1865-yilning 1-fevralida AQShda qullikka barham berish jarayoni boshlandi. Dunyoning eng rivojlangan mamlakati qachon va qanday qilib qullikdan butunlay qutilganini bilib qo‘yish foydadan holi emas, albatta.

Amerika Konstitutsiyasiga kiritilgan o‘n uchinchi tuzatish kuchga kirishi bilan, 1619-yildan beri Britaniyaning Amerika koloniyalarida mavjud bo‘lgan tuzumni yo‘q qilish ishlari boshlandi. 1865-yil davomida 27 ta shtat qonundagi o‘zgarishni rasman qabul qildi. Ammo ba’zi shtatlar bu qonunga ancha keyin bo‘ysunishni boshladi: Kentukki 1976-yilda, Missisipi esa 2013-yilda. 

AQShning sobiq qullari Spilbergga rahmat aytishadi

Amerikaning ba’zi shtatlari qullikni bekor qilishni istamagan. Missisipi shtatida qonundagi o‘zgarishni ratifikatsiya qilish uchun faqat 1995-yildan boshlab ovoz berish ishini boshlagan. Ammo ish yakuniga yetmagan. Hukumat rasmiy hujjatlarning AQSh arxiviga topshirmaganlik sabablari hali ham noma'lum. Professor Ranjan Batrom bir tasodif sababli “xatoni” tushunib yetadi. U Spilbergning “Linkoln” filmini tomosha qilganidan so‘ng, har bir shtatlar qonundagi tuzatishni qachon qabul qilganini tekshirishga qaror qildi. Ana shu ishlardan so‘ng Missisipi shtati ma'murlari tuzatishni ratifikatsiya qilishadi, ammo shunda ham to‘liq hujjatlashtirishmaydi. 

Linkoln amerikalik qullarni ozod qilgan shaxs. Bu gapni ko‘pchilik biladi. Biroq, Linkoln uchun qullikni bekor qilish emas, balki Ittifoqni saqlab qolish muhimroq edi. U shunday deb yozgan: “Agar Ittifoqni saqlab qolish uchun bironta ham qulni ozod qilmaslik kerak bo‘lganda men shunday qilardim, agar Ittifoqni saqlab qolish uchun hamma qullarni ozod qilish kerak bo‘lsa, men shunday qilaman”. Fuqorolik urushidagi muvaffaqiyatsizliklar Prezident qarashlarini o‘zgartiradi. U qullarni kompensatsiya asosida bosqichma-bosqich ozod qilish bilan qullikning to‘liq bekor qilinishi uchun kurashadi. Qullikni bekor qilish urush harakterini o‘zgartiribgina qolmay, balki armiyani yangi kuchlar bilan to‘ldirish imkonini berdi. 

Qullar qayerdan kelgan?
Qullarning asosiy "yetkazib beruvchisi" Afrika edi. Turli ma’lumotlarga ko‘ra, 1500-yildan 1900-yilgacha AQShga 16,5 milliongacha odam yetkazilgan, umuman Afrika qit'asi o‘z tarixida 80 million kishini yo‘qotgan. Eng yaxshi "yetkazib beruvchilar" qatoriga Markaziy Afrika, Benin va Bayafra ko‘rfazlari kiritilgan. XVII asrning oxirida Britaniya bayrog‘i ilingan har to‘rtinchi kema bortida qullar olib yurilgan. Qullik bozorining yetakchi ishtirokchilari inglizlar edilar - ular Amerikaga 2,5 million kishi, undan keyin fransuzlar (1,2 million) va gollandiyaliklar (500 ming) olib kelishgan.  Ammo portugaliyaliklar eng ko‘p qul yetkazuvchilar bo‘lib, 4,5 million kishini qul qilib sotishgan. 

Bozorlarda baquvvat, sog‘lom qullar bor, olib qolinglar, degan tashviqotlar amalga oshirilganligi haqidagi ma’lumotlarni arxiv hujjatlaridan topish mumkin. Kasalmand yoki zaif qullarga arzon mahsulot sifatida qaralgan. Qullarni xo‘rlashga jinoyat deb qaralmagan. Qul egasining mulki bo‘lib, xohlasa uni o‘ldirgan, xohlasa tirik qoldirgan.

Masalan, 1864-yilda Jorjiya shtatida sotilgan sog‘lom, jismonan kuchga to‘la qulning narxi 3 ming dollar bo‘lgan. Bu o‘z zamonining eng qimmat quli edi. Bir ona va uning mehnatga layoqatli ikki bolasi uchun 7 ming dollar berilgan.

Keyptaundagi katta muzey boshqaruvchisi Pol Tikmanning aytishicha “Insonlar bir-biriga nisbatan naqadar noinsoniy munosabatda bo‘lishi mumkin… Bugungi insonlar quldorlik haqida o‘ylab, ruhan ezilishi mumkin. Odamlarni mol sifatida pullash biznes bo‘lganini tan olish qiyin. Lekin insoniyatga xos ko‘plab illatlar, jumladan kamsitish, hurmatsizlik, zo‘ravonlik va xasislik hamon mavjud.”
Mana shu illatlarga qarshi turmas ekanmiz, deydi tarixshunoslar, o‘tmishdagi azob-uqubat hozir yoki ertaga takrorlanmasligini ta’minlash juda qiyin.

Nozima Rahmatova tayyorladi