Қадимда кўплаб подшоҳлар ўз номларини тарихда қолдириш учун катта-катта иморатлар барпо этишган. Бироқ мозийга назар ташласак, ўзининг хурмача қилиқлари билан тарих солномаларидан жой олган подшоҳлар ҳам талайгина. 

Мана шундайлардан бири Гай Юлий Цезарь Калигула ҳисобланади. У ўзининг бемаъни қилиқлари ва тентаклиги билан Рим тарихида абадий шармандалик рамзига айланди. Калигула ўзининг севимли отига консул унвонини бериб, гладиаторлар жангини театр томошасига айлантирди. Рим халқи унинг жабр стамларига тўрт йил чидади. 

Бугунги мақоламизда ўзининг хурмача қилиқлари билан тарихда қолган, Рим императорлари орасида энг машхури Калигула ҳақида сўз юритамиз.

Аҳмоқ императорнинг дунёга келиши

Гай Юлий Цезар Калигула милодий 12 йил 31 август куни император Тиберий хонадонида дунёга келди. У ҳаётининг дастлабки икки йилини Римда ўтказди. Калигула ёшлигида бир неча бор суиқасдлардан омон қолган. Унинг икки акаси айнан сарой фитнаси туфайли бу дунёни тарк этган эди. Ўша вақтларда сарой фитналари Римда оддий ҳолатга айланганди. Бўлажак жоҳилни Тиберийнинг онаси (яъни бувиси) ўз ҳимоясига олди. Аммо Калигула ҳақиқий император бўлиб эмас, бир золим бўлиб улғайди.

Калигуланинг қандай улғаётганини кўрган император Тиберий ўзининг келажакдаги вориси ҳақида шундай дейди:

"У ўзига ҳам, ўзгаларга ҳам яхшилик қилмайди. Фақат римликларга эмас, балки бутун дунёга мусибат келтирадиган илон вояга етяпти". 

Калигуланинг ҳокимиятга чиқиши

37 йил 18 март куни Гай Юлий Цезар Калигула император деб эълон қилинди. Тахтга эндигина ўтирган император дастлабки пайтлари жуда ғайратли, халққа меҳрибон бўлди. Калигула бир вақтлар тарқатиб юборилган сенатни қайта йиғди, обрў-эътиборли Рим зодагонларига фахрли мансабларни таклиф қилди. Тиберийдан қолган битмас-туганмас бойликларни марҳумнинг васиятига биноан римликларга баробар тақсимлаб берди. Бундан ташқари Калигула Римда сув таъминотини яхшилаш учун иккита сув ўтказгич қурдирди. Ҳатто, у йўлларнинг ҳолатига алоҳида эътибор қаратди.  

Аммо халқнинг хурсандчилиги узоққа чўзилмади. Саккиз ойдан сўнг император касал бўлиб қолди. Соғайиб кетгач, Калигула ўзини мутақо бошқача тута бошлади. У кундан-кунга ақлини йўқотиб борди. Бир мунча вақт ўтиб, ҳокимият жиловини бутунлай ўз қўлига олган Калигула қутуриб кетди.

"Унинг бемаънилиги, тентаклиги чегара билмас эди», деб ёзади Қадимги Рим тарихчилари. Мулозимлар кечасию кундузи унга хушомад қилиб, сажда қиладилар. Бундай мулозаматдан сармаст бўлган император «кўргани кўзлари бўлмаса ҳам майли, фақат қўрқиб туришса бас", дейди.

 

Калигула "сиз камтарин ёки қайсар бўлиб яшашингиз керак!" деб кўп такрорлар эди. Император олтинни жуда яхши кўрган. У олтиндан ясалган буюмларни оёқ остига тўкиб, яланг оёқ юришни ёқтирган.   

Ўзини туғма актёр, туғма ҳукмдор деб билган Калигула давлат ишларини бир четга йиғиштириб қўйиб, кайфу-сафога, ўйин-кулгуга берилиб кетади. Ҳатто, шундай даражага етадики, у ўзини тирик худо деб эълон қилади. Калигула Римдаги барча илоҳий ҳайкалларнинг бошини ўз боши тасвири билан алмаштиришни буюради. Бироқ аҳмоқ император учун бу ҳам етарли эмас эди.

Калигула Римда ўз номи билан аталган маъбад (ибодат қилинадиган жой) қурдирди. У ерга императорнинг баланд олтин ҳайкали ўрнатилди. Энг қизиғи, Рим ибодатхоналарида асосан буқа қурбонлик қилинган. Лекин Калигула ибодатхонасида фламинго ва товус қурбонлик қилиниши керак эди.

