$
11010.33 UZS
30.32
183.58 UZS
2.47
10851.78 UZS
-52.47
32° Kechasi 18°

Yuz yillik nizo. Musulmonlar qoni oqayotgan Quddus. Isroil-Falastin urushi tarixi

14:14 / 13.08.2022

Dunyoda shunday ziddiyatli hududlar borki, bu yerda har yili turli toʻqnashuvlar yuz beradi. Buning oqibatida oʻnlab, yuzlab begunoh insonlarning qoni to‘kiladi. Bu ziddiyatli yerlar bamisoli bitmas yaraga oʻxshaydi. 2021-yilning may oyida sodir boʻlgan Gʻazo sektoridagi qonli toʻqnashuvlar qoldirgan yara hali bitmay turib, yara qayta tirnaldi. Xoʻsh, nima uchun butun dunyo barchani shu masalaga hammani qanoatlantiradigan yechimni topa olmayapti?

Bugungi maqolamizda, Isroil-Falastin oʻrtasidagi uzoq yillik mojaro tarixi, muammoning asli kelib chiqishi, 2021-yilda sodir boʻlgan toʻqnashuvlar haqida hikoya qilamiz.

Yahudiylarning davlat tuzishga harakatlari

Mavzuga kirishdan oldin, Falastin yerlari deganda qaysi hududlar tushunilishini bilib olish zarur. Falastin – Yaqin Sharqda joylashgan tarixiy hudud boʻlib, u hozirgi Iordan, Isroil davlatlari, Gʻazo sektori, Iordan daryosining gʻarbiy sohillari, Joʻlon tepaliklarining bir qismini qamrab oladi.

Tarix bizga, Yaqin Sharqda ming yillar davomida yahudiylar va arablarning bir-biriga nisbatan tinchlik va doʻstlik sharoitida yashaganini koʻrsatadi. Bugungi dushmanlikning asosiy sabablari zamonaviy muammolardir. Shu sababli yuqoridagi savollarga javobni uzoq oʻtmishdan emas, XIX asr oxiri, XX asr boshlaridan izlash kerak degan qarorga keldim.

Uzoq oʻtmishdan buyon yahudiylar barcha joydan quvilib, darbadarlikda hayot kechirishgan. Ular uchun hayot bunday davom etishi mumkin emas edi. XX asrning boshlarida katta yahudiy oilalar Yevropadagi birja bozorlarini oʻz nazoratlariga olishgandi. Endilikda bu oilalar mustaqil Isroil davlatini barpo etish uchun rejalar tuzishdi. Yahudiylar bu yerlarni vaʼda qilingan yer “Arzimamut”, deb atagan. Oʻsha vaqtda, bu hududlar Usmonli imperiyasiga qarashli boʻlgan. Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, XIX asr oxirida hududda 400 ming aholi istiqomat qilgan. Bulardan atigi 6 minggi yahudiy, qolganlari esa arablar boʻlgan.

1897-yilda Jahon siyonistik tashkilotiga asos solinadi. Shundan soʻng yahudiylar asta-sekin Falastinga koʻchib kelib, yirik arab feodallaridan yer sotib ola boshladi. Albatta, bunga Yevropadagi yirik yahudiy oilalar katta moliyaviy koʻmak berib turdi.

Katta o‘yin

Birinchi Jahon urushi (1914-1918)dan soʻng toʻrtta (Germaniya, Avstriya-Vengriya, Rossiya va Usmonli) imperiya quladi. Shundan soʻng, 1919-yilda AQSh, Buyuk Britaniya va Fransiya tomonidan “Millatlar Ligasi” deb nomlangan xalqaro tashkilot tuzildi. Aslida, bu tashkilot qudratli davlatlar qoʻlidagi bir qoʻgʻirchoq edi.

Millatlar Ligasining nizomida “Mandat tizimi” deb atalgan xalqaro huquqning yangi bir normasi belgilab qoʻyildi. Unga koʻra, Millatlar Ligasi mustamlaka boʻlib kelayotgan hududni boshqarish huquqini boshqa bir davlatga topshirishi mumkin edi. Bunday huquqni olgan davlat oʻsha mustamlakani mustaqillikka tayyorlashi lozim boʻlgan. Bu mustaqil Isroil davlatini tashkil etish uchun oʻylab topilgan bir hiyla edi.

