Ҳар куни уйимиздан чиққанимизда, кўчада чиқиндиларга кўзимиз тушади. Улар баъзан чиқинди қутиларида тўпланиб, баъзан эса очиқ ҳавода шамол билан бирга ҳар томонга учиб юрган бўлади. Ҳар кунги оддий ҳолат ортида улкан муаммолар турибди. Чиқиндилар, айниқса, пластик ва бошқа қайта ишланмайдиган маҳсулотлар тобора кўпаймоқда. Бу муаммога глобал даражада ёндашишимиз керак. Ўзбекистон учун бу нафақат экологик, балки аллақачон ижтимоий-иқтисодий муаммога айланиб бўлган.

Статистикага назар

2022-йилги маълумотларга кўра, ҳар йили бутун дунё бўйича тахминан 2,24 миллиард тонна маиший чиқинди (яъни одамлар томонидан ишлаб чиқариладиган чиқинди) ҳосил бўлади. 2050 йилга бориб, бу кўрсаткич 3,4 миллиард тоннага етиши мумкин. Ўзбеккосмос сайтидаги маълумотларга кўра, Ўзбекистоннинг 721 гектар майдони чиқинди полигонларидан иборат экан. Республикамизда ҳар йили 10 миллион тоннадан ортиқ чиқинди ҳосил бўлади. Аслини олганда бу рақам жуда катта, лекин кўпчилик учун бу шунчаки оддий сон бўлиб қолмоқда. 2024 йил якунларига кўра, фақат 270 минг тонна чиқинди қайта ишланган, яъни умумий ҳажмнинг атиги 5,2 фоизи. Қолган чиқиндилар эса полигонларга йўлланади ёки очиқ жойларда ёқилади. Бу эса экологиямизга бевосита зарар етказади: ҳаво ифлосланади, ер ости сувлари заҳарланади, ҳайвонот олами эса пластик ва кимёвий қолдиқлар туфайли ўз яшаш жойидан айрилади.

Пластик — яширин душман

Чиқиндилар ичида энг катта “тажовузкор”лардан бири — пластик. Илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, пластикнинг тўлиқ парчаланишига ўртача 400–500 йил вақт керак бўлади. Бу давр мобайнида пластик қуёш нурлари ва механик таъсир натижасида микропластик заррачаларга бўлинади. Микропластиклар эса инсон организмига сув, ҳаво ва ҳатто озиқ-овқат орқали кириб, ички органларда тўпланади.

2019 йилда Австралия Миллий Университети олимлари ўтказган тадқиқотда аниқланишича, инсон бир йилда ўртача 50 мингта микропластик заррачани ютади. Бу соғлиқ учун секин-аста, аммо жуда хавфли таъсир кўрсатади: гормонал дисбаланс, репродуктив тизимдаги бузилишлар, саратон хавфининг ортиши шулар жумласидандир.

Яшил ҳудудлар ва чиқинди босими

Полигонлар нафақат экологияга, балки ландшафтга ҳам зарар етказади. Ҳар бир полигон ҳудуди — бу йўқотилган яшил майдон, кесилган дарахтлар ва қувилган ҳайвонлар макони дегани. Ўзбекистоннинг айрим вилоятларида полигонлар шаҳар марказига яқин жойлашгани сабабли, у ерда яшовчилар мунтазам ҳид ва чангдан азият чекади. Баъзи ҳолларда эса чиқинди сувлари ёмғир ва қор эриши билан ер ости қатламларига сингиб, қишлоқ хўжалиги ерлари ва ичимлик суви манбаларини заҳарлайди.

Муаммонинг илдизи — менталитет ва тизим

Кўпчилик чиқиндилар муаммосини фақат технология билан ҳал қилиш мумкин, деб ўйлайди. Аслида эса бу муаммонинг ярми жамият онгига боғлиқ. Аҳоли орасида чиқиндиларни саралаш маданияти жуда паст. Уй хўжаликларининг аксариятида пластик, органик чиқинди ва қоғоз бир халтага солинади. Натижада, қайта ишлаш заводлари ҳам саралаш жараёнида кўп вақт ва ресурс сарфлайди.

