Dunyoning eng buyuk me’moriy obidalaridan biri bo‘lgan va haqiqiy sadoqat, sevgining timsoli hisoblanadigan Toj Mahal o‘zining sirliligi, mahobati bilan hanuz insonlarni hayratga solmoqda. Bu inshoot Buyuk Boburiylar Saltanatining davomchilaridan biri Shoh Jahon tomonidan sevimli rafiqasi Mumtoz Mahalga atab qurilgan. Xo‘sh, Mumtoz Mahal o‘zi kim? U qanday qilib shohning rafiqasiga aylanib qoldi? Qanday ayol ediki, qalblardan joy olgan?

Arjumand Bonu Begim

Mumtoz Mahalning asl ismi Arjumand Bonu Begim bo‘lib, 1593-yili Mashhadda tug‘ilgan. Asli eronlik, bobosi va ota-onasi kambag‘allik tufayli Hindistonga ko‘chib kelishgan va Akbarshohning xizmatiga kirishgan. 1611-yilda Arjumand Bonuning ammasi Nurjahon Jahongirshohga turmushga chiqadi. Shundan keyin arjumand Boburning bobosi bosh vazir lavozimiga, otasi esa saroy boshqaruvchisi mansabini egallagan.

Arjumand Bonu ilmli bo‘lib, fors va arab tillarini yaxshi bilgan. Fors tilida she’rlar ham yozgan. Juda kichikligidan aql-idrok va go‘zallik namunasi hisoblangan. Balog‘at yoshiga yetavergach, hammaning diqqat markazida bo‘lib qolgan.

Shoh Jahon va Arjumandning sevgisi

Aytishlaricha, shahzoda Xurram arjumand bonuni ko‘rib, oshig‘-u beqaror bo‘lib qoladi. Qattiq sevganidan unga uylanishga qaror qiladi. Bu qiz oqbilaklardan bo‘lgani uchun, ularning to‘yiga to‘sqinlik qilishmaydi. Ularni mamnuniyat bilan unashtirib qo‘yishadi. O‘shanda Arjumand Bonu 14 yoshda bo‘lgan. Buni qarangki, ba’zi sabablarga ko‘ra, ularning to‘yi 5 yildan keyin 1612-yilda bo‘lib o‘tgan. To‘y kuni Jahongir shoh rafiqasiga Mumtoz Mahal ya’ni “saroy javohiri” deb ism qo‘ydi. Mumtoz Mahal J

Jahongir shohning 2-ayoli edi. Bu paytda Jahongir shoh 21 yoshda bo‘lgan. Shoh Mumtoz Mahaldan keyin ham uylangan. Ammo, uning 1-3-turmushi majburlikdan, siyosiy sabablarga borib taqalardi. U Mumtozdan boshqa ayollarni judayam yomon ko‘rgan va bu haqida tarixchi Inoyat Xonning Shoh Jahonning xotinlari bilan munosabatlari haqidagi hujjatlarida keltirilgan.

Shuningdek, Mo‘tamad Xonning “Iqbolnoma-e-Jahangiri” asarida ham Shoh Jahonning Mumtoz Mahalga bo‘lgan chuqur muhabbati va boshqa xotinlariga nisbatan sovuqqonligi haqida ma’lumotlar mavjud.

Bu manbalar Shoh Jahonning Mumtoz Mahalga bo‘lgan alohida muhabbati va boshqa xotinlariga nisbatan kamroq e’tibor berganini tasdiqlaydi. Ularning 19 yillik turmushida 14 ta farzandni dunyoga keltirishgan. Oltita qiz va sakkizta o‘g‘il farzandlari bo‘lgan. Ulardan yetti nafari go‘dakligida vafot etishgan.

Mumtoz Mahal Begim davlat ishlarida

1628-yilda Shoh Jahon taxtga o‘tirgach, Mumtoz Mahalni o‘zining maslahatchisi deb e’lon qildi.

U imperatorning yaqin va ishonchli maslahatchisi bo‘lgan bo‘lsa-da, u siyosiy hokimiyatga intilishi bilan tasvirlanmagan. Shunga qaramay, imperatorning davlat ishlaridagi qaroriga ta’sir qilishda asosiy rol o‘ynagan. Shoh Jahon rafiqasining maslahatisiz bir ishni boshlamasdi va birorta ham hujjatga usiz imzo chekmasdi. Ayolini hattoki, harbiy yurishlarda ham o‘zi bilan olib yurardi.

Mumtoz Mahal mehribon va saxovatli inson sifatida tasvirlangan, chunki u muhtojlarga, ayniqsa kambag‘allarga yordam berishda imperatorga tez-tez ta’sir ko‘rsatadi. U ilohiyot olimlari, taqvodorlar va faqir olimlarning qizlariga sadaqa va nafaqa berardi. Ko‘plab shoir va olimlarga ham homiylik qilgan. Vansidxara Mishra ismli sanskrit shoiri oxir-oqibat Mumtozning sevimli shoiriga aylangan. Mumtoz ko‘pincha imperatorning ba’zi dushmanlarini kechirishida, jumladan, o‘lim jazosini boshqa jazoga almashtirishda hal qiluvchi rol o‘ynagan. Shoh Jahon unga imperiyaning eng oliy sharafini berishdan tashqari, uy-ro‘zg‘or xarajatlari va yo‘l xarajatlari uchun yiliga 10 lakh rupiy miqdorida nafaqa ham berardi.