Usmonli imperiyasiga qarashli boʻlgan Falastin hududlari Buyuk Britaniya ixtiyoriga oʻtdi. Urush tugamasidan oldin Britaniya Tashqi ishlar vaziriligi “Balfur” deb nomlangan deklaratsiyasini imzoladi. Unga koʻra,  Falastinda yahudiylar davlatini tuzish rejasi eʼlon qilindi.

XX asrning 30-yillariga kelib, Falastindagi yahudiy jamiyati 400 ming kishiga yetdi. Maʼlumotlarga koʻra, oʻsha vaqtda arab aholisining soni esa 1 million yaqin boʻlgan. Ikki xalq orasidagi ziddiyat yildan-yilga jiddiylashib bordi.

Nizo urug‘ining sepilishi

Ikkinchi jahon urushi (1939-1945) tugashi bilan Britaniya hukumati Falastin masalasini Birlashgan Millatlar Tashkilotiga topshiradi. BMT esa yahudiylar va arablar yagona davlatda yashay olmaydi, degan fikrga keldi. Shu joyda bir faktni eslatib oʻtsam, yahudiylar va arablar XIII asr davomida bir mamlakatda yashab, tinch hamda osuda hayot kechirishgan.

BMT aholining joylashuviga qarab, yahudiy va arab davlatini tashkil etish haqida qaror qabul qildi. Shunda yahudiylarga 14,1 ming kvadrat kilometr, arablarga esa 11,1 ming kvadrat kilometr yer berildi. Uch dinning muqaddas shahri – Quddus xalqaro hudud boʻlishi kerak edi. Yahudiylar bu shartga rozi boʻldi, arablar esa bu haqida eshitishni ham istashmadi. Yer taqsimlanishi adolatsiz tarzda amalga oshirilgan edi. Sababi yahudiylarga katta va hosildor yerlar berilgandi.

Arablarning noroziligiga qaramay, BMT 1947-yil 29-noyabr kuni Falastinda ikkita davlat tashkil etish (Isroil va Falastin) haqida rezolutsiyani qabul qildi. Shundan soʻng dunyoning turli burchaklaridan ming-minglab yahudiylar Falastinga koʻchib kela boshladi. Yevropadan yahudiylarning kelishi nizoni alanga oldirdi.

1948-yil 14-may kuni Isroil davlati (yahudiylar davlati) tashkil etildi-yu, biroq Falastin davlati tashkil etilmadi. Bu yonib turgan olovga benzin sepishdek voqea boʻldi. Bu esa birinchi arab-Isroil urushini keltirib chiqardi.

Falastin xalqining fojiasi

Misr, Suriya, Transiardaniya, Livan, Iroq va boshqa arab davlatlarining birlashgan qoʻshinlari Isroilga hujum qildi. Ammo arab davlatlari hech qanday natijaga erisha olmadi. 1949-yilning iyul oyiga kelib Isroil barcha hujumlarni qaytardi va bostirib kirgan arab armiyasini yakson qildi. Bu urush Isroil tarixida “mustaqillik urushi” deb nomlandi.

Urush yakuniga koʻra, BMT mandati boʻyicha Falastindagi arablar uchun ajratilgan yerlarning 1300 km² va 112 ta aholi yashash punkti hamda Sharqiy Quddus Isroilga oʻtib ketdi. Aynan 1948-yilgi urushdan soʻng Falastin xalqining fojiasi boshlandi.

Oʻtgan asrning 40-yillar oxirida yuz bergan ushbu toʻqnashuvdan keyin ham arablar va yahudiylar oʻrtasida bir necha marta yirik janglar boʻlib oʻtdi. Jumladan, 1967 yildagi “Olti kunlik urush”, 1973 yilda boʻlib oʻtgan “Yom-Kippur urushi” ikki oʻrtadagi ziddiyat eng choʻqqisiga chiqqan vaziyatlar hisoblanadi. Eng qizigʻi ikkala toʻqnashuvda ham Isroil gʻalaba qozongan. Bu urushlar natijasida, Isroil oʻz hududini uch barobarga kengaytirib oldi. Sharqiy Quddus ham Isroil nazorati ostiga o‘tdi. 1980-yilda Isroil Quddusni oʻzining yagona poytaxti deb eʼlon qildi.


