Ёш болаларда даврий инжиқлик нормал ҳолат ҳисобланса-да, бу пайтда ота-оналар уларни қаровсиз қолдирмасликлари тавсия этилади ва бу шароитда бола ўз хоҳишларини шу йўл билан ҳал қилиши мумкинлигига ишониб қолмаслиги учун унинг ҳолатига тўғри ёндашиш маслаҳат берилади.

Мутахассисларнинг фикрига кўра, ота-оналар эътибор қаратишлари лозим бўлган биринчи нарса бу ўз муносабатларидир. Ушбу мақолада болалардаги кучли хархаша ҳақида 6 та муҳим тавсияларни билиб олишингиз мумкин.  

1. Мактабгача ёшдаги болаларнинг кўп йиғлаши одатий ҳол

Мутахассисларнинг фикрича, жамиятимиз ҳали салбий ҳис-туйғуларни қабул қила олмайди. Кўпчиликнинг назарида, хотиржам, флегматик инсонлар эмоцияга бой инсонларга қараганда ўткир зеҳнли ҳисобланади. Катталар баъзида ғазаб, қайғу, шармандалик билан қандай курашишни билишмайди. Аммо уларни эътиборсиз қолдириш ҳам соғлиқ учун хавфли.

Шунинг учун, 2-7 ёшда (хархаша ёши) бола ҳис-туйғуларни намоён қилиш ва уларни соғлом назорат остига олишни ўрганади. Бу ёшда бола жуда кўп йиғлаши керак. Аммо бу ота-оналарга ёки боланинг саломатлигига боғлиқ эмас. Бу ҳолат бола учун норма ҳисобланади. 

Мактабгача ёшдаги бола хархашасининг яна бир сабаби унинг кичиклигидадир. Агар фарзандингиз 3-4 ёш бўлса-ю аммо равон гапира олмаса, муаммо ҳам айнан шунда ҳисобланади. Яъни бола ўз хоҳишларини тўлиқ ифодалаб бера олмайди ва натижада йиғлашни бошлайди. Шунинг учун болани ҳеч бўлмаганда асосий эҳтиёжлар ҳақида гапиришга, хушмуомалаликка ўргатиш керак. 

2. Фарзандингизнинг ғайритабиий реакцияларига аҳамият беринг

Боланинг хархашаси одатий ҳол бўлишидан ташқари бошқа омилларга асосланган бўлиши мумкин. Фарзандингизда қуйидаги ҳолатларда кузатилса, психолог ва неврологга мурожаат қилиш тавсия этилади:

– хархаша пайтида ҳар сафар ўзини ёки бошқаларни урса;
– ранги оқариб, нафасини ушлаб турса, кўзларини айлантирса;
– қанчалик тинчлантирманг, камида ярим соат давомида йиғласа;
– кунига бир неча марта инжиқлик қилиб, кундан-кунга кўпайиб борса.

Бошқа ҳолларда, ташвишланишга ҳожат йўқ. Бола ичидаги агрессияни чиқариб юборишни ўрганиши лозим. Кўз ёшлари болани енгиллаштиради ва тинчланишига ёрдам беради. 

3. Бола билан тенг бўлманг

Кичик ёшдаги болаларда хархаша қилиш 2-3 ёшда яъни бола ўзининг “хоҳлайман”ини англаганда бошланади. Шуни инобатга олиш керакки, бу ёшдаги боладан йиғламасликни сўраш ёки уни мажбурлаб тинчлантириш унга оғир юк бериб қўйиш билан баробар. 

Кўпинча ота-оналар боланинг кўз ёшларини кўришни хоҳламайдилар, чунки улар ўзлари стресс билан кураша олмайдилар. Агар ота-оналарнинг ўзларида бу давр қийин ўтган бўлса, яъни шу ёшда уларнинг хархашаларига жавобан дакки эшитишган бўлишса ёки хонага қамаб қўйишган бўлишса, фарзандларининг кўз ёшларини имкон қадар тезроқ тўхтатиш учун ҳамма нарса қилиб кўришади. Кимдир уршишни бошлайди, кимдир муаммони тезроқ ҳал қилиш учун нимадир таклиф қилади, кимдир жазолайди. Аммо бу усулларнинг барчаси болаларга ёрдам бериш эмас, балки ота-оналар учун ўзларини ҳимоя қилиш усулидир. Бола хархаша қилаётган пайтда ота-оналарнинг тинчланишлари тавсия этилади. 

