9-may sanasi yaqinlashar ekan, bu kunda kelajak avlodning tinchligini taʼminlash uchun oʻz jonini fido qilgan insonlar xotirlanadi. Ikkinchi jahon urushi (1939-1945)da qatnashib, jonbozlik koʻrsatgan faxriylar holidan xabar olinadi. Bundan tashqari shu kuni “Georgiy tasmasi”ni tarqatish aksiyasi boʻlib oʻtadi.

Qizigʻi bu kunni baʼzi vatandoshlarimiz ulugʻ gʻalaba kuni sifatida keng nishonlashni istasa, ayrimlar bu kun faqatgina xotira kuni sifatida qabul qiladi. Ular 9-may sanasi munosabati bilan tarqatiladigan “Georgiy tasmasi”ni taqishni istashmaydi. Ayni shu mavzu ijtimoiy tarmoqlarda ko‘plab muhokamalarga sabab bo‘lmoqda.

Xoʻsh, “Georgiy tasmasi” oʻzi nima? Uning Ikkinchi jahon urushiga qanday aloqasi bor?

“Georgiy tasmasi” tarixi

1768–1774– yillardagi rus-turk urushi vaqtida, aniqrog‘i 1769-yil 26-noyabr kuni Yekaterina II tomonidan Avliyo Georgiy ordeni va tasmasi taʼsis etilgan. Orden va tasma Rossiya imperiyasi manfaati yoʻlida sadoqat va jasorat bilan xizmat qilgan rus askarlariga ragʻbat sifatida berilgan. Tasma oq teng qirrali xoch yoki toʻrt qirrali oltin yulduz bilan toʻldirilgan. Shu tariqa rus harbiylarining koʻkraklari ana shu orden va tasma bilan bezatiladigan boʻldi.

“Georgiy tasmasi” dastlab, harbiyning unvoniga qarab koʻkrakka taqilgan. Oddiy askar tasmani boʻyin atrofiga qadagan boʻlsa, harbiy zobitlar uni oʻng yelkaga taqishgan. Orden va tasma egasining oʻlimidan soʻng uning avlodlariga meros boʻlib qolgan.

Rossiya imperiyasi hukmron doiralarining Turkiston yerlariga gʻarazli maqsadda koʻz olaytirishlari hali oʻlkada shayboniylar hukmronligi davom etayotgan davrda boshlangan edi. Kavkaz, Volgaboʻyi, Sibir va Oʻrta Osiyo ustidan hukmronlik qilish rus podshohlarining azaliy va asriy orzusi boʻlgan. Afsuski 1868-yilda Buxoro amirligi, 1873-yilda Xiva xonligi, 1876-yilda Qoʻqon xonligi Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinib, mustamlakaga aylantirildi.

Xiva xonligi, Qoʻqon xonligi va Buxoro amirligini bosib olgan rus zobitlari va generallari uchun Georgiy ordeni va tasmasiga oʻxshash maxsus – “Qoʻqon xonligini zabt etgani uchun”, “Markaziy Osiyoga yurishi uchun”, “Xiva xonligiga yurishi uchun” kabi medallar taʼsis etilgan.

Shuni ham ta’kidlash kerakki,  bizning “dono” xonlarimiz Rossiya podshohi tomonidan tuhfa etilgan orden va nishonlarni koʻzlariga surtib, alohida ishtiyoq bilan koʻkraklariga taqib yurishgan. Xiva xonlari Madrimxon va Isfandiyor, Buxoro amiri Muzaffarxon va Olimxon bunga yaqqol misol.

Sovet Ittifoqi davrida “Georgiy tasmasi”

1917-yil oktabr inqilobidan soʻng hokimiyatga bolsheviklar keldi. Ular oq imperiya (Rossiya imperiyasi) joriy etgan harbiy mukofotlardan foydalanishda davom etdi. Xususan, bolsheviklar Turkistondagi talatoʻplarda qatnashib, oʻlka aholisining qonini daryo qilib oqizgan rus harbiylarini aynan Georgiy ordeni va tasmasi bilan taqdirlagan. Xususan, Turkiston Muxtoriyatini qonga botirgan armanlarning dashnaksutyun diviziyasi qonxo‘rlariga “Georgiy ordeni va tasmasi” mukofot qilib berilgan. Keyinchalik bolsheviklar “Georgiy ordeni va tasmasi” taqiqladi.

1941-yil 21-iyun kuni Germaniya Sovet Ittifoqiga bostirib kirdi. Sovet adabiyotlarida bu urush “Ulugʻ Vatan urushi” deb talqin etildi. 1941 yil kuzidan boshlab Vatan himoyasida jasorat koʻrsatgan sovet harbiylari “Gvardiyachilar” faxriy unvonlari bilan taqdirlandi.