Zamonaviy ziddiyatlar

Yillar davomida Isroil dunyoning turli nuqtalaridan yahudiylarni qabul qilishda davom etib, oʻz davlatchiligini mustahkamlab bordi. Maʼlumotlarga koʻra, bugungi kunda Isroil hududida 6.8 million yahudiy va 1,9 million arab istiqomat qiladi. Falastin yerlarida esa 5 million arab mavjud.

1988-yil 15-noyabr kuni Falastin tarixida katta siyosiy voqea roʻy berdi. Oʻsha kuni “Falastin ozodlik” tashkiloti Jazoir shahrida mustaqil Falastin davlati tuzilganini eʼlon qildi. Yosir Arofat bu mamlakatning birinchi rahbari etib tayinlandi. Biroq, Falastin defacto mustaqil davlat boʻlib qoldi.

1993-yil 12-sentabr kuni AQSh prezidenti Bil Klinten vositachiligida Yosir Arofat va Isroil Bosh vaziri Ichak Rabin “Oslo” kelishuviga imzo chekdi. Unga koʻra, Gʻazo sektori va Gʻarbiy sohilning kichik qismi Falastinga qaytarib beriladi. Lekin yahudiy tomonidan egallab olingan Quddus shahri toʻliq tarzda Isroil nazoratida qoldi va bu yerlarni Isroil hali beri arablarga qaytarish niyati yoʻq.

Tarixiy jihatdan musulmonlar, nasroniylar va yahudiylar uchun ham muqaddas boʻlib kelgan Quddus shahri, Isroil-Falastin oʻrtasidagi nizoning obyekti hisoblanadi.

1967-yildan beri Isroil BMT tomonidan arab davlatini tashkil etish uchun ajratilgan yerlarda tashkiliy tarzda aholi maskanlari qurib keladi. Yahudiylar bu yerni Isroilga qaytarishni oʻzlarining burjlari deb bilishadi. Qurilish tobora kengayib, falastinlikni tashvishga solmoqda.

2021-yilgi qonli toʻqnashuv

Bugungi kunda Falastinda ikki hukumatli tizim mavjud. Gʻazo sektorini – HAMAS, Gʻarbiy qirgʻoqda – Falastin milliy maʼmuriyati.

2021-yil 7-may Ramazon oyining oxirgi Juma kuni, Quddusdagi Al-Aqso masjidi atrofida tartibsizliklar boshlandi. Bunga Isroil politsiyasi tomonidan falastinlik arablar taroveh namozini oʻqiyotgan ushbu masjidga hujum qilingani sabab boʻldi. Bundan tashqari, Isroil sudi Shayx Jarroh mahallasida yashovchi arab oilalarini koʻchirish toʻgʻrisida qaror chiqardi. Chunki bu yerlarga yahudiylar daʼvo qilib keladi.

Shundan soʻng, Gʻazoni nazorat qiluvchi falastinliklarning HAMAS harakati Isroilni ogohlantirdi: Sharqiy Quddusdagi Al-Aqso masjidi va Shayx Jarroh mahallasidan askarlarni olib chiqib ketish uchun mahalliy vaqt bilan soat 18:00 gacha muddat qoʻydi.

HAMAS oʻz talabi bajarilmagach, Isroilga raketa zarbasi yoʻlladi. Bunga javoban Isroil havo amaliyotini boshlab, ommaviy ravishda Gʻazoni bombardimon qildi. 11 kun davom etgan oʻzaro havo hujumlari natijasida Gʻazo sektorida yashovchi 232 nafar arab halok boʻldi va 1900 ga yaqini jarohat oldi. Isroilda esa 12 nafar inson vafot etgan, yuzlab odamlar yaralangan.

Bitmagan yaraning tirnalishi

Joriy yilning 5-avgust kuni Isroil armiyasi Gʻazo sektoriga hujum qildi. Buning oqibatida, 10 nafar falastinlik halok boʻldi va 55 kishi yaralandi. Bundan tashqari Falastin “Islomiy jihod” guruhining yuqori martabali qoʻmondoni Xolid Mansur Isroilning Gʻazo sektoriga qilgan havo hujumi natijasida yoʻq qilindi.

Isroil Bosh vaziri Yair Lapid va Mudofaa vaziri Benni Gans qoʻshma bayonotda zarbalar Isroil fuqarolariga nisbatan oʻziga xos tahdidni bartaraf etish hamda “terrorchilar va ularning hamkorlariga” zarar yetkazishga qaratilganini aytdi.
image

Tez orada Gʻazo sektoriga uyushtirgan havo hujumiga javoban Isroil hududiga jami 100 ta raketa uchirildi.

