя қилиш учун танага керак бўлган ёғ миқдори соғлом манбалардан тўлиқ қондирилиши керак. Ҳайвонлардан олинган ёғлар ва маргарин каби қайта ишланган ёғлардан иложи борича қочиш керак, унинг ўрнига зайтун мойи ва омега 3 ёғ кислоталари бўлган балиқларни истеъмол қилишга эҳтиёт бўлиш керак. Ёғ талаби қондирилса-да, бу фақат овқатларга қўшилган ёғлар эмас – гўшт, сут ва балиқ каби озиқ-овқат тузилмаларида сезиларли миқдорда ёғ мавжудлигини эсдан чиқармаслик керак.

Носоғлом овқатланиш туфайли қандай муаммолар пайдо бўлиши мумкин?

Дунёда тез-тез учрайдиган сурункали касалликларнинг аксарияти овқатланиш билан бевосита боғлиқдир. Бундан ташқари, кўплаб ўткир касалликлар, айниқса, носоғлом ва мувозанатсиз овқатланиш ва юқумли касалликларнинг пайдо бўлиш хавфи ортади. Семизлик мамлакатимизда ва дунёда овқатланиш билан боғлиқ энг кенг тарқалган соғлиқ муаммосидир. Ортиқча вазннинг ривожланган ўлчови бўлган семириш – бу юрак-қон томир касалликлари, диабет, гормонал касалликлар ва метаболик синдром каби кўплаб касалликлар учун энг муҳим хавф омилларидан биридир. Носоғлом, мувозанатсиз ёки нотўғри овқатланишда юзага келадиган нотўғри овқатланиш тиббий тилда нотўғри овқатланиш деб аталади. Нотўғри овқатланиш билан боғлиқ умумий соғлиқ муаммоларидан баъзилари:

витамин ва минералларнинг етишмаслиги;
заифлик;
қалқонсимон без касалликлари;
бепуштлик;
ўсиш ва ривожланишнинг кечикиши;
тез-тез учрайдиган инфекциялар;
унутувчанлик, диққатни жамлашда қийинчилик ва чалкашлик;
чарчоқ ва заифлик;
анемия (анемия);
органлар фаолиятидаги бузилишлар;
суяк ва бўғимларнинг касалликлари;
мушакларнинг заифлашиши (саркопения) ва мушакларнинг кучининг пасайиши.

Агар носоғлом, мувозанатсиз, нотўғри ёки ортиқча овқатланиш узоқ вақт давом этса, жиддийроқ бўлиши ва ўлимга олиб келадиган соғлиқ муаммолари пайдо бўлиши мумкин.

Соғлом овқатланиш дастурини қандай яратиш керак?

Соғлом овқатланиш дастурини яратишда озиқ-овқат ёнcасидан фойдаланиш муаммони соддалаштириш нуқтаи назаридан фойдали бўлиши мумкин. 4 баргли озиқ-овқат ёнcа 4 озиқ-овқат гуруҳига тегишли. Бу гуруҳлар сут ва сут маҳсулотлари, гўшт, тухум, балиқ ва дуккакли экинлар, мева ва сабзавотлар, донли маҳсулотлардан иборат. Соғлом одамлар кунига камида 2 порция сут ва сут маҳсулотлари. Ҳомиладорлик, лактация даври ёки менопаузадан кейинги аёллар 3-4 та порцияни истеъмол қилишлари керак.

Шунга қарамай, соғлом одамлар кунига 2-3 порция гўшт ёки балиқ истеъмол қилишлари керак. Болаларда ёки соғлом катталарда тухум истеъмоли кунига 1 марта бўлиши мумкин бўлса, юрак-қон томир касалликларида ҳафтада 1-2 марта бўлиши керак. Бу гуруҳдаги бошқа озиқ-овқатлардан бўлган дуккакли экинларни ҳафтада 2-3 марта истеъмол қилиш, ҳафтада камида 2 кун балиқ истеъмол қилишга эътибор бериш керак. Қимматбаҳо оқсиллар ва соғлом ёғларни ўз ичига олган ёнғоқ, финдиқ ва бодом каби озиқ моддалар соғлом одамларда кунига 1-2 порция сифатида истеъмол қилиниши мумкин. Донлар гуруҳига кирувчи нон, макарон ва буғдой, булғур ва гуруч каби озиқ-овқатлар нофаол ҳаёт тарзига эга инсонлар учун кунига 6 порциядан, қаттиқ ишлайдиган ёки фаол ҳаракатланувчилар учун 7-8 порциядан истеъмол қилиниши керак.

