$
12621.01 UZS
22.96
141.55 UZS
0.12
13571.37 UZS
27.21
33° Кечаси 19°

Ер юзида 5 та энг муҳим ресурс бутунлай тугаш арафасида

12:01 / 18.04.2023

Яқин орада Ер сайёрасида 5 та энг керакли ресурс тугаши мумкин. Уларнинг муқобили йўқ ва бошқаси билан алмаштириб бўлмайди, шунинг учун ташвишланишни бошлаш вақти келди.

1. Гелий

Қатъий айтганда, гелий коинотда мавжуд иккинчи энг кўп тарқалган газдир –фақат водород ундан кўпроқ. Айнан шу икки элементдан юлдузлар, газ гигантлари, туманликлар ҳосил бўлади ва биздан узоқда жойлашган осмон жисмларини фарқлаш мумкин.

5 ресурсов на Земле, которые стремительно истощаются

Бироқ, Ердаги гелий заҳиралари жуда чекланган. Сабаби оддий: у шунчалик енгилки, атмосферада узоқ вақт қола олмайди ва коинотга учади.

Тасаввур қилинг: сиз шарни гелий билан тўлдирасиз, уни қўйиб юборинг ва у ёрилиб кетгунча юқори ва баландроққа кўтарилади. Сўнг унинг қолдиқлари қайтиб тушади, газ эса коинотга учади.

2010 йилда Нобел мукофоти совриндори кимёгар Роберт Ричардсон гелий тугаб бораётганидан огоҳлантирган эди. У ушбу газ тахминан ўттиз йилгина мавжуд бўлишини башорат қилган.

Тўғри, 2016 йилда Танзаниянинг Шарқий Африка Рифт водийсидаги вулқон жинсларида гелийнинг йирик конлари топилган, аммо барибир бу ресурс табиатда камдан-кам учрайди ва уни қадрлаш керак.

Гелий тиббий асбоб-ускуналар ишлаб чиқариш учун керак – хусусан, МРТ аппаратларини совутиш, оптик толалар, микрочиплар ва бошқа кўплаб муҳим нарсаларни яратиш учун. Шу сабаб уни шарларга қуйиш ақлсизликдир.

2. Фосфор

Фосфор ер қобиғида ҳам, тирик организмларда, шу жумладан инсонда ҳам мавжуд. Аммо концентрланган шаклларда у кам. Ушбу элементни саноат йўли билан қазиб олишнинг ягона йўли фосфат рудаларини қазишдир ва бу масалада етакчилар Марокаш, Хитой, Миср, Жазоир ва Суриядир.

5 ресурсов на Земле, которые стремительно истощаются

Фосфор, шунингдек, ўғитлар ва озиқ-овқат қўшимчаларини ишлаб чиқариш учун зарурдир. Бундан ташқари, пўлат ишлаб чиқаришда муҳим компонент ҳисобланади.

Умуман олганда фосфатларнинг заҳиралари чекланган. Олимлар улар биз учун қанча вақт етарли бўлиши ҳақида турли хил тахминларни айтишади: баъзилари 100 ёки ҳатто бир неча юз йилга етишини башорат қилса, бошқалар фойдали депозитлар 50 йил ичида тугашини таъкидлайди.

Ўша вақтгача янгилари топиладими ва улар тижорат нуқтаи назаридан ривожланиш учун фойдали бўлиши мумкинлигини ҳеч ким башорат қила олмайди.

Аммо яхши янгилик бор: одамлар ва ҳайвонлар ўзидан деярли 100 фоиз фосфор чиқаради. Яъни ўрта асрлардаги каби, уни табиий ўқитдан ажратиб олиш мумкин. Бу, албатта, жуда қимматга тушади, аммо қишлоқ хўжалигидаги глобал инқирозга қарши туриш учун арзийди.

3. Қум

Бу хусусда гап кетганда, албатта, Ер юзида етарли миқдорда қум борлигини айтиш мумкин. Лекин аслида ундай эмас. Қум шунчалик камки, БМТ 2022 йилги мунтазам ҳисоботида сайёрадаги тупроқни сақлаб қолишга чақирди.