Falastin Sogʻliqni saqlash vazirligining maʼlumot berishicha, 5-avgustidan beri Isroil harbiylari Falastinning blokada ostidagi Gʻazo anklavini oʻqqa tutishi oqibatida 44 kishi, jumladan, 15 nafar bola va 4 nafar ayol halok boʻlgan. Yaradorlar soni esa 360 ta kishiga yetgan. Bu holatga Gʻarb davlatlari eʼtibor qaratishni istamayapti. Axir, ular o‘z yaqin ittifoqchilarining jinoyatlarini oshkor qilishmaydi-ku.

Xulosa qilib aytganda, Isroil-Falastin oʻrtasida chigal muammolar juda koʻp. Har ikki tomon ham ularni birgalikda yechishni istamaydi. Falastinliklar oʻz kindik qonlari toʻkilgan yerlarini yahudiylardan qaytarib olishni istaydi, Isroil esa oʻz hududini arablar yashaydigan yerlar hisobiga kengaytirishni xohlaydi. Bunday vaziyat doimo keng miqyosli urush va ziddiyatlar yuzaga kelishga zamin hozirlaydi.


Muallif: Sardor Ali



														
														“Ayollar, hayot, ozodlik!”: Erondagi norozilik namoyishlari avj olmoqda

“Ayollar, hayot, ozodlik!”: Erondagi norozilik namoyishlari avj olmoqda

22 yoshli talaba Mahsa Aminining oʻlimi ortidan yuzaga kelgan tartibsizliklar vaqtida 30 nafardan ortiq fuqaro halok boʻldi.
22:52 / 24.09.2022

														
														“Fiona” bo‘roni tufayli 500 mingga yaqin kanadaliklar yorug‘liksiz qoldi

“Fiona” bo‘roni tufayli 500 mingga yaqin kanadaliklar yorug‘liksiz qoldi

Rasmiylar aholiga kelgusi 72 soat davomida oziq-ovqat mahsulotlarini zaxiralash, elektron qurilmalarni zaryadlash va tashqar…
21:12 / 24.09.2022

														
														“Putinning yadroviy tahdidlarini jiddiy qabul qilish kerak” – Borrel

“Putinning yadroviy tahdidlarini jiddiy qabul qilish kerak” – Borrel

Yevroittifoq vakili hozirgi vaziyatni xavfli deb baholadi
18:54 / 24.09.2022

														
														Minglab Rossiya fuqarolari mamlakatni tark etmoqda

Minglab Rossiya fuqarolari mamlakatni tark etmoqda

Rossiya va Gruziya chegarasidagi navbat 10 kilometrgacha cho‘zilgan
18:27 / 24.09.2022

														
														Yaponiyadagi “Talas” tayfuni oqibatida 2 kishi halok bo‘lib, bir kishi bedarak yo‘qoldi

Yaponiyadagi “Talas” tayfuni oqibatida 2 kishi halok bo‘lib, bir kishi bedarak yo‘qoldi

Endi “Talas” mamlakatning tinch okeani sohillari bo‘ylab harakatlanib, ertaga poytaxt mintaqasiga, shu jumladan Tokiyoga kel…
18:24 / 24.09.2022

														
														Checheniston prezidenti mamlakatni tark etayotgan ruslarga murojaat qildi

Checheniston prezidenti mamlakatni tark etayotgan ruslarga murojaat qildi

Ramzan Kadirov safarbarlik chaqiruvidan qochish qo‘rqoqlik belgisi ekanligini aytdi.
15:27 / 24.09.2022

														
														Farg‘onadagi YTHda ikki nafar yosh yigit halok bo‘ldi

Farg‘onadagi YTHda ikki nafar yosh yigit halok bo‘ldi

Farg‘ona viloyatining Oltiariq tumanida avtomobilning betonga urilishi oqibatida ikki nafar 18 va 21 yoshli yigit vafot etdi.
12:08 / 24.09.2022

														
														Yevropa Kengashi raisi Rossiyani BMT Xavfsizlik Kengashidan chiqarish kerakligini aytdi

Yevropa Kengashi raisi Rossiyani BMT Xavfsizlik Kengashidan chiqarish kerakligini aytdi