 Калигула ҳақида тарихчи Иосиф Флавий ўзининг эсдаликларида шундай ёзади:

"Бошқаларни қўя турайлик, лекин Калигула ҳатто Гомернинг достонларини ҳам йўқотиб юбормоқчи бўлди. Одамларнинг кўргани кўзи, отгани ўқи йўқ эди. У бир неча марта ҳаммани қириб юбормоқчи бўлди. Калигула римлик аҳоли устига юклаб қўйган сон-саноқсиз ўлпонларнинг адоғи кўринмасди. Бой-бадавлат, нуфузли ворислар бош кўтариб қолишдан қўрқиб, император уларнинг ҳаммасидан ўз фойдасига васиятнома ёздириб олди. Кейин васиятнома ёзиб берган зотни жиноятчи деб эълон қилардида қатл эттириб юборарди. Кейин эса унинг бойлигини ўзлаштириб оларди. Римликларни даҳшатга солган нарса шу бўлдики, у ўзининг отини консул лавозимига тайинлади".

Давлат аҳамиятига молик мансабга отнинг тайинланиши ҳали тарихда бўлмаган эди. Боз устига, Калигула ўз оти учун мармар катак ва фил суягидан охур қуриш тўғрисида фармон беради.

Калигула император бўлган тўрт йил давомида гуллаб келаётган қудратли Рим империяси қашшоқ монархияга айланиб қолди. Римда энг катта ўғри императорнинг ўзи эди. Бу ҳам етмаганидек, амалдорлар ҳам давлатнинг танасига зулукдай ёпишиб олганди. Бир йилнинг ичида империя хазинасидан икки миллиард етти юз миллион танга ғойиб бўлди. Рим халқи қашшоқлашади, одамлар бир бурда нон топиш илинжида ҳар томонга сочилиб кетди.

Чексиз ҳокимият ва мисли кўрилмаган бойлик қутуртириб юборган Калигуланинг хотини қиз туғади. Император эса римликлардан қизалоқни боқиш, тарбиялаш ва келажакдаги сепи учун пул талаб қилади. Янги йилнинг биринчи куни Калигула ўз саройи остонасида туриб олиб, келаётган одамлардан тиланчи каби хайр-садақа сўрай бошлади. «Тома-тома кўл бўлур», деганларидек, аста-секин йиғилган бойлик тоғ бўлиб уйилади. Калигула тангаларни кўриб, ақлдан озар даража суюниб кетади. Ўзини йиғилган бойлик устига отиб, тангаларни ҳовучлаб-ҳовучлаб бошидан сочади.

"У ғалати-ғалати уст-бош кийиб одамлар олдига чиқар эди. Бундай кийимни нафақат бирорта римлик, ҳатто оддий эркак ҳам кийишга ор қилган бўларди. Чет эллардан келган элчилар этаклари кенг мўл хотинларнинг гулли кўйлагини, хотинларнинг туфлисини кийиб тахтда ўтирган императорни кўришгач, мийиғида кулишганча, бир-бирлари билан маʼноли кўз уриштириб олардилар. Бундай пайтларда римликлар номусдан ўлар ҳолатга етдилар", деб ёзади юнон тарихчиси.

Калигуланинг ўлими

Ниҳоят, қашшоқликдан безор бўлган римликларнинг тоқатлари тоқ бўлди. Аҳмоқ императорнинг ҳокимиятига барҳам берилмаса, давлат яксон бўлишини халқ тушуниб етди. Сарой амалдорлари императорга қарши фитна тайёрлашди.

41 йил 24 август куни Калигула театрдан қайтиб келаётган вақтда кўчада пичоқлаб ўлдирилади. Худди шу куни фитначилар унинг хотини Цезония ва 11 ойлик қизи Юлия Друзилани ҳам  ўлдиришади. Шундай қилиб тентак императорнинг ҳокимиятига чек қўйилди. Императорнинг қатл этилганини эшитган римликларнинг аксарияти бўлган воқеага ишонмайди. Улар Калигула бир ҳунар кўрсатмоқда деб ўйлашади.

Калигула римликлар учун абадий шармандалик рамзига айланди. Унинг номи лаънатланди. Калигула номи Римдаги барча ёдгорликлардан ўчириб ташланди. Тарихда шармандали ном қолдирадиган мана шунақа давлат бошлиқларидан ҳудонинг ўзи сақласин!

• Imperator
• Kaligula
• Rim