1945-yilning 9-may kuni Sovet Ittifoqining Oliy Kengash prezidiumi tomonidan “Ulugʻ Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali taʼsis etildi. E. M. Romanov va I. K. Adrianovlar medal mualliflari hisoblanadi. Medalning ko‘rinishi bir vaqtlar bolsheviklarning o‘zlari taqiqlagan “Georgiy ordeni va tasmasi”ga o‘xshar edi. 

Medalning yuz tomonida Iosif Stalin tasviri Sovet Ittifoqi marshali sifatida aks etgan. Medal aylana yordamida besh burchakli “Georgiy tasmasi”ga ilingan boʻladi. Tasma yuzasida beshta eni jihatidan teng chiziq bilan qoplangan, ushbu chiziqlarning uchtasi qora va ikkitasi jigarrangdir. Tasmaning chekkalari ingichka apelsin rangli mato bilan qoplangan. Bu ranglar nimani anglatishi haqida turli qarashlar mavjud.

“Georgiy tasmasi” nima uchun tarqatildi?

SSSR davrida “Georgiy tasmasi” qahramonlik ramzi deb tushunilgan. 1991-yilda Sovet Ittifoqi parchalangach, “Georgiy tasmasi” faqatgina faxriylarning koʻkragida esdalik sifatida qolgan edi. Lekin 1999-yil Vladimir Putin hokimiyatga kelgach, sobiq Sovet Respublikalariga “Katta og‘a”likni da’vo qila boshladi. U postsovet Respublikalariga mafkuraviy hujum boshladi.

2005-yilda bir necha yigit Moskva koʻchalarining birida, “RIA Novosti” axborot agentligi binosi oldida stol qoʻyib, “Georgiy tasmasi”ni sota boshladi. Lekin odamlar uni sotib olishga shoshmadi. Shunda yigitlar tasmalarni “bu gʻalabamiz ramzi” deb tekinga tarqatishni boshladi. Shunda rossiyalik ayrim tarixchilar  “Ulugʻ Vatan urushi” vaqtida fashistlar Germaniyasi tarafiga oʻtgan general Vlasov va unga oʻxshagan harbiylar, aniqrogʻi sotqinlar ham bu lentani taqqanini taʼkidlashadi.

Koʻp oʻtmay “Georgiy tasmasi” davlat idoralari tomonidan tarqatila boshlandi. Bundan tashqari elchixonalar orqali sobiq Sovet Ittifoqi Respublikalariga xususan, Oʻzbekistonga ham bu tasma tarqatildi.

Lekin Islom Karimov davri (1991-2016)da bu masalaga jiddiy eʼtibor berildi. Xususan, “Georgiy tasmasi”dagi uch qator qora va ikki qator toʻq sariq ranglar Oʻzbekiston davlat bayrogʻidagi koʻk, oq va yashil ranglarga oʻzgartirildi. Birinchi maʼmuriyat davrida  9-may sanasida “Xotira va qadrlash kuni” deya halok boʻlgan vatandoshlarimizning xotirasi yodga olingan.

2016-yilda Shavkat Mirziyoyev hokimiyatga kelgach, 9-may alohida bayram sifatida keng koʻlamda nishonlana boshlandi. 2020-yil 9-may kuni Toshkentning Olmazor tumanida “Gʻalaba bogʻi” ochildi. Oʻsha yili Shavkat Mirziyoyev “Georgiy tasmasi”ni taqib, Moskvada Rossiya prezidenti Vladimir Putin bilan uchrashdi.

Maʼlumotlarga koʻra, yaqinlashib kelayotgan 9-may sanasiga katta tayyorgarlik koʻrilayotgani ma’lum bo‘ldi. Ijtimoiy tarmoqlarda bu masala koʻplab muhokamalarga sabab boʻlmoqda. Ayrimlar “bu harakatlar manqurtlikdan boshqa ish emas” deb taʼkidlamoqda. Baʼzi vatandoshlarimiz esa bu kunni ulugʻ gʻalaba kuni sifatida keng nishonlashni istamoqda.

Ayrim siyosatchilarning fikricha, bugun Oʻzbekiston oʻta ehtiyotkor siyosat yuritib, agressor Rossiyaning jigʻiga tegib qoʻymaslik uchun  9-may sanasini bayram sifatida nishonlashga harakat qilmoqda. Lekin bu odamlarning ongida Sovet Ittifoqiga bo‘lgan moyillikni oshiradi. Shuning uchun ham Moskva har yili postsovet hududidagi Respublikalarga bosim qilib, o‘zining propaganda mashinasini kuchaytiradi. Maqsad esa hammaga ma’lum.

• Ikkinchi jahon urushi
• Islom Karimov
• Putin
• georgiy tasmasi