Чанг турли хил манбалар ва ҳаракатлар натижасида ҳосил бўладиган ва кенг тарқалган ҳавони ифлослантирувчи воситадир.

Чанг қандай пайдо бўлади?

Тупроқ, қум ва тошнинг табиий эрозияси энг кўп учрайдиган чанг манбайи ҳисобланади. Полен, микроскопик организмлар, ўсимлик моддаси ва кепек (ҳайвонлар томонидан тўкиладиган ўлик тери ҳужайралари) атроф муҳитдаги чанг таркибига киради.

Инсон қўли билан ясалган чанг… Ҳа, тўғри, ўқидингиз. Бу чанг шаҳар жойларда кенг тарқалган ва инсоннинг шахсий севимли машғулотларидан тортиб боғдорчилик каби кенг кўламли саноат фаолияти, ҳамда электр станцияларида электр энергиясини ишлаб чиқаришга қадар бўлган бир қатор ҳолатлар сабаб пайдо бўлади.

Чанг зарралари

Чанг зарралари кўринадиганидан кўринмайдиганигача фарқ қилади. Бу заррача қанча кичик бўлса, ҳавода шунча узоқ туради ва юради. Нафас олаётганда катта чанг зарралари бурун ва оғизга тушади ва уларни осонгина нафас олиш ёки ютиб юбориш мумкин.

Кичик ёки нозик чанг зарралари кўринмайди. Нозик чанг зарралари ўпкага чуқурроқ кириб бориши мумкин ва ултрафин зарраларини тўғридан-тўғри қон оқимига сингдириш эҳтимоли бор. 

Кўчадаги чанг қаерларда жуда кўп?

Биз кўчада ҳаво билан ютадиган чанг шунчаки зарралардан эмас, балки ишлаб чиқариш саноати натижасида пайдо бўлган кимёвий бирикмалар, оғир металлар тузлари, шунингдек, касалликларга сабаб бўлувчи турли бактерия ва вируслардан иборат. 
Агар саноат корхоналари яқинида яшасангиз, билингки, бошқалардан кўра кўпроқ чанг ютяпсиз. Ёнингиздаги завод ўзидан қўрғошин ёки марганецли чанг тарқатса, бу кўпинча заҳарланишга сабаб бўлади. Кўп миқдордаги асбест ва цементли чанг, ҳатто, онкологик хасталикларга олиб келиши мумкин. 

Ўсимликлар гуллайдиган паллада аллергияси бор инсонларнинг жуда кўп аксиришига гувоҳ бўламиз. Бунга сабаб, ҳаводаги чанг билан бир қаторда гул чанги—аллергеннинг ҳам мавжудлигидир. 

Аниқланишича, чанг зарралари, айниқса, ердан бир метр баландликда жуда кўп бўлар экан. Шунинг учун, кучли шамол эсганда, ердаги чангни “уйқуси”дан уйғотиб юборадиган юк машиналари ёнингиздан ўтиб кетаётганида болакайларни кўтариб олганингиз маъқул. 

“Чангютгич” уй чангини “ютади”ми? 

Юмшоқ мебел, гиламлар (айниқса, синтетиклари) ва тозалаш қийин жойларда чанг кўп бўлади. Агар ундан чангютгич ёрдамида қутуламан, десангиз, адашасиз. Чангютгич гиламингиздаги кўзга кўринадиган зарраларни ютиб юборади. Сиз ўйлайсизки, уйим тоза бўлди деб. Аслида, кўзингизга кўринмайдиган “митти душманлар” ҳам борлигини унутманг. Чангютгичда тозаланган чангнинг учдан бир қисми қайтиб яна ташқарига тарқалар экан. Энг яхши йўл – намлаб тозалаш ва табиий вентиляция, яъни хонани шамоллатиш. 

Бундан ташқари, ётадиган тўшагингизни ҳам, ҳеч бўлмаганда, кунора кўчага чиқиб қоқишга одатланинг. Негаки, инсон терисидан ҳам майда зарралар тўкилади, натижада улар кўпайиб, кўз илғамас бактерияларни чақиради. Тўшакларни ювиб, улардаги бактериялардан, чанглардан қутуламан, деб ўйламанг. Энг қиммат кир ювиш кукуни ёрдамида ювсангиз ҳам, улар сақланиб қолади. Яхшиси, тунда ётишдан олдин тўшакларни яхшилаб қоқиш, баъзида кундузи қуёш тушадиган жойга илиб қўйиш керак. 

Чангнинг танамизга таъсири қандай? 

Чанг қанчалик майда бўлса, шунчалик зарарлидир. Миттигина чанг зарралари нафас йўлларига чўкиб, бурун-ҳалқумни зарарлайди, кўз ва терига салбий таъсир қилади. Оқибати аён – ўпка хасталиклари, дерматитлар… 

Чанг булардан ҳам оғирроқ дардларга сабаб бўлиши мумкин. Масалан, сил таёқчалари чангда бир неча ойдан бир неча йилгача яшайверади.

Чанг  юқори  нафас  йўлларига  таъсир  қилиб,  бурун  шиллиқ  пардасини  яллиғлантиради, натижада  у  шишиб  кетади.  Бундай  ҳолларда  шиллиқ  кўп  ажралади.  Чангнинг  узоқ  вақт  таъсир этиши  туфайли  шиллиқ  қават  атрофига  учраб,  жуда  юпқалашади,  унда  қобиқ  пайдо  бўлади, бурун  ичи  қуриб  қолади.  Бундай  ҳолат  узоқ  чўзилганда  чанг  нафас  йўлларига  чуқурроқ киради.  Бронх  шиллиқ  пардаси  чангга  таъсирчан бўлади. Чанг ёғ безларини беркитиб, бактериялар кўпайишига имкон яратади, натижада терида тошмалар, ҳуснбузарлар пайдо бўлади.
 
Чанг билан қандай “курашамиз”? 

•аллергияга чалинган бўлсангиз, кўчадан уйга қайтгач, душ қабул қилинг;
•шамол эсаётган бўлса, ҳимояловчи кўзойнак тақишни унутманг, чунки чанг кўз шиллиқ пардасига зарар етказиши мумкин;
•чангда иш қиладиганлар иш пайтида ниқоб тақиб олганлари маъқул.
•кўрпа-тўшак ва кийимларни уйда қоқманг;
•хонани тез-тез шамоллатинг ва ҳамма ёқни нам латта билан артинг;
•жавонларнинг эшиги ёпиқ турсин, китобларни ойнали жавонда сақланг ва вақти-вақти билан уларни чангютгичда тозаланг;
•хона гулларининг баргини нам латта билан артинг, уларга сув пурканг;
•каналардан қутулиш учун кўрпа-тўшак, ёстиқлар камида икки соат офтобда турсин. 
 

• Changyutgich