Бир вақтлар коинот тушунчаси фақат қуёш тизими билан боғлиқ бўлган. Эндиликда ҳатто бизнинг галактикамиз коинот миқёсида жуда кичик экани ҳеч кимга сир эмас. Бироқ, қуёш тизими бизнинг коинотимиз бўлиб, фақат телескоп орқали кузатилмасдан, сунъий йўлдошлар ёрдамида ўрганиш мумкин бўлган ягона ҳудуддир.

Ерли сайёралар

Қуёш системасида ҳар хил турдаги жисмлар мавжуд. Саккизта асосий сайёрадан бошлайлик. Уларнинг ярми, Қуёшга энг яқин бўлганлари ер сайёралари деб аталади: Меркурий, Венера, Ер ва Марс. Уларнинг темир-тошли таркиби ўхшаш бўлишига қарамай, бу сайёралар бир-биридан жуда фарқ қилади.

Меркурий – қийин “йўл станцияси”

Меркурий жуда кичик, унинг атмосфераси йўқ, бу маънода у Ойга жуда ўхшайди. Меркурийнинг қуёшли томони жуда юқори ҳароратгача қизийди, тунги томони эса атмосфера йўқлиги сабабли жуда паст ҳароратгача совийди.

Меркурий Ерга яқин бўлишига қарамай, бу сайёра кам ўрганилган, чунки унга учиш жуда қийин. Ер Қуёш атрофида 30 км/с тезликда айланади. Маълум бўлишича, сиз тезюрар поезд манзилингиз томон шошиляпсиз, Меркурий эса сиз туша олмайдиган кичик бекат: уни кўришингиз мумкин, у яқин, тўхташ иложсиз.

Венера – истиқболли

Меркурийдан кейинги сайёра Венерадир. Биз биламизки, унинг тебранишлари бор. Уни биринчи марта Михаил Ломоносов жуда кам учрайдиган ҳодиса – Венеранинг қуёш дискидан ўтиши пайтида кашф этган. Шундай қилиб, одамлар анча вақтдан бери Венерада ҳаёт бўлиши мумкинлиги ҳақида фикр юритишмоқда. Аммо Венерада ҳаво жуда иссиқ ва атмосфера ердаги жонзотларга умуман ёқмайди. Шундай қилиб, ерликлар учун Венерада ҳаёт йўқ экани ойдинлашади.

Аммо бир йилдан кўпроқ вақт олдин кузатувчилар гуруҳларидан бири Венера атмосферасида фосфинни аниқлади. Фосфин молекуласи фосфорни ўз ичига олади ва ўз навбатида, биологик жараёнларда иштирок этади. Аниқ жавоб фақат Венера атмосферасидаги тўғридан-тўғри ўлчовлар орқали берилади. Бу жуда қизиқ, чунки узоқ вақт давомида Венера Қуёш тизимидаги потенциал яшаш мумкин бўлган объектлар қаторида тилга олинмаган.

Марс – атмосферасини йўқотган “тирик” сайёра

Бир вақтлар Марс қуёш тизимидаги яшашга яроқли объектлар учун биринчи рақамли номзод эди. У Ердан анча кичик: массаси бўйича Марс сайёрамиздан ўн баравар енгилроқ. Унда атмосфера бор, лекин у жуда кам учрайди. Шунинг учун Марс юзасига транспорт воситаларининг қўниши жуда қийин.

Гарчи ҳозирда Марснинг яшашга яроқлилиги ҳақида салбий салбий фикрлар илгари сурилаётган бўлса-да, кичик имконият сақланиб қолмоқда: Марс ўтмишда яшашга яроқли бўлиши мумкин эди. Марснинг иқлими миллиардлаб йиллар олдин жуда бошқача бўлганлиги ҳақида ишончли далиллар мавжуд. Бу ҳаётнинг мавжудлигига қарши яхши далил бўлиши мумкин бўлган қисқа давр эди, чунки унинг пайдо бўлиши учун узоқ вақт керак бўлади. Аммо, шунга қарамай, бу қисқа давр юз миллионлаб йиллар давом этган. Шундан кейин Марс ўз атмосферасининг муҳим қисмини йўқотди, иқлим жуда ўзгарди. Сайёрада уни қуёш шамолидан ҳимоя қиладиган кучли магнит майдон йўқ. Шундай қилиб, Қуёшдан келадиган зарралар оқими аста-секин атмосферани бузиб юборди.

