Яқин орада Ер сайёрасида 5 та энг керакли ресурс тугаши мумкин. Уларнинг муқобили йўқ ва бошқаси билан алмаштириб бўлмайди, шунинг учун ташвишланишни бошлаш вақти келди.

1. Гелий

Қатъий айтганда, гелий коинотда мавжуд иккинчи энг кўп тарқалган газдир –фақат водород ундан кўпроқ. Айнан шу икки элементдан юлдузлар, газ гигантлари, туманликлар ҳосил бўлади ва биздан узоқда жойлашган осмон жисмларини фарқлаш мумкин.

Бироқ, Ердаги гелий заҳиралари жуда чекланган. Сабаби оддий: у шунчалик енгилки, атмосферада узоқ вақт қола олмайди ва коинотга учади.

Тасаввур қилинг: сиз шарни гелий билан тўлдирасиз, уни қўйиб юборинг ва у ёрилиб кетгунча юқори ва баландроққа кўтарилади. Сўнг унинг қолдиқлари қайтиб тушади, газ эса коинотга учади.

2010 йилда Нобел мукофоти совриндори кимёгар Роберт Ричардсон гелий тугаб бораётганидан огоҳлантирган эди. У ушбу газ тахминан ўттиз йилгина мавжуд бўлишини башорат қилган.

Тўғри, 2016 йилда Танзаниянинг Шарқий Африка Рифт водийсидаги вулқон жинсларида гелийнинг йирик конлари топилган, аммо барибир бу ресурс табиатда камдан-кам учрайди ва уни қадрлаш керак.

Гелий тиббий асбоб-ускуналар ишлаб чиқариш учун керак – хусусан, МРТ аппаратларини совутиш, оптик толалар, микрочиплар ва бошқа кўплаб муҳим нарсаларни яратиш учун. Шу сабаб уни шарларга қуйиш ақлсизликдир.

2. Фосфор

Фосфор ер қобиғида ҳам, тирик организмларда, шу жумладан инсонда ҳам мавжуд. Аммо концентрланган шаклларда у кам. Ушбу элементни саноат йўли билан қазиб олишнинг ягона йўли фосфат рудаларини қазишдир ва бу масалада етакчилар Марокаш, Хитой, Миср, Жазоир ва Суриядир.

Фосфор, шунингдек, ўғитлар ва озиқ-овқат қўшимчаларини ишлаб чиқариш учун зарурдир. Бундан ташқари, пўлат ишлаб чиқаришда муҳим компонент ҳисобланади.

Умуман олганда фосфатларнинг заҳиралари чекланган. Олимлар улар биз учун қанча вақт етарли бўлиши ҳақида турли хил тахминларни айтишади: баъзилари 100 ёки ҳатто бир неча юз йилга етишини башорат қилса, бошқалар фойдали депозитлар 50 йил ичида тугашини таъкидлайди.

Ўша вақтгача янгилари топиладими ва улар тижорат нуқтаи назаридан ривожланиш учун фойдали бўлиши мумкинлигини ҳеч ким башорат қила олмайди.

Аммо яхши янгилик бор: одамлар ва ҳайвонлар ўзидан деярли 100 фоиз фосфор чиқаради. Яъни ўрта асрлардаги каби, уни табиий ўқитдан ажратиб олиш мумкин. Бу, албатта, жуда қимматга тушади, аммо қишлоқ хўжалигидаги глобал инқирозга қарши туриш учун арзийди.

3. Қум

Бу хусусда гап кетганда, албатта, Ер юзида етарли миқдорда қум борлигини айтиш мумкин. Лекин аслида ундай эмас. Қум шунчалик камки, БМТ 2022 йилги мунтазам ҳисоботида сайёрадаги тупроқни сақлаб қолишга чақирди.

Ташкилот ҳисоботига кўра, ҳар йили тахминан 50 миллиард тонна қум ва шағал сарфланади, яъни Ер сайёраси атрофида кенглиги ва баландлиги 27 метр бўлган девор қуриш учун етарли. Бу шунчаки ақл бовар қилмайдиган миқдор!

Қум сайёрада сувдан кейин иккинчи энг кўп ишлатиладиган ресурсдир. У нефт ва газдан кўра кўпроқ талабга эга. Қум бетон, асфальт ва шиша яратиш учун керак – бусиз инсоният қурилиш материалларига эга бўлмайди.

Тўғри, Саҳрои Кабирда улкан миқдордаги қум захиралари мавжуд. Лекин бундай қум қурилиш учун мос эмас. Шамол эсади, қум доналари юмалоқ бўлиб қолади. Шу сабабли, улар бир-бирига ёпишиш қобилиятини йўқотади.