Бундан ташқари, чиқиндиларни камайтиришга йўналтирилган иқтисодий механизмлар етарли эмас. Масалан, ривожланган давлатларда пластик идишлар учун депозит тизими мавжуд: истеъмолчи ичимлик шишасини топширганда, пулининг бир қисмини қайтариб олади. Бу тизим Германияда пластик шишаларнинг 90 фоизини қайта ишлашга олиб келган. Ўзбекистонда эса бундай тизим кенг жорий қилинмаган.

Қайта ишлаш – имкониятми ёки мажбурият?

Илмий нуқтаи назардан, чиқиндиларни қайта ишлаш уч босқичда амалга оширилади:

Саралаш – чиқиндилар турига қараб ажратилади.

Қайта ишлаш жараёни – физик ёки кимёвий усулда янги маҳсулотлар олинади.

Иккинчи ҳаёт – қайта ишланган материаллар бозорда сотилади ёки ишлаб чиқаришда ишлатилади.

Бу жараён иқтисодий жиҳатдан ҳам фойдали. Масалан, алюминий қутиларни қайта ишлаш, янги алюминий ишлаб чиқаришга қараганда 95 фоиз кам энергия талаб қилади. Демак, чиқинди — бу фақат “ахлат” эмас, балки ресурс.

Масалани маҳаллий даражада ҳал қилиш зарур

Айрим мутахассислар “глобал миқёсда кураш” шиорини такрорласа-да, менимча, муаммо илдизи локал даражада ечилмоғи керак. Ҳар бир маҳалла, мактаб ёки ташкилот чиқиндиларни саралаш тизимини ўз ҳудудида жорий этса, умумий натижа анча тез сезилади. Бу борада ёш авлодга экологик тарбия бериш муҳим: мактаб ўқувчиларига чиқиндилар ҳаёт айланиши ва унинг табиатга таъсири ҳақида кўргазмали дарслар ўтказиш керак.

Яна бир муҳим жиҳат — бизнесни жалб этиш. Масалан, пластик ишлаб чиқарувчилар ишлаб чиқарган маҳсулот ҳажмига қараб, экологик тўлов тўлаши мумкин. Бу маблағлар эса қайта ишлаш инфратузилмасини ривожлантиришга йўналтирилади.

Агар биз ҳозирдан кескин чоралар кўрмасак, чиқиндилар муаммоси нафақат экологик, балки соғлиқни сақлаш инқирозига ҳам олиб келади. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) огоҳлантирганидек, чиқиндилар билан нотўғри муомала қилиш натижасида ҳаво ва сувга тушадиган зарарли моддалар инсон умрини қисқартиради.

Шундай экан, қуйидаги чораларни амалга ошириш зарур:

Чиқиндиларни мажбурий саралаш қонунини жорий этиш;

Депозит тизимини йўлга қўйиш;

Маҳаллий қайта ишлаш корхоналарини кўпайтириш;

Аҳоли орасида экологик тарғибот ва таълимни кучайтириш;

Чиқиндилар — бу фақат кўзга ташланадиган муаммо эмас. У бизнинг ҳавомизда, ичимлик сувимизда, ҳаттоки организмимизда яширинча мавжуд бўлиб бормоқда. Муаммо жиддий, аммо ечимлар мавжуд. Асосийси, биз бу масалани эътиборсиз қолдирмаслигимиз керак. Чунки ҳар бир ташланган пластик шиша, ҳар бир ёниб кетган чиқинди қопининг нархини келажак авлод тўлайди.

Мақола муаллифи Мунисахоним Ирисова

• Чиқинди
• Global
• Lifestyle
• Muammo
• қизиқарли