Марс ғорларидан ер ости сувларини қидириш ва у ердаги ҳаёт имкониятларини излаш бўйича муаммо йўқ. Аммо бунинг учун у ерга кўтарила оладиган, тадқиқот олиб борадиган янги авлод роверларини яратиши керак.

Газли гигантлар

Қуёш тизимида қуруқликдаги сайёралардан ташқари газ гигантлари – Юпитер ва Сатурн ҳам бор.

Юпитер – ёлғиз юлдуз

Баъзан Юпитерни ўзига хос пастки юлдуз, деб айтишади. Дарҳақиқат, Юпитер юлдуз бўлишдан жуда йироқда. Бунинг учун уни тахминан 80 марта катталаштириш керак. Аммо водород ва гелий таркибига кўра у юлдузга ўхшаб кетади. Юпитер Қуёш тизимидаги бошқа барча сайёралар, астероидлар, чанг, қолдиқлар, кометаларнинг массасидан каттароқдир. Шундай қилиб, агар биз қуёш тизимини узоқдан кузатаётган бегона астрономлар бўлсак, унда узоқ вақт давомида фақат бўш Юпитерни рўйхатдан ўтказишимиз мумкин эди.

Сатурн – ҳалқалари бўлган газ гиганти

Сатурн Юпитердан кичикроқ, аммо у ажойиб ҳалқалари билан қизиқ. Айтганча, Галилео Галилей уларни очишга ҳаракат қилди, аммо муваффақиятга эриша олмади. Биринчи телескопларда у Сатурнни “Чебурашка” шаклида кўрган: айлана ва атрофида ғалати қулоқлари бор осмон жисми. Бу уни шунчалик ҳайратда қолдирдики, жуда эҳтиёткор ва консерватив одам бўлгани учун, ўз кашфиётини нашр этмади. Галилей яхшироқ телескоплар ёрдамида, яна Сатурнни кузатди. Унинг ҳалқаларини Гюйгенс бир неча ўн йиллар ўтгач кашф этди.

Муз гигантлари

Ниҳоят, иккита энг узоқ сайёралар: Нептун ва Уранга етиб келдик. Улар муз гигантлари, деб аталади, чунки бу сайёраларнинг асосий қисми муз ҳосил қилиши мумкин бўлган моддалар билан боғлиқ. Бу шунчаки сув, метан, аммиак ва карбонат ангидриддан ташкил топган. Сайёра физикасида улар анъанавий равишда муз, деб юритилади, чунки паст ҳароратларда улар таркибидаги ҳамма нарса музга айланиши мумкин. Уран ва Нептун яхши ўрганилмаган сайёралардир, чунки улар Ердан анча узоқда жойлашган. Ҳозиргача ушбу сайёралардан камида биттасини ўрганувчи махсус аппарат яратилмаган. Бу жуда қизиқ, шу жумладан қуёш тизимининг шаклланиш тарихи нуқтаи назаридан ҳам.

Мисол учун, кўплаб замонавий моделларда бир вақтлар Уран ва Нептуннинг ўрни алмаштирилган. Юпитер Сатурнга қараганда массалироқ, Сатурн Уранга қараганда каттароқ, лекин Уран Нептунга қараганда енгилроқ. Тахминларга кўра, эски версиядаги коинот харитасини яратган олимлар массани камайтиришнинг умумий тенденциясига риоя қилган. Аммо эрта эволюция жараёнида Нептун ва Уран ўз ўрнини алмаштирди. Умуман олганда, қуёш тизимининг шаклланишида ҳали ҳам кўплаб очиқ саволлар мавжуд. Аммо шуниси қизиқки, буни сайёралар, Қуёш ва сунъий йўлдошларни эмас, балки астероидларни ўрганиш орқали тушуниш мумкин.

Астероидлар – тарих сақловчилари

Астероидлар сайёраларга қараганда кичикроқ жисмлар бўлиб, уларнинг энг каттаси диаметри бир неча юз километрга етади. “Асосий камар” деб аталадиган астероидлар ҳалқаси Марс ва Юпитер ўртасида жойлашган. Кўпчилик бу бир пайтлар у ерда мавжуд бўлган сайёранинг вайрон бўлишининг натижаси эканлигига ишонишда давом этмоқда. Аслида ундай эмас. Астероидларнинг умумий массаси жуда кичик – ой массасидан камроқ. Агар уларнинг барчаси йиғилса ҳам, катта сайёра ҳосил қилиб бўлмайди. Бу фақат Юпитернинг тортишиш кучи таъсирида бўлган қолдиқлардир.

