Москва давлат геодезия ва картография университети (МИИГАиК) олимлари тадқиқот гуруҳи таркибида дронлар ёрдамида музликлар юзасини ўрганишнинг янги усулини таклиф қилишди. Муаллифларнинг фикрича, уларнинг иш натижалари музликларнинг ҳаракати (тебранишлари) ва табиати тўғрисида янги маълумотлар беради, бу эса, ўз навбатида, сайёрадаги иқлим шароитларининг ўзгариш кўрсаткичидир. Тадқиқот натижалари Геодезия ва картография журналида чоп этилган.

“Антарктида жанубий яримшар ва бутун Ер иқлимини шакллантиришда катта роль ўйнайди. Сайёрада содир бўлаётган глобал иқлим ўзгаришлари қутб минтақаларидаги музликларнинг ҳаракати билан баҳоланади. Музликлар кашф этилганидан бери ўрганилиб келинмоқда ва олимлар бунинг учун доимий равишда аниқроқ усулларни изламоқдалар”, – деди тадқиқот муаллифларидан бири, МИИГАиК фотограмметрия кафедраси доценти Татяна Скрипицина.

Музликлар юзасидаги ўзгаришларни ўрганиш учун олимлар тадқиқотнинг янги усулини – псевдопаралаксларнинг ўзгартирилган усулини (маълум вақт оралиғида олинган иккита тасвирда ҳаракатланувчи нуқтанинг координата ўқи бўйлаб силжиши) таклиф қилишди. Таклиф этилаётган усул учта координатали нуқтада умумий силжиш векторини аниқлаш имконини беради.

Скрипицина модификацияланган усул ер юзасидан фототеодолит томонидан олинган бир хил ҳудуднинг кўп вақтли тасвирларидан музликлар ҳаракатининг тезлиги ва йўналишини ўлчаш учун фотограметрик псевдопараллакс усулига асосланганлигини тушунтирди. Ушбу усул ХХ асрнинг 70-йилларида Москва давлат университети профессори Юрий Книжников томонидан таклиф қилинган ва амалиётга киритилган.

Доцентнинг сўзларига кўра, музликлар ландшафтидаги ўзгаришларни таҳлил қилиш учун тасвирларни – суратлардаги бир хил элементларни, масалан, ёриқлар парчаларини топиш керак. Уларни қидириш ва ўлчаш учун рақамли тасвирларни автоматик фотограметрик ишлов беришнинг замонавий алгоритмларидан фойдаланилган.

Музлик юзасининг фазовий силжишларини аниқлаш учувчисиз учиш аппаратлари томонидан олинган фотосуратлар орқали намоён бўлган ортофото тасвирлар ва музлик рельефининг рақамли моделларида амалга оширилган. Илгари бундай суратлар ер юзасидан олинган ва натижалар суратга олиш шароитлари ва тадқиқотчининг касбий маҳорати, жумладан, стереоскопик модель ёрдамида ўлчаш қобