Россиядаги намойишларга сабаб бўлган, Путин сиёсатига қарши чиққан, қамоқда бўлишига қарамасдан мамлакат ҳукуматига яхшигина “бош оғриқ” бўлган мухолифат етакчиси, сиёсатчи ва юрист Алексей Навалнийнинг сиёсий фаолиятига кенгроқ назар ташлаймиз.

Шу йилнинг 16-феврал куни интернет оламида Навалнийнинг ўлими жудаям кенг тарқалди ва турлича талқиндаги муҳокамаларга сабаб бўлди. Мазкур жараёнда сиёсий қатлам вакиллари иккига бўлинди. Биринчиси, Навалнийни Путин ўлдирди дейишди, иккинчиси эса Россия расмийлари берган маълумотларга ўзини ишонтирди, яъни у қамоқда сайрга чиққан пайт ҳушини йўқотиб, йиқилиб тушган ва шифокорларнинг ҳаракатларига қарамасдан вафот этган. Бундан ташқари, бу хабарга кўзи тушган айрим кузатувчиларда эса Навалний ким?, деган савол пайдо бўлди.

Асли келиб чиқиши рус-украин бўлган Алексей Навалний 1976 йил 4 июн куни Москва вилоятининг Одинсово туманида туғилади. Отаси Анатолий Навалний Украинанинг Киев вилоятида, Иванкив туманидаги Залиссия қишлоғида туғилган. Алексей Навалний Москвадан 100 км жануби-ғарбда ўсган бўлса-да, ёзги таътилда Украинага, бувисининг уйига бориб турар эди.


Навалний 1998 йили Россия Халқлар Дўстлиги Университети ҳуқуқшунослик бўлимини битиради. Кейин у Россия Федерацияси Ҳокимияти қошидаги Молия Университетида ўқийди.

2000 йили Навалний “Яблоко” сиёсий партиясига қўшилади. 2004 йилда у “Москваликларни ҳимоялаш қўмитасига” асос солиб, москваликларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, қурилиш коррупсиясига қарши курашиш билан шуғулланади.

Навалний Россия Халқлар дўстлиги университетида ҳуқуқни ўрганади, сўнгра Ҳукумат қошидаги Молия академиясида ўқийди. Ундан ташқари, 2010-йилда “Яле Wорлд Феллоwс” дастури доирасида АҚШнинг Ела университетида 6 ойлик курсни ўтаб қайтади.

У меҳнат фаолиятини Россиянинг “Аерофлот” банкида бошлайди. Кўп вақт ўтмай ўз бизнесига асос солади ва “Аллект”, “Несна” каби бир қатор фирмалар очади. Навалний 2001 йилда логистика билан шуғулланган бўлса, 2006 йилда “Эхо Москви”нинг бир дастурида бошловчи бўлиб ишлайди. У бир муддат профессионал адвокатлик фаолияти билан ҳам шуғулланган. 2012 йилда “Аерофлот” банкининг директорлар кенгашига қўшилади. Орадан кўп ўтмай у ерни ҳам тарк этади.

У 2013 йилда Москва мерлиги учун ўз номзодини қўяди ва иккинчи ўринни қўлга киритади. 2016-йилда эса Алексей Россия президентлик сайловларида қатнашиш истагини билдиради ва шу тариқа катта сиёсатга қадам ташлайди.

2011 йилда Алексей Навалний Коррупсияга қарши кураш фондига асос солди. Мазкур ташкилот суриштирув, тергов ва коррупсион ҳолатларни фош этиш билан биргаликда давлат амалдорларининг ноқонуний бойлик орттириши тўғрисида филмлар ҳам ишлайди. Бир қатор филмларни суратга олган Коррупсияга қарши кураш фонди 2019-йилнинг октябр ойида Россия Федерациясининг Адлия вазирлиги томонидан чет эл агентлари рўйхатига киритилган. Таъкидлаш жоиз мазкур фондда 40 дан ортиқ ходимлар ва 300 га яқин волонтёрлар фаолият юритган ва ҳукуматга қарши ишлагани учун турли ҳужумларга ҳам учраб турган.

2020 йил Навалний заҳарланади ва Германияда 5 ой даволанади. Бу жараёнда у ўзини Путиннинг одамлари заҳарлаганини айтади ва у ҳақидаги филмни оммага тақдим этади. Шундан сўнг, 2021 йилниниг 13 январь куни ватанига қайтишини айтади. Тарафдорларининг қаршилигига қарамасдан у қайтиб келади ва кутилганидек дарҳол ҳибсга олинади. Бу жараёнга тайёр бўлиб келган Навалнийнинг тайёрлаган материаллари бирин кетин ОАВга тақдим этила бошланади.


