“Ҳукумат халқдан қўрқса адолат бўлади. Халқ ҳукуматдан қўрқса золимлик бўлади”.

Томас Жефферсон

1215 йил, Англия. 16 йилдан буён мамлакатни қирол Иоанн бошқариб келмоқда. Англия тарихидаги энг золим қироллардан бири ҳисобланган Иоаан, Франция билан бўлган урушдаги мағлубияти билан танилган эди. У баронларга катта-катта солиқлар солиб, уларга тажовуз қиларди. Бундай адолатсизликларга чидай олмаган зодагонлар ва халқ охир-оқибат қиролга қарши бош кўтарди. Натижада Англияда фуқаролар уруши бошланиб кетди.

Бу урушда қирол мағлубиятга учради. У маълум шартлар асосида тахтни ўзида сақлаб қолди. 1215 йилнинг 15 июль куни Ранимут яйловида қирол “Буюк эркинлик хартияси” деб номланган ҳужжатни имзолади. Хартия қирол ҳокимиятини тийиб турувчи илк ҳужжат сифатида тарих зарварақларидан жой олди. Асрлар ўтиб «Буюк эркинлик хартияси» Ғарб демократияси учун тамал тоши бўлиб хизмат қилди.

Бу галги мақоламизда бундан VIII аср олдин Англияда қиролларни тийиб туриш учун имзоланган Буюк эркинлик хартияси ва унинг аҳамияти ҳақида сўз юритамиз.

ХIII аср бошида Англия

ХIII асрнинг бошларида Англияда феодал давлатнинг янги табақа монархиясига ўтиш учун қулай ва объектив шарт-шароитлар вужудга келди. Бироқ қирол ҳокимияти ўз мавқеини  мустаҳкамлаб, ҳукмрон табақа вакилларининг давлат аҳамиятига молик масалаларни ҳал этишини унчалик истамасди. Генрих ИИнинг ташқи сиёсатда мағлубиятга учраган авлодлари даврида монарх ҳокимияти ҳаддидан ошиб кетди. Шундай вазиятда Англияда ижтимоий-сиёсий зиддиятлар келиб чиқди. Мазкур ҳаракатга баронлар бошчилик қилди.

Уларга вақти-вақти билан рицарлар ва фриголдерлар (Ўрта асрларда Англиядаги феодал ер эгалари) қўшилди. Қиролга қарши чиқишларнинг ижтимоий характери ХИИИ асрдаги сиёсий зиддиятларнинг ўзига ҳос хусусияти бўлди. ХIII асрдаги ижтимоий чиқишлар ХI-ХII асрдаги баронлар исёнларидан фарқ қиларди.

Англияда қирол Ричард I(1189-1199) ва Иоанн Ерсиз (1199-1216) даврида қирол ҳокимияти заифлашиб қолди. Қирол Ричард И Англияда деярли яшамади. У тахтга ўтиргач қиличини яланғочлаб, Шарқ томонга от сурди. Қирол Ричард И салиб юришларида ва Францияга қарши бўлган урушда қатнашиб умр ўтказди. Шунинг учун ҳам тарихчилар уни солномаларда “Ричард Шерюрак” деб аташади.

Ричард И ўлимидан сўнг тахтга унинг укаси Иоанн ўтирди. У Францияга қарши урушни давом эттирди. Аммо бу урушда Англия доим мағлубиятга учради. Бунинг натижасида Англия Нормандия, Анжули ва Франциядаги бошқа бир қанча ерларидан маҳрум бўлди. Шу боис тарихчилар қирол Иоаннга «Ерсиз» деган лақабни беришган. Бундан ташқари қирол Иоанн Кентербеди архиепископини сайлаш масаласида Рим Папаси Иннокентий ИИИ билан уришиб қолди. 1208 йилда Папа қирол Иоанни черковдан қувиб, бутун Англияда ибодат қилишни ман этди. Шундан сўнг халқ ҳам қиролни қўллаб-қувватламай қўйди.  Тахтдан ажралиб қолишдан қўрқиб кетган қирол Иоанн Папага таслим бўлди. У ўзини Папанинг вассали деб тан олди ва ҳар йили Папанинг хазинасига бир минг фунт стерлинг миқдорида хирож тўлаш мажбуриятини олди.

Эркинлик учун курашнинг бошланиши

Папа билан тўқнашувдаги муваффақиятсизлик мамлакатда қиролнинг обрў-эътиборини жуда пасайтириб юборди. Бу ҳам етмаганидек, 1214 йилнинг 27 июль куни Боувине жангида Англия қўшинлари қақшатқич мағлубиятга учраб, Франциядаги мулкларидан мосуво бўлди. Шундай бир шароитда қирол Иоанн халққа катта солиқ солди. Қирол ва унинг амалдорлари томонидан қилинган ҳар хил тамагирликлар, ноҳақ солиқ йиғишлар ва зўравонликлар жамиятдаги барча қатлам вакилларининг норозилигига сабаб бўлди.