5 ресурсов на Земле, которые стремительно истощаются

Ташкилот ҳисоботига кўра, ҳар йили тахминан 50 миллиард тонна қум ва шағал сарфланади, яъни Ер сайёраси атрофида кенглиги ва баландлиги 27 метр бўлган девор қуриш учун етарли. Бу шунчаки ақл бовар қилмайдиган миқдор!

Қум сайёрада сувдан кейин иккинчи энг кўп ишлатиладиган ресурсдир. У нефт ва газдан кўра кўпроқ талабга эга. Қум бетон, асфальт ва шиша яратиш учун керак – бусиз инсоният қурилиш материалларига эга бўлмайди.

Тўғри, Саҳрои Кабирда улкан миқдордаги қум захиралари мавжуд. Лекин бундай қум қурилиш учун мос эмас. Шамол эсади, қум доналари юмалоқ бўлиб қолади. Шу сабабли, улар бир-бирига ёпишиш қобилиятини йўқотади.

Инсониятга дарёларнинг қирғоқларида, каналларда ва текисликларда, шунингдек, кўллар ва денгизларнинг тубида жойлашган сув билан айланадиган қум керак. Уни қазиб олиш жуда қийин. Хабарларга кўра, маълум мамлакатларда ҳатто мафия ҳам бу ресурсни кейинчалик қайта сотиш учун ўғирлайди. Бунинг олдини олишга ҳаракат қилаётган рақобатчилар ва эко-фаоллар шунчаки йўқ қилинади.

Агар қум ўрнини босадиган ресурс бўлмаса, келажакда инсоният камроқ қурилиш қилишга мажбур бўлади. Ёки бошқа материалларни синаб кўриш вақти етгандир.

4. Нодир тупроқ элементлари

Ноёб тупроқ элементлари деб аталадиган 17 та метал мавжуд. Улар шунингдек, ҳар хил ўзига хос номларга эга, масалан, диспросий, итрий, тулий, тербий, европий ва бошқалар. Бироқ уларнинг миқдори кескин камайиб бормоқда.

5 ресурсов на Земле, которые стремительно истощаются

Ноёб тупроқ элементлари ёки лантаноидлар саноатнинг турли соҳаларида зарур: айнан улардан смартфонлар, телевизорлар ва автомобиллар учун пломба тайёрланади. Бундан ташқари, улар тиббиётда, хусусан, саратон касаллигини даволашда, шунингдек, ядро ва кимё саноатида керак.

Ушбу металларнинг хоссалари электроникани миниатюра қилиш имконини беради – уларсиз сизнинг смартфонингиз бутун бошли хонанинг ўлчамига тенг бўлар эди.

Тўғрисини айтганда, ноёб тупроқ металлари унчалик кам эмас – улар табиий элементларнинг деярли бешдан бир қисмини ташкил қилади ва улар ер қобиғида мисга қараганда кўпроқ. Яна бир нарса шундаки, уларни қазиб олиш ва қайта ишлаш жуда мураккаб, кўп вақт талаб этилади ва кўпинча иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ эмас.

Бугунги кунда бу борада Хитой ва Австралия етакчилик қилмоқда, аммо уларнинг заҳиралари тугайди. Осон мавжуд бўлган ноёб элементларнинг етишмаслиги келгуси йилларда смартфонлар ва график карталар нархининг кескин ошишига олиб келиши мумкин.

Тўғри, вазиятни Гренландия тузатиши мумкин – маълум бўлган лантаноид конларининг 25 фоизи у ерда тўпланган. Ноёб ер элементларини қазиб олиш бўйича Канада компанияси “Neo Performance” уларни ишлаб чиқиш ҳуқуқини аллақачон қўлга киритган, аммо оролнинг захиралари етарлими ёки йўқ бу асосий масала.

5. Сув

Сув ҳаёт манбаи бўлиб, қуруқликдан кўра каттароқ ҳудудни эгаллаган. У сайёра юзасининг 71 фоизини қоплайди. Аммо, аслида, дунёда одамлар учун мос келадиган сув унчалик кўп эмас.

5 ресурсов на Земле, которые стремительно истощаются

АҚШ Геология хизмати ва Океанография Институти томонидан яратилган юқоридаги расмга қаранг, Ер сайёраси океанларсиз худди шундай кўринишга эга бўлар эди.