Қизиқарли жиҳати Навалнинй ўтирган самолёт белгиланган “Внуково” аеропортига эмас, балки “Шереметево”га қўнди. Чунки “Внуково”да сиёсатчини кўплаб тарафдордари кутиб турган эди. Самолёт қўнган “Шереметево” аеропортида эса, Алексейни бир неча автобусда етиб келган ОМОНчилар қарши олди ва қўлга олади. У 2021 йилдан буён қамоқда сақланиб келинаётган эди.

Айрим манбаларнинг ёзишича, Навалний ўта йирик миқдорда товламачилик жиноятини содир этишда гумонланган. У ўзи яратган қатор нотижорат ташкилотлари орқали 7 млн 812 минг доллардан ортиқ маблағ тўплаган ва йиғилган маблағнинг 4 млн 730 минг долларини шахсий эҳтиёжлари (кўчмас мулк, моддий қийматликлар сотиб олган ва турли харажатлар, жумладан, хорижда дам олиш) учун сарфлаган.


Навалнийнинг ўлимидан кейин АҚШ Россияга санкциялар жорий этилишини айтди ва Европа иттифоқи ҳам шаффоф тергов талаб қилмоқда. Шундан сўнг, баъзи кишиларда “Навалний Европанинг одами экан” деган фикрлар пайдо бўла бошлади. Сиёсатчининг ўлимида кўпчилик Путинни айбламоқда, шунингдек, Германияда бўлиб турган Владимир Зеленский ҳам “Навалнийни Путин ўлдирди”, дея баёнот берган.

Навалнийни ким молиялаштирган?

2017 йилда Алексей Навалнийнинг ўзи унга пул қаердан келишини оммага маълум қилган эди. Унинг сўзларига кўра, асосий даромад халқнинг ўзидан келади. Гап шундаки, у асос солган коррупсияга қарши курашиш фонди ва ўзининг номи билан очилган сайтларда “донате” тугмачаси мавжуд. Айнан ўша сайтлар орқали Алексейнинг фаолиятини қўллаб-қўвватлаш истагида бўлганлар унга пул маблағларини жўнатади.

У фаолияти давомида кўплаб коррупсион ҳолатлар юзасидан бир қанча суриштирувлар ўтказган. Улар ичида энг кўзга ташлангани бу Россия президенти Владимир Путин ҳақидаги суриштирувлари бўлган. Улардан энг охиргиси ҳам айнан Путиннинг Гленчекдаги саройи ҳақида бўлган эди. У Путиндан ташқари бир қатор давлат амалдорлари, шунингдек, собиқ РФ президенти Дмитрий Медведев ва ўзбекистонлик миллионер Алишер Усмонов ҳақида ҳам суриштирувлар уюштирган.


Биргина вазият дунё ОАВларини шубҳага солмоқда. 2024 йил 16 февраль куни Навалний вафот этди. Юқорида таъкидланганидек, қамоқхона маъмурияти уни сайрга чиққан пайт ҳушини йўқотган ва шифокорларнинг ҳаракатига қарамасдан ўзига келмаган дея таъкидламоқда. Уни ўлдиришдими ёки ўлдими ҳозирча аниқ маълумот йўқ. Лекин унинг адвокати у билан бир кун олдинги суҳбатда унинг аҳволи яхши эканлигини ҳатто 15 февраль кунги суд мажлисида хушчақчақ экланлигини айтган. Навалний судя билан яхши кайфиятда суҳбат қурган ва ҳатто ҳазиллашиб кулган ҳам. Орадан бир кун ўтиб соат 14:17 да унинг ўлими қайд этилган ва 14:19 да оммага маълумот берилган. Бундай тезкорлик ҳам одамларда шубҳа уйғотган. Ўлимидан кейин унинг экспертиза таҳлиллари ҳам хусусий каналларда айлана бошлаган. Унда ёзилишича, Навалнийда тромб узилиши кузатилган. У 47 ёшда эди.


Бу хабарни Путинга зудлик билан етказишади ва президент мазкур информацияни оддий тарзда қабул қилади. Шу тариқа Путиннинг панжара ортидаги ашаддий танқидчиси ҳалок бўлади ва душманлари сони биттага камаяди.

Шунингдек, Навалнийнинг хотини Юлия Навалная видео мурожаат орқали ватани учун унинг ишини давом эттиришини таъкидлаган.

Илёс Болтаев тайёрлади.

• АҚШ
• Алексей Навалний
• Алишер Усмонов
• Дмитрий Медведев
• Путин
• Қамоқхона
• Россия
• Сиёсат
• Суриштирув
• Украина