Бу маълумотларнинг барчаси соғлом одамлар учун амал қилади ва ҳар қандай касалликка чалинган ёки мунтазам равишда алкогол махсулотларни истеъмол қиладиган одамлар ўзларининг овқатланиш дастурига ўзгартиришлар киритишлари керак. Шу сабабли, соғлом овқатланишни бошламоқчи бўлган шахсларда, биринчи навбатда, мунтазам тиббий текширувлардан ўтишлари керак. Соғлом овқатланиш дастурини яратиш учун мутахассисдан ёрдам олишни истасангиз, соғлиқни сақлаш муассасаларига мурожаат қилишингиз айни муддао.


Фойдали


														
														Қўнғироқлар “қора рўйхат”ида турган бўлсангиз ҳам, у одамга телефон қила олишингизни билармидингиз?

Қўнғироқлар “қора рўйхат”ида турган бўлсангиз ҳам, у одамга телефон қила олишингизни билармидингиз?

iPhone: асосий созламаларга кирилиб, “Телефон” бўлимида “Рақамни кўрсатиш” ўчирилади.
10:10 / 10.07.2024

														
														Колбаса маҳсулотларига зарарли аралашмалар солиниш ҳолатлари кўпайган

Колбаса маҳсулотларига зарарли аралашмалар солиниш ҳолатлари кўпайган

У халқ орасида “гўшт ёпиштирувчи” деб номланади.
09:46 / 10.07.2024

														
														Ёзда фойдаланиш тавсия этилмайдиган косметик воситалар

Ёзда фойдаланиш тавсия этилмайдиган косметик воситалар

Бугунги мақолада ёз мавсумида қандай турдаги косметикани фақат тунда ишлатиш ёки салқин кунлар келгунга қадар фойдаланмаслик…
10:55 / 07.07.2024

														
														Тошкент дунёнинг энг арзон шаҳарларидан бири деб топилди

Тошкент дунёнинг энг арзон шаҳарларидан бири деб топилди

Рейтингга 218 шаҳар киритилган бўлиб, шаҳарлардаги ҳаёт сифати ва қиймати баҳоланди.
10:52 / 07.07.2024

														
														Тишларни сарғайтирувчи маҳсулотлар

Тишларни сарғайтирувчи маҳсулотлар

Агар кундалик ҳаётдаги айрим нарсаларга эътибор қаратмасангиз, уларни яхши ҳолатда сақлашнинг иложи бўлмай қолади.
11:34 / 05.07.2024

														
														Эрталаб оч қоринга қаҳва ичсангиз, организмда қандай ҳолат юзага келади?

Эрталаб оч қоринга қаҳва ичсангиз, организмда қандай ҳолат юзага келади?

Эрта тонгда қаҳванинг мунтазам дозаси кўплаб муҳим витаминлар ва минералларнинг йўқолишига олиб келиши мумкин
11:19 / 05.07.2024

														
														Япониялик олимлар "тирик" терига эга эмоцияли робот яратишди

Япониялик олимлар "тирик" терига эга эмоцияли робот яратишди

Шу тариқа тадқиқотчилар инсонга ўхшаш роботлар яратишга умид қилмоқда.
15:01 / 04.07.2024

														
														Қайси маҳсулотлар ёзда заҳарланишга олиб келиши мумкин?

Қайси маҳсулотлар ёзда заҳарланишга олиб келиши мумкин?

Қайси ёзги маҳсулотлардан эҳтиёт бўлишингиз кераклигини билиб олинг.
12:05 / 03.07.2024

														
														Тирноқни тишлайвериш руҳиятдаги қандай ўзгаришлардан дарак бериши мумкин?

Тирноқни тишлайвериш руҳиятдаги қандай ўзгаришлардан дарак бериши мумкин?

