Birinchi Jahon urushi
1914-yil 28-iyuldan 1918-yil 11-noyabr oralig‘ida bo‘lib o‘tgan Birinchi Jahon urushida qatnashgan mamlakatlar ikkita harbiy-siyosiy guruhga bo‘lingan:
• To‘rtlar ittifoqi: Germaniya imperiyasi, Usmoniylar imperiyasi, Avstriya-Vengriya imperiyasi va Bolgariya qirolligi;
• Antanta: Rossiya imperiyasi, Fransuz Respublikasi, Britaniya imperiyasi.

Antanta “Uchlik ittifoqi”, “Uchlar Ittifoqi” deb ham yuritilib, 1904-1907-yillarda shakllanadi. To‘rtlar ittifoqi va Antantaning maqsadi XIX asr oxirida bo‘lingan dunyoni qayta taqsimlash edi.

Birinchi Jahon urushi davrida Antantaga Serbiya, Italiya, Yaponiya, Belgiya, Gretsiya va Ruminiya kirgan. AQSh urush boshlanganida betaraflik e’lon qilib, keyinchalik Antantaga qo‘shiladi.

AQShning Antantaga qo‘shilishi va urushga kirishi
• AQSh betaraflik e’lon qilib, avvaliga urush borishini diqqat bilan kuzatib bordi. U urushuvchi ittifoqlarning birortasi ham to‘liq g‘alaba qozonishini va urush tugashini istamas edi. AQSh Yevropaning bir-biriga dushman bo‘lgan davlatlar guruhiga bo‘lingancha qolishini istar edi.

• Urush katta harbiy xarajatlar talab qilishi va uzoq cho‘zilishini bilgan AQSh juda katta moliyaviy foyda ko‘rishini biladi. Bu imkoniyatni qo‘ldan chiqarishni istamagan AQSh Antantaga yordam ko‘rsata boshladi.

• 1915-yilda AQSh Buyuk Britaniya va Fransiya bilan 500 million dollar miqdorida qarz berish haqidagi shartnomani imzoladi. Asta-sekin Yevropadagi 20 davlatning AQShdan qarzi 10 milliardni tashkil etdi.

• 1917-yilning 3-fevralidan boshlab Germaniya Buyuk Britaniyaga qarshi cheklanmagan suvosti urushi e’lon qildi. Bu urush AQSh manfaatlariga ham katta zarar yetkazdi.

• Qulay fursatdan foydalangan AQSh hukumati 6-aprel kuni Antanta tomonidan urushga kirdi va Germaniyaga urush e’lon qildi.

Urush yakunlari
• AQShning urushga kirishi urush taqdirini Antanta foydasiga hal etilishida katta omil bo‘lgan. Buni 1917-yilda Antanta qurolli kuchlarining son jihatdan ustunligi 40 foizni tashkil etganidan bilib olishimiz ham mumkin.

• Birinchi Jahon urushi 1918-yil 11-noyabrda Germaniyaning Antantaga taslim bo‘lishi bilan yakunlandi. Urush g‘olibi bo‘lgan davlatlar bilan yengilgan davlatlar o‘rtasida shartnoma imzolangan. G‘olib tomon yengilgan tomonga o‘z xohish va shartlarini o‘tkaza olgan.

• G‘olib Antanta bilan To‘rtlar ittifoqi o‘rtasidagi tinchlik shartnomasining matnini tuzish uchun Fransiya poytaxti Parij shahrida 27 davlat delegatsiyasi to‘plandi.

• Versal saroyida 5 ta davlat (Germaniya, Avstriya, Vengriya, Bolgariya va Turkiya) bilan imzolanadigan 5 ta shartnoma matni tayyorlandi. Shu 5 ta shartnoma birgalikda “Versal tizimi”, deb ataldi.

Guljahon Sanjarbekova tayyorladi