“Albatta, kitob yaxshi” degan jumlaga tayyor turganmidingiz? Adabiyot ixlosmandlari eng yaxshi ekranizatsiyani tomosha qilganidan keyin ham shu fikrlarida qolishadi. Ba’zilar esa televizor, noutbuk bo‘la turib yoki kinoga borishning imkoni mavjudligida kitob o‘qishga vaqt va kuch sarflashning nima keragi bor, deb hisoblashadi. Bu bahsda kim haq ekanligini aniqlashga urinib ko‘ramiz: kino ixlosmandlarimi yoki kitobsevarlar?

Kitob – foydali 

Keling, avval kitoblarning ustunlik va kamchiliklaridan boshlaymiz. Kitob o‘qish foydali ekanligi haqida ko‘p eshitgan bo‘lsangiz kerak. Nega? Birinchidan, adabiyotga qiziqish stress bilan samarali kurashishga yordam beradi, so‘z boyligingizni oshiradi, dunyoqarashingizni kengaytiradi, diqqat, ijodiy qobilyatlar va emotsional intellektni rivojlantiradi. Ikkinchidan, badiiy matn bilan tanishganda miyamiz film ko‘rgandagi kabi ishlamaydi, bu kitobsevarga kinomanga qaraganda ko‘proq ustunlik beradi. Kitobga vaqt bag‘ishlar ekanmiz, biz miyaning turli zonalarini “shug‘ullantiramiz”: ko‘rish qobiliyati, nutq, tasavvur, assotsiativ tafakkur hamda emotsiyalar uchun javobgar zonalar ishga tushadi.

Nerv tolalari o‘tkazuvchan modda – miyelinning qalinroq moddasi bilan qoplanadi, bu miyani ko‘plab kasalliklari, jumladan, altsgeymerdan asraydi.
 
Kitob o‘qish jarayoni istalgan to‘liq metrajli filmdan ko‘proq vaqt talab qiladi (bu kitobning kamchiliklaridan biri). Biz hamma narsani unutib, diqqatimizni ekranga qaratishimiz shart emas. Sababi, muallifning g‘oyasini tushunishga, o‘qiganlarimizni shaxsiy tajribamiz va xotiralarimiz bilan solishtirish, personajlar tajribasini baholash va qadriyatlarini tushunish uchun tanaffus qilish imkonimiz bo‘ladi. 

Filmni “hazm qilish” esa uni ko‘rib bo‘lgandan keyin yoki videoni pauzaga qo‘yish bilan amalga oshadi. Buning sababi shundaki, miyamiz tabiatan bir vaqtning o‘zida ham tashqi hodisalarni idrok qilib, ham ichki tajribaga murojaat qilolmaydi. Shunday ekan, yangi g‘oyalarni o‘zlashtirish va ularni hayotda qo‘llashni istasangiz, kitoblarni tanlang. 

Kino – qulay 

Kitob o‘qish davomida miya faol ishlab, ko‘p quvvat sarflasa, film ko‘rganda dam oladi. Tomoshabin syujet chiziqlarini yechishi va muallif g‘oyasini tushunishga harakat qilishi shart emas – miya “burmalarini dam oldirish” va shunchaki tasvirga olish guruhi yotqizgan yo‘ldan yurishingiz mumkin. Boshqa tomondan, bu qayg‘uga soladi: qahramonlar va manzaralar rejissyor va rassomning qaroriga binoan ko‘rinishda bo‘ladi. Ammo yangi axborot qabul qila turib, vaqt va kuchimizni tejaymiz. Bu zamonaviy dunyoda qadrlanadi.
 
Shuni unutmaslik kerakki, kinoda maxsus ajoyib effektlar va kadr orti musiqasi bo‘ladi, badiiy asarning ekranlashtirilishi esa qisqa vaqtda bir necha yuzlab sahifaga sig‘uvchi syujet bilan tanishish imkonini beradi.
 
Ammo rejissyor, ssenariynavis va aktyorlar qanchalik harakat qilmasin, ular ekranga hamma tafsilotlarni, personajlarning fikrlari va tasvirlarni chiqarib berolmaydi. Shuning uchun ham “Urush va tinchlik”, “Usta va Margarita” kabi asarlarning ekranlashtirilgan ko‘rinishlaridan hanuzgacha ko‘nglimiz to‘lmaydi.  

Adabiyot va kinematograf – raqobatchilar emas

Nima bo‘lganda ham kino va adabiyot – san’atning boshqa-boshqa turlaridir. Ularning xusuiyatlari va vazifalari turlicha. Shuning uchun film va kinodan qaysi birini tanlash haqida bahslashish – tasviriy san’at bilan baletdan qaysi biri ustunligi haqida tortishishday gap.
 
E’tibor bergan bo‘lsangiz, kitobsevarlar ham, kinomanlar ham necha yillar o‘tishiga qaramay, o‘z fikrlarini o‘zgartirmaydilar. Ikki tomon o‘z ta’bini ma’qullaydi. Shuning uchun, o‘zingizni cheklamang: yaxshi kitoblarni o‘qing va qiziqarli kinolarni ko‘ring – shunda foydani ham, lazzatni ham to‘laligicha olasiz.