Қиролнинг бу талаблари айниқса инглиз зодагонларини ғазаблантириб юборди. Биринчи бўлиб Шимолий баронлар катта солиқ тўлашдан қатъий бош тортди. Уларга бошқа феодаллар ҳам қўшилди. 1215 йилнинг ёзида Иоаннга қарши қўзғолон кўтарилди. Қўзғолонда энг йирик баронлар, рицарлар, ҳатто Лондон шаҳри аҳолиси ҳам қатнашди. Натижада қирол енгилди. 1215 йил 15 июль куни қирол Иоанн «Буюк эркинлик хартияси» деб номланган сиёсий ҳужжатга имзо чекишга мажбур бўлди.

Англиядаги 1215 йилдаги қўзғолон  ХIII аср охирларидаги зиддиятларнинг асосий пойдеворига айланди. Бу курашларнинг биринчисида «Буюк эркинлик хартияси» қабул қилинган бўлса, иккинчисида Англияда парламент вужудга келди.

Буюк озодлик хартияси қандай ҳужжат?

Буюк озодлик хартияси 63 моддадан иборат катта сиёсий ҳужжат бўлиб, у лотин тилида ёзилган. Хартия асосан феодаллар синфининг манфаатларини кўзда тутувчи кўпдан-кўп ён беришлар ва имтиёзларни ўз ичига олган. У барон ва феодалларга ерларини ўз авлодига мерос қилиб қолдиришни ҳамда қиролга одатдагидек тўлов тўлашни тақозо қилар эди. Баронларга имтиёзли бўлган тенглар суди (перлар суди) топширилди. Хартиянинг 38-моддасига кўра, тенглар судининг қонуний ҳукмидан ва мамлакат қонунларидан ташқари мамлакатдаги бирорта эркин киши қамоққа олинмайдиган, авахтага ташланмайдиган, мол-мулкидан маҳрум этилмайдиган бўлди. Бу модда аввало феодалларга тегишли эди.

Хартиянинг барча моддалари уч гуруҳга бўлинган:

Биринчи – Турли ижтимоий гуруҳларнинг моддий манфаатларига тааллуқли моддалар.

Иккинчи – Англия қироллиги давлат механизмини ислоҳ қилувчи ва «конституцион» деб аталувчи моддалар.

Учинчи – Суд-маъмурий аппарат фаолияти тамойилларини ўрнатувчи моддалар.

Барон ва рицарлардан иборат Буюк қироллик кенгаши тузилди. Шу кенгашнинг розилигидан кейингина қирол феодаллардан қўшимча маблағ олиши мумкин эди. Буюк қироллик кенгаши вақт ўтиши билан инглиз парламентига айланди. Бу парламентда французларнинг генерал штатларидагига ўхшаш мамлакатдаги уч тоифанинг вакиллари бор эди. 

61-моддага кўра, агар қирол хартияда белгилаб қўйилган моддаларга риоя қилмаса, баронлар қиролга қарши қўзғолон қилиш ҳуқуқига эга бўлган. Хартия шаҳарларга ўз-ўзини идора қилиш ҳуқуқини берди. Унга кўра, шаҳарлар эркин тарзда ички ва ташқи савдо билан шуғулланиши мумкин эди.

Буюк эркинлик хартиясида шаҳарликларнинг ҳам талаблари ҳисобга олинган. Бу учинчи тоифа вакилларига биринчи марта сиёсий куч сифатида майдонга чиқишга имкон берди. Шундан сўнг феодаллар ҳам улар билан ҳисоблашишга мажбур бўлди.

Эркинлик хартиясининг аҳамияти

Бирмингем университети профессори Адриан Кемпбеллнинг сўзларига кўра, Буюк эркинлик хартияси инсонларга эркинликни қайтариш учун бошланғич нуқта бўлиб хизмат қилган. Хартия жамият онгига «ҳеч ким қонундан устун бўлолмайди. Ҳатто қирол ҳам», деган тушунчани сингдирди.

ХВИИ асрда буюк ҳуқуқшунос Эдвард Кок Англияда қиролнинг ролини камайтириш ва парламент кучини ошириш учун айнан Буюк эркинлик хартиясидан фойдаланди. Бундан ташқари, шуни ҳам айтиш керакки, Америка конституцияси айнан Буюк эркинлик хартияси асосида тузилган.

Машҳур инглиз тарихчиси Саймон Шама хартия ҳақида шундай деганди:

“Буюк эркинлик хартияси бу – эркинликнинг туғилганлик ҳақидаги гувоҳномаси эмас, балки деспотизм (диктатура бошқарувининг асосий хусусиятларидан бири)нинг ўлим гувоҳномасидир”.

Энг машҳур инглиз судьяларидан бири Лорд Ден Буюк эркинлик хартиясини “барча даврларнинг энг буюк конституциявий ҳужжати, деспотизм ва ўзбошимчаликларга қарши шахс эркинлигининг пойдевори” деб атаган эди.

ХIII асрда Англияда зиёлилар, баронлар ва фуқаролар қандай қилиб қиролнинг жабр-зулмига чек қўйиш ҳақида кўп ўйлашди. Албатта, бу ўз бошини кундага қўйиш билан тенг эди. Тобора кучайиб бораётган ситам ва азобларга чек қўйишнинг вақти келганди. Буюк эркинлик хартиясига қирол Иоанн муҳрининг босилиши қирол ҳокимиятини чеклади ва инсонларга тенглик ҳуқуқини берди.

• Angliya
• Xartiya
• ozodlik
• qirol