Шимолий Америка устидаги катта кўк шар сайёрадаги барча сув захиралари ҳисобланади. Улар ҳатто атмосферадаги буғ ва ерости манбаларини ҳам ўз ичига олади. Кичикроқ тўп бу тоза сув. Жуда кичик нуқта эса бу ерости горизонтларини ҳисобга олмаган ҳолда кўллар ва дарёларнинг таркиби – аквиферлар.

Бундай визуализация билан ерда чучук сув туганмас дея айтиш мушкул.

NASA’нинг “Grace” сунъий йўлдошлари ёрдамида олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, инсоният учун ичимлик сувининг асосий манбаи бўлган ер ости сувлари тез камайиб бормоқда. Ирвиндаги Калифорния университети олимлари ҳисоботига кўра, 2003 йилдан буён сайёрадаги 37 та энг йирик сувли қатламлардан 21 тасида уларнинг захиралари сезиларли даражада қисқарган ва улардан 13 таси деярли тугаб бўлган.

5 ресурсов на Земле, которые стремительно истощаются

Сувга бўлган талаб фақат ортиб бормоқда. Янги суюқликнинг кўп қисми – деярли 70 фоизи қишлоқ хўжалигида ишлатилади, аммо у энергия учун ҳам керак – кўмир ва ядро. Буларнинг барчаси дунё аҳолисининг ярми, яъни 4 миллиард киши сув танқислигидан азият чекишига олиб келади. Инсоният ушбу ресурсни тежашнинг янги, самаралироқ усулларини излаши керак.

Бундан ташқари чучук сувнинг катта қисми тўпланган Антарктида музлари ҳам эриб кетиш хавфи остида. Умуман олганда, илтимос, сувни тежашни унутманг.


Фойдали


														
														13 июнь куни кутилаётган об-ҳаво маълумоти

13 июнь куни кутилаётган об-ҳаво маълумоти

Кечқурун шамолнинг тезлиги секундига 12-14 метргача кучайиши мумкин. Кечаси 19-21 даража илиқ, кундузи 32-34 даража иccиқ бў…
07:05 / 13.06.2024

														
														Тарвуздан заҳарланмаслик учун нималарга эътибор бериш керак?

Тарвуздан заҳарланмаслик учун нималарга эътибор бериш керак?

Хўш, дориланган тарвуз нимаси билан зарарли? Уни қандай фарқлаш мумкин?
14:26 / 12.06.2024

														
														Танангизни аслида иссиқ чой кўпроқ совитади

Танангизни аслида иссиқ чой кўпроқ совитади

Ёзнинг иссиқ кунларида иссиқ чой ичиш организмнинг ички ҳароратини мувозанатлаштиради.
10:06 / 12.06.2024

														
														Муҳаббат ҳақидаги 5 та топ асар

Муҳаббат ҳақидаги 5 та топ асар

Қуйида 5 та энг сара асарлар рўйхатини қисқача тақризлар билан келтирдик.
12:56 / 10.06.2024

														
														Куннинг қайси вақтида китоб ўқиш унумли?

Куннинг қайси вақтида китоб ўқиш унумли?

Мияни дам олдирмасдан, ишлашга “мажбур” қилиш бош оғриши, бош айланиши ва эслаш қобилиятининг пасайишига олиб келади.
11:10 / 10.06.2024

														
														Инсондаги интеллектуал фаоллик 300 фоизгача ошиши мумкин. Айнан нечa ёшда?

Инсондаги интеллектуал фаоллик 300 фоизгача ошиши мумкин. Айнан нечa ёшда?

Интеллектуал фаоллик 70 ёшларга тўғри келади, чунки бу даврда мия тўлиқ имкониятлари билан ишлай бошлайди.
16:52 / 09.06.2024

														
														Сувга тушиб кетган смартфонни гуручга кўмиб қўйиш қутқара оладими?

Сувга тушиб кетган смартфонни гуручга кўмиб қўйиш қутқара оладими?

Лекин кўпчилик смартфонини гуручга солиб, дон намликни ютишини бир неча соат кутишади.
16:28 / 09.06.2024

														
														Офтоб уришининг аломатлари қандай?

Офтоб уришининг аломатлари қандай?