Астероидларда, афтидан, қуёш тизимининг пайдо бўлиш тарихи қайд этилган. улар нисбатан енгил жисмлар бўлганлиги сабабли, қуёш тизими бўйлаб ҳаракатланаётганда улкан массали сайёралар томонидан жуда кучли таъсирга учраши мумкин.

Тўққизинчи сайёра

Қуёш тизимида бошқа сайёра ҳам мавжуд. Турли гипотезалар орасида массаси Ернинг массасидан бир неча баравар катта бўлган, бошқа сайёралардан анча узоқроқда – масалан, Нептундан сўнг жойлашган бошқа жисмнинг мавжудлиги ҳақидаги ғоя илгари сурилган.

Узоқ сайёраларни техник нуқтайи назардан ўрганиш қийин, чунки қуёш энергияси у учун мумкин бўлган энергия манбайи бўла олмайди. Юпитер орбитасидан ташқарида қуёш панеллари самарасиз. Ҳатто Сатурнни тадқиқ қилиш ҳам “Cассини” сунъий йўлдошининг учирилишида бўлгани каби, бортда ядровий энергия манбаларидан фойдаланиш билан бирга амалга оширилиши керак. Масалан, унга ядровий энергия манбайи ўрнатилган ва шу муносабат билан уни учириш пайтида агар сунъий йўлдошли ракета Ер юзасига яқин жойда қулаб тушса, радиация ҳолати қандай бўлиши билан боғлиқ авария эҳтимоли жуда фаол муҳокама қилинган.

Cерес ва Плутон митти сайёралардир

Катта эҳтимол билан, тўққизинчи сайёра Қуёш тизимидаги сўнгги йирик объект бўлади. Ўрганишлар давомида сайёралар мақомини олган бир нечта жисмлар топилган. Биринчи бундай ҳолат олис астероид кашф этилганда содир бўлди. Унга Cерес номи берилди ва Марс ҳамда Юпитер орасидаги сайёра мақоми берилди. Аммо тезда одамлар бошқа астероидларни кашф қила бошладилар ва Cерес сайёра мақомидан туширилди.

Сўнгра Плутон топилди – Нептун орбитасидан ташқаридаги объект. У сайёра мақомини олди. Кўпчилигимиз қуёш тизимида тўққизта сайёра борлигини билган ҳолда ўсганмиз. Аммо 1990 йилларда Нептун ортидаги жисмлар топила бошлагач, Плутон ҳам худди Cерес каби ёлғиз эмаслиги маълум бўлди. Унинг ёнида жуда ўхшаш орбиталарда кўплаб осмон жисмлари Қуёш атрофида айланиши қайд этилди. Узоқ давом этган мунозаралар натижасида Плутон ҳам сайёралар эмаслиги айтилди.

Европа “сайёраси”

Агар Марс ҳаётга тўла дунё сифатида кўрилмаса, Қуёш тизимида ҳаёт мавжуд бўлган бошқа жойлар борми? Яшаш мумкин бўлган объектлар роли учун энг яхши номзодлар гигант сайёраларнинг сунъий йўлдошларидир. Булар қалин муз қобиғи билан қопланган оддий сув океани жойлашган бир нечта объектлардир. Айнан у океанни буғланишдан ҳимоя қилади.

Қуёш тизимида учта бундай объект мавжуд. Аммо энг яхши номзод Юпитернинг табиий йўлдоши Европа. У қуёш тизимини ўрганишнинг кейинги циклида – 2030-йилларнинг охирида фаол тарзда ўрганилиши маълум қилинган.

Қуёш тизими бизнинг тўғридан-тўғри тадқиқотимиз учун мавжуд бўлган кичик бўшлиқ бўлиб қолмоқда. Яқин келажакда одамзот Марсга етиб бориши, кейин эса улкан сайёралар йўлдошларига ёки астероидларга уча олади. Аммо бу жуда мантиқий эмас, чунки автоматик станциялар ва роботлар ёрдамида маълумотларни олиш анча осонроқ. Аммо ҳозирча биз учун Ер сайёраси билан шуғулланиш ва технологик қурилмалар ёрдамида қуёш тизимини ривожлантиришни давом эттириш яхшироқдир.

• Asteroid
• Astronomiya
• Коинот
• НАСА
• Quyosh
• Teleskop
• Yer
• Yupiter
• kosmos