Маълум бўлишича, бу одат сиз ҳақингизда баъзи ички ҳолатлардан дарак бериши мумкин.
15:54 / 30.06.2024

														
														Сочни тез ўстирадиган усулларнинг энг сараси

Сочни тез ўстирадиган усулларнинг энг сараси

Ҳиндистонлик қизлар сочларининг узунлиги ва жилоси учун фойдаланадиган энг машҳур рецептларни сизга тақдим этамиз.
15:49 / 30.06.2024

Бу ҳам қизиқ

Мирзиёев Малайзия Бош вазири билан телефонлашди

Мирзиёев Малайзия Бош вазири билан телефонлашди

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев 15 июль куни Малайзия Бош вазири Анвар Иброҳим билан телефон орқали мулоқ…
13:59 / 15.07.2024
Ўзбекистон интернет тезлиги рейтингида юқориламоқда

Ўзбекистон интернет тезлиги рейтингида юқориламоқда

2024 йил июнь ойида Ўзбекистон Speedtest Global Index мобил интернет тезлиги рейтингида 77-ўринни қайд этди
14:29 / 16.07.2024
Нега иссиқ кунда совуқ сув ичмаслик керак?

Нега иссиқ кунда совуқ сув ичмаслик керак?

Акмал Раҳматулаев, Миллий тиббиёт маркази директори ўринбосари маслаҳат берди.
10:19 / 16.07.2024
Ўзбекистонда ҳафта давомида қандай об-ҳаво кузатилади?

Ўзбекистонда ҳафта давомида қандай об-ҳаво кузатилади?

Ҳарорат бугун ва эртага 32-35 даражани, 17-19 июлда эса 35-37 даражани ташкил этади.
15:25 / 15.07.2024
17 июль куни қандай об-ҳаво кузатилади?

17 июль куни қандай об-ҳаво кузатилади?

17 июль куни Тошкентда ҳаво бироз булутли бўлади, вақти-вақти билан ўзгариб туради, ёғингарчилик бўлмайди.
17:21 / 16.07.2024
Буюк Британия ва Ўзбекистон ўртасида меморандум имзоланди

Буюк Британия ва Ўзбекистон ўртасида меморандум имзоланди

Бу ҳақда “Дунё” АА мухбири маълум қилди.
17:14 / 15.07.2024
Ўзбекистондан Қирғизистонга инсонпарварлик ёрдамлари юборилмоқда

Ўзбекистондан Қирғизистонга инсонпарварлик ёрдамлари юборилмоқда

Айни дақиқаларда Хўжаобод туманидаги “Дўстлик” чегара божхона постида ўнлаб юк машиналари саф тортгани маълум қилинди.
10:58 / 16.07.2024
Анор ва анор шарбати инсон саломатлиги учун қандай ижобий хусусиятларга эга?

Анор ва анор шарбати инсон саломатлиги учун қандай ижобий хусусиятларга эга?

Олимлар анор холестерин миқдорини камайтиришини ва қон томирларидаги тошмаларга қарши курашишини аниқлашган.
17:19 / 16.07.2024
Тошкентда иссиқ сув қувури ёрилиб кетди

Тошкентда иссиқ сув қувури ёрилиб кетди

Тошкент шаҳрида иссиқлик тармоқларини гидравлик синовдан ўтказиш ишлари давом этмоқда.
13:12 / 16.07.2024
Суиқасддан кейин Трампни қўллаб-қувватлаш даражаси ошиб кетдими?

Суиқасддан кейин Трампни қўллаб-қувватлаш даражаси ошиб кетдими?

АҚШдаги нашрлардан бири сўровнома ўтказди.
17:57 / 16.07.2024

Ўзбекистон ва жаҳонда рўй бераётган энг сўнгги воқеа-ҳодисалар, спорт, шоу-бизнес, маданият, информацион технологиялар ва илм-фан янгиликларидан доимо хабардор бўлинг!

Ўзбекистон ва жаҳонда рўй бераётган энг сўнгги воқеа-ҳодисалар, спорт, шоу-бизнес, маданият, информацион технологиялар ва илм-фан янгиликларидан доимо хабардор бўлинг!