Аслида эса унга эътиборсиз бўлиш, жиддий оқибатларга олиб келиши мумкин.
15:26 / 08.06.2024

														
														Кўп учрайдиган касалликлар учун дори-дармонлар аҳолига бепул берилади

Кўп учрайдиган касалликлар учун дори-дармонлар аҳолига бепул берилади

“Электрон поликлиника” ва “Электрон шифохона” тизимлари ишга туширилади.
20:01 / 31.05.2024

														
														Илон Маск бошқа беморга мия имплантациясини жойлаштиришга расман рухсат олди

Илон Маск бошқа беморга мия имплантациясини жойлаштиришга расман рухсат олди

Иккинчи беморга ультра юпқа симларни мияга янада чуқурроқ киритиш режалаштирилмоқда.
10:16 / 22.05.2024

Бу ҳам қизиқ

Бугун пойтахтнинг бешта туманида газ вақтинча ўчирилади

Бугун пойтахтнинг бешта туманида газ вақтинча ўчирилади

Бу ҳақда “Ҳудудгаз Пойтахт” газ таъминоти филиали маълум қилди.
10:25 / 13.06.2024
Илон Маск ходимасидан фарзанд туғиб беришни сўрагани айтилмоқда

Илон Маск ходимасидан фарзанд туғиб беришни сўрагани айтилмоқда

Тадбиркорнинг вакиллари аллақачон вазиятга изоҳ беришган.
10:10 / 13.06.2024
My.gov.uz’да техник узулиш кузатилиши мумкин

My.gov.uz’да техник узулиш кузатилиши мумкин

Мурожаатларнинг асосий улуши жисмоний шахслардан – 99,26 фоиз, юридик шахслардан – 0,74 фоиз.
16:43 / 12.06.2024
Қозоғистонда террорчилик ҳужумининг олди олинди

Қозоғистонда террорчилик ҳужумининг олди олинди

Бу ҳақда Zakon.kz хабар берди.
11:49 / 13.06.2024
Тошкентда юк машинаси 3 яшар болани уриб юборди

Тошкентда юк машинаси 3 яшар болани уриб юборди

Бу ҳақда “Миллар” дастурида хабар берилди.
12:40 / 12.06.2024
Австралия Ғазога қўшимча 10 миллион доллар ёрдам беради

Австралия Ғазога қўшимча 10 миллион доллар ёрдам беради

Бу ҳақда “ 9 Неwс”га таяниб “Анадулу” хабар берди.
10:03 / 13.06.2024
Россияда муҳожирларни чиқариб юборишга оид қонун лойиҳаси биринчи ўқишда маъқулланди

Россияда муҳожирларни чиқариб юборишга оид қонун лойиҳаси биринчи ўқишда маъқулланди

Мигрант Россиядан чиқиб кетган, ҳуқуқий ҳолати тартибга солинган ёки ўлим ҳолати кузатилганда унга нисбатан режим бекор қили…
15:01 / 12.06.2024
Қурбон ҳайити куни 121 та масжид жойлашган кўчаларда автотранспорт ҳаракати вақтинча чекланади

Қурбон ҳайити куни 121 та масжид жойлашган кўчаларда автотранспорт ҳаракати вақтинча чекланади

Фуқаролардан вақтинча айланма йўллардан фойдаланиш тавсия этилган.
17:22 / 12.06.2024
“Ўзгидромет” кутилаётган кучли ёмғир сабаб тоққа дам олишга чиқувчиларни огоҳлантирди

“Ўзгидромет” кутилаётган кучли ёмғир сабаб тоққа дам олишга чиқувчиларни огоҳлантирди

Бу ҳақда Гидрометеорология хизмати агентлиги ўз саҳифасида маълум қилди.
16:46 / 12.06.2024

Ўзбекистон ва жаҳонда рўй бераётган энг сўнгги воқеа-ҳодисалар, спорт, шоу-бизнес, маданият, информацион технологиялар ва илм-фан янгиликларидан доимо хабардор бўлинг!

Ўзбекистон ва жаҳонда рўй бераётган энг сўнгги воқеа-ҳодисалар, спорт, шоу-бизнес, маданият, информацион технологиялар ва илм-фан янгиликларидан доимо хабардор бўлинг!