4. Ҳар ким норози бўлишга ҳақли

Катталарнинг болага бирор тақиқ қўйилганда, сўзсиз рози бўлиши, қандайдир иш буюрилганда, дарҳол бажариш учун югуришини исташади. Аммо бола аллақачон ўз ҳис-туйғуларига эга бўлган шахсдир. Унинг шахсий майдони сизнинг истакларингиздан устун. Шунинг учун, сиз ҳис-туйғуларга эмас, балки ҳаракатларга эътибор беришингиз керак. Масалан, қўшимча ширинлик олишни тақиқлаганингизда, тақиқнинг бузилишидан ғазабланиш ўрнига боланинг кўз ёшлари сизнинг жахлингизни чиқариши мантиқан нотўғри ҳисобланади. 

5. Сабаблар тўғри келмаслиги ҳам мумкин

Агар бола арзимас нарса туфайли йиғласа, жанжал кўтарса, бу ҳеч қандай сабаб йўқ, дегани эмас. Эҳтимол, у чарчаган, оч қолган, етарлича ухламаган, ўзини яхши ҳис қилмагани учун йиғлаётган бўлиши мумкин. Жисмоний ноқулайликдан (масалан, бош оғриғидан) азоб чекаётганингизда, атрофингиздаги ҳамма нарса қанчалик ёқимсиз туйилишини ўйлаб кўринг. Кўп инсонлар билан мулоқот ёки гаджетлардан ортиқча фойдаланиш ҳам инжиқликни келтириб чиқаради. 

Инжиқликнинг яна бир кенг тарқалган сабаби зерикишдир. Масалан, поликлиникада навбатда турган ота-оналар баъзан болага: “Жим ўтир” дейишади. Ва негадир у безовталанади ва йиғлаб юборади. Дарҳақиқат, бола ўз энергиясини босишга мажбур бўлганда, у болани “портлатади”. Агар сиз бундай ҳолатларнинг олдини олишни истасангиз, фарзандингизни зериктирмасликка қилинг, ўзингиз билан ўйинчоқлар, китоблар олинг, шунда муаммолар камроқ бўлади.

6. Бола манипуляция қилмайди

Кўпчилик ота-оналарнинг фикрича, хархаша бу – манипуляция. Келинг, энг ҳайратланарли ҳолатни олайлик: фарзандингиз у истаган нарсани олиб бермагунингизча йиғлайди, аммо кўзидан кўз ёш чиқмайди. Манипуляциями? Умуман олганда, бу атама бошқа шахснинг хатти-ҳаракати алдаш ёки куч билан ўзгартирилишини англатади. Айтиш мумкинки, бола алдаяпти, чунки у ҳақиқатан ҳам йиғлашни хоҳламаяпти. 

Аммо кўпчилик болалар буни англамаган ҳолда бажаришади. Ҳақиқат шундаки, улар хоҳлаган нарсага эришишнинг йўлини ўрганиб олишган. Бироз хархаша қилинса, барча истак қондирилади. Ва бу умуман боланинг айёрлиги туфайли эмас, балки тажриба туфайли содир бўлади: ота-оналар бир неча марта ҳақиқий кўз ёшлари билан фикрларини ўзгартирадилар ва бу хотирада мустаҳкамланади. Яъни, муаммонинг сабаби манипуляция эмас, балки ота-оналарнинг номувофиқлигидир. Ва бундан қутулишнинг ягона йўли: хархаша туфайли қарорни ўзгартирмасликдир. 

Ота-оналарнинг хатти-ҳаракатлари алгоритми

• Инжиқлик билан қандай курашиш керак? Тезроқ тинчланинг. Балки, чуқур нафас оларсиз ёки ёрдам берадиган бошқа бирор нарса қилинг (олдиндан йўл топишингиз керак).

• Фарзандингизнинг ёнига ўтириб, унинг ҳис-туйғулари ҳақида гаплашинг. Ҳис-туйғулар даражаси чўққига чиққанда ёнида бўлинг. Қичқириқларга, айбловларга жавоб берманг – бу пайтда бола нима деяётганини ҳақиқатан ҳам тушунмайди.

• Агар мавжуд бўлса, вазиятдан чиқиш йўлини таклиф қилинг. Ёрдам бермоқчи эканлигингизни эслатиб қўйинг. Аммо дарҳол тинчланишга ундаманг, йиғлашни тўхтатишга мажбурламанг.

• Фарзандингизга энг кўп ёрдам берадиган тарзда тасалли беринг. Агар барчасини тўғри бажарсангиз, хархаша қилиш ярим соатдан кўпроқ давом этиши даргумон.

• 5 ёшдан ошган бола билан нима бўлганини, нимани ҳис қилганини, нима учун ўзини тўхтата олмаганини, нима ёрдам берганини хотиржамлик ва меҳр билан муҳокама қилиш керак. Лекин буни дарҳол эмас, масалан, кечқурун ухлашдан олдин қилиш тавсия этилади.

• Бола
• Ota-ona
• Tarbiya