Инсониятга дарёларнинг қирғоқларида, каналларда ва текисликларда, шунингдек, кўллар ва денгизларнинг тубида жойлашган сув билан айланадиган қум керак. Уни қазиб олиш жуда қийин. Хабарларга кўра, маълум мамлакатларда ҳатто мафия ҳам бу ресурсни кейинчалик қайта сотиш учун ўғирлайди. Бунинг олдини олишга ҳаракат қилаётган рақобатчилар ва эко-фаоллар шунчаки йўқ қилинади.

Агар қум ўрнини босадиган ресурс бўлмаса, келажакда инсоният камроқ қурилиш қилишга мажбур бўлади. Ёки бошқа материалларни синаб кўриш вақти етгандир.

4. Нодир тупроқ элементлари

Ноёб тупроқ элементлари деб аталадиган 17 та метал мавжуд. Улар шунингдек, ҳар хил ўзига хос номларга эга, масалан, диспросий, итрий, тулий, тербий, европий ва бошқалар. Бироқ уларнинг миқдори кескин камайиб бормоқда.

Ноёб тупроқ элементлари ёки лантаноидлар саноатнинг турли соҳаларида зарур: айнан улардан смартфонлар, телевизорлар ва автомобиллар учун пломба тайёрланади. Бундан ташқари, улар тиббиётда, хусусан, саратон касаллигини даволашда, шунингдек, ядро ва кимё саноатида керак.

Ушбу металларнинг хоссалари электроникани миниатюра қилиш имконини беради – уларсиз сизнинг смартфонингиз бутун бошли хонанинг ўлчамига тенг бўлар эди.

Тўғрисини айтганда, ноёб тупроқ металлари унчалик кам эмас – улар табиий элементларнинг деярли бешдан бир қисмини ташкил қилади ва улар ер қобиғида мисга қараганда кўпроқ. Яна бир нарса шундаки, уларни қазиб олиш ва қайта ишлаш жуда мураккаб, кўп вақт талаб этилади ва кўпинча иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ эмас.

Бугунги кунда бу борада Хитой ва Австралия етакчилик қилмоқда, аммо уларнинг заҳиралари тугайди. Осон мавжуд бўлган ноёб элементларнинг етишмаслиги келгуси йилларда смартфонлар ва график карталар нархининг кескин ошишига олиб келиши мумкин.

Тўғри, вазиятни Гренландия тузатиши мумкин – маълум бўлган лантаноид конларининг 25 фоизи у ерда тўпланган. Ноёб ер элементларини қазиб олиш бўйича Канада компанияси “Neo Performance” уларни ишлаб чиқиш ҳуқуқини аллақачон қўлга киритган, аммо оролнинг захиралари етарлими ёки йўқ бу асосий масала.

5. Сув

Сув ҳаёт манбаи бўлиб, қуруқликдан кўра каттароқ ҳудудни эгаллаган. У сайёра юзасининг 71 фоизини қоплайди. Аммо, аслида, дунёда одамлар учун мос келадиган сув унчалик кўп эмас.

АҚШ Геология хизмати ва Океанография Институти томонидан яратилган юқоридаги расмга қаранг, Ер сайёраси океанларсиз худди шундай кўринишга эга бўлар эди.

Шимолий Америка устидаги катта кўк шар сайёрадаги барча сув захиралари ҳисобланади. Улар ҳатто атмосферадаги буғ ва ерости манбаларини ҳам ўз ичига олади. Кичикроқ тўп бу тоза сув. Жуда кичик нуқта эса бу ерости горизонтларини ҳисобга олмаган ҳолда кўллар ва дарёларнинг таркиби – аквиферлар.

Бундай визуализация билан ерда чучук сув туганмас дея айтиш мушкул.

NASA’нинг “Grace” сунъий йўлдошлари ёрдамида олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, инсоният учун ичимлик сувининг асосий манбаи бўлган ер ости сувлари тез камайиб бормоқда. Ирвиндаги Калифорния университети олимлари ҳисоботига кўра, 2003 йилдан буён сайёрадаги 37 та энг йирик сувли қатламлардан 21 тасида уларнинг захиралари сезиларли даражада қисқарган ва улардан 13 таси деярли тугаб бўлган.

Сувга бўлган талаб фақат ортиб бормоқда. Янги суюқликнинг кўп қисми – деярли 70 фоизи қишлоқ хўжалигида ишлатилади, аммо у энергия учун ҳам керак – кўмир ва ядро. Буларнинг барчаси дунё аҳолисининг ярми, яъни 4 миллиард киши сув танқислигидан азият чекишига олиб келади. Инсоният ушбу ресурсни тежашнинг янги, самаралироқ усулларини излаши керак.

Бундан ташқари чучук сувнинг катта қисми тўпланган Антарктида музлари ҳам эриб кетиш хавфи остида. Умуман олганда, илтимос, сувни тежашни унутманг.

• Электр энергияси
• Yer