Bu haqda u tashkilot Bosh Assambleyasidagi nutqida aytib o‘tdi.
12:00 / 24.09.2022

														
														Putinni Rossiya aholisi va uning vazirlari Ukraina urushini boshlashga majbur qilishdi - Berluskoni

Putinni Rossiya aholisi va uning vazirlari Ukraina urushini boshlashga majbur qilishdi - Berluskoni

Italiyaning uch karra sobiq bosh vaziri OAVda Ukraina urushi haqida fikr bildirdi.
11:02 / 24.09.2022

														
														Kim Chen In Eronga rasmiy tashrif bilan borishi mumkin – OAV

Kim Chen In Eronga rasmiy tashrif bilan borishi mumkin – OAV

Shimoliy Koreya lideri Qo‘shilmaslik harakati sammitida qatnashishi kutilmoqda.
10:34 / 24.09.2022

Bu ham qiziq

SpaceX orbitaga yangi raketasini uchirdi

SpaceX orbitaga yangi raketasini uchirdi

Kompaniya 52 ta mikrosunʼiy yoʻldoshlarni fazoga olib chiqdi.
10:20 / 25.09.2022
Farg‘onada elektromobil ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yiladi

Farg‘onada elektromobil ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yiladi

Qayd etilishicha, loyihaning umumiy qiymati 50 million dollarga baholanmoqda.
10:55 / 25.09.2022
O‘zbekiston so‘nggi 8 oyda necha tonna qalampir eksport qilgan

O‘zbekiston so‘nggi 8 oyda necha tonna qalampir eksport qilgan

Eksport hajmi o‘tgan yilning mos davri bilan solishtirilganda 2,9 ming tonnaga kamaygan.
19:44 / 24.09.2022
O‘zbekistonda 25-sentabr kuni qanday ob-havo bo‘lishi ma’lum qilindi

O‘zbekistonda 25-sentabr kuni qanday ob-havo bo‘lishi ma’lum qilindi

“O‘zgidromet” yakshanba kuni uchun ob-havo prognozini e’lon qildi.
09:16 / 25.09.2022
Toshkentda 143-sonli avtobus yo‘nalishi o‘zgartiriladi

Toshkentda 143-sonli avtobus yo‘nalishi o‘zgartiriladi

Qayd etilishicha, endilikda bunday avtobuslar “Toshkent Index” savdo majmuasiga qadar harakatlanadi.
11:25 / 25.09.2022
“Yuventus” “Real” vingeriga qiziqish bildirmoqda

“Yuventus” “Real” vingeriga qiziqish bildirmoqda

Qirollik klubi ham uning ketishiga qarshi emas.
20:14 / 24.09.2022
Haydovchilik guvohnomalarini olib berishni va’da qilgan firibgarlar qo‘lga olindi

Haydovchilik guvohnomalarini olib berishni va’da qilgan firibgarlar qo‘lga olindi

Mazkur holatlar yuzasidan Jinoyat kodeksining 168-moddasi bilan jinoyat ishlari qo‘zg‘atilib, tergov harakatlari o‘tkazilmoq…
18:57 / 24.09.2022
Wi-Fi shaxsiy maʼlumotlaringiz uchun xavfli boʻlishi mumkinligi haqida bilasizmi?

Wi-Fi shaxsiy maʼlumotlaringiz uchun xavfli boʻlishi mumkinligi haqida bilasizmi?

Baʼzida oʻta murakkab parol ham tarmoq xavfsizligini taʼminlab bera olmaydi.
18:00 / 24.09.2022
Putin harbiy xizmatga kiritiladigan bir nechta qonun hujjatlarini imzoladi

Putin harbiy xizmatga kiritiladigan bir nechta qonun hujjatlarini imzoladi

Unga ko‘ra, harbiy xizmatdan bosh torish va ixtiyoriy taslim bo‘lganlik uchun 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish ko‘zda tu…
18:42 / 24.09.2022
Saratonni davolashga qaratilgan yangi usul klinik sinovdan o‘tkazilmoqda

Saratonni davolashga qaratilgan yangi usul klinik sinovdan o‘tkazilmoqda

Shveysariyaning Bazel universiteti yetakchi professorlari va mutaxassislaridan iborat guruh ayni shu maqsadda tadqiqot o‘tka…
09:58 / 25.09.2022

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!