Mumtoz Mahalning vafoti

Mumtoz Mahal erini Burhonpurga kuzatib borganida o‘n to‘rtinchi farzandiga homilador edi. Shoh Jahon va Mumtoz Dekan gubernatori Xon Jahon Lodining isyonini bostirishga qaratilgan Shoh Jahonning harbiy yurishi doirasida Burhonpurga tashrif buyurishgan. 1631-yilning 17-iyunida Mumtoz farzandini dunyoga keltirish chog‘ida ko‘plab qiyinchiliklarni boshidan kechirgan. 30 soatga yaqin davom etgan g‘ayrioddiy tug‘ruqdan so‘ng Burhonpurda so‘nggi nafasini oldi. Uning o‘limiga tug‘ruqdan keyingi qon ketishi, ya’ni tug‘ruq vaqtida ko‘p miqdorda qon yo‘qotishi aniqlangan. Uning jasadi dastlab Burhonpurda, Shoh Jahonning Doniyor ismli amakilaridan biri tomonidan Tapti daryosi bo‘yida qurilgan “Zaynobod” bog‘iga dafn etilgan.
Burhonpur hech qachon Mumtoz Mahalning soʻnggi dam olish maskani boʻlishi uchun moʻljallanmaganligi sababli, uning jasadi 1631-yil 14-dekabrda “Zaynobod”dan eksgumatsiya qilingan. Keyin oltin qutida Agraga olib ketilgan. Dafn marosimi uchun 900 kilometr yo‘l bosib, Agra shahriga yetib borildi, u yerda Mumtozning jasadi kichik binoga dafn qilindi.

Malika Mumtoz Mahal Begim o‘limidan oldin eriga farzandlariga mehribon bo‘lishini, qayta uylanmasligini va unga atab dunyoda tengi yo‘q maqbara qurdirishini iltimos qiladi. Shoh Jahon ham uning vasiyatiga butun umr amal qiladi. bolalari bilan vidolashayotgan es otasining ahvolidan xabardor bo‘lib, g‘amxo‘rlik qilishlarini aytadi.

Shoh Jahon ayolining vasiyatlariga amal qilib, keyingi 36 yillik umri davomida biron marta ham turmush qurmaydi. U xotinini jonidan ortiq yaxshi ko‘rar edi. Uning o‘limidan qattiq iztirobga tushadi va cho‘kib qoladi. Hattoki, o‘z joniga qasd qilmoqchi ham bo‘ladi. Ayrim manbalarga ko‘ra, Buyuk Boburiylar Saltanatida motam bir yil, ayrimlarida ikki yil davom etgani haqida aytilgan. Saroyda hech qanday bayramlar, bazmlar tashkillashtirilmagan, nishonlanmagan. Ayolining vafotidan keyin Shoh Jahonning sog‘lig‘ida jiddiy o‘zgarishlar sodir bo‘lgan. U birdaniga qarib ketgan. Bunday paytda unga qizi Jahon Oro Begim g‘amxo‘rlik qilgan.

Toj Mahalning barpo etilishi
Shoh Jahon ayoli uchun dunyoda tengi yo‘q bo‘lgan maqbara Toj Mahalni qurdirgan. Maqbara uchun Agra shahrini tanlagan. Uni Jamna daryosining oldidagi tabiat manzarasi o‘ziga maftun etgan edi. Maqbara (loyiha meʼmori Usto Ahmad Lahori) turk meʼmori Muhammad Isoxon afandi boshchiligida bunyod etilgan. Maqbara murabba tarhli, 3 qavatli, 5 gumbazli. Marmar supa (104x104x7 m) ustiga qurilgan. To‘rtta burchagidagi ingichka minoralar (balandligi 45 m) maqbaraga oʻzgacha husn bagʻishlagan. Devorlari oq marmar bilan qoplangan, turli rangdagi qimmatbaho toshlar (haqiq, marvarid, sadaf, qahrabo, zumrad, yoqut, fil suyagi va b.)dan qadama naqshlar ishlangan. Bosh tarzi (eni 56,7 m) peshtoq ravoqli. Maqbaraning old tomoniga 2 qator daraxtlar ekilgan, favvorali hovuz, gulzorlashtirilgan uzun yoʻlka bor. Zinapoyalar bilan marmar supaga chiqib, oʻyma naqshli eshikdan maqbaraga kiriladi. Oʻrtadagi katta gumbazli xonada qora marmarli sagʻana (Shri Lankadan keltirilgan) qoʻyilgan. Toj Mahalning beqiyos husni bogʻning janubiy darvozasi orqali koʻzga yaqqol tashlanadi. Mahobatli bino qurilishida nafaqat Hindiston, balki Oʻrta Osiyo, Eron, Vizantiya meʼmorlarining oʻziga xos uslublari oʻz ifodasini topgan. Maqbara qurilishida gʻisht teruvchi qandahorlik Muhammad Xanif, multonlik Muhammad Sayid, minorada mahalliy usta Ismoilxon Rumiy, samarqandlik Muhammad Sharif, lahorlik Kozimxonlar hamda koʻpgina naqqosh va xattotlar qatorida buxorolik ota Muhammad va Shukur naqqoshlar qatnashgan. Toj Mahal kun davomida turli ranglarda namoyon bo‘ladi: tongda pushti, kunduzi oq va oy nurida oltin rangga kiradi.

Hozirgi kungacha Shoh Jahon va Mumtoz Mahalning o‘rtalaridagi muhabbat haqiqiy sevgi, vafo timsoli sifatida tan olinadi. Mumtoz Mahal Begim bir ayol sifatida o‘z turmush o‘rtog‘ining qalbida va ezgu ishlari bilan tarixga muhrlanib qolgan.

Maqola muallifi: Munisaxonim Irisova

• Hindiston
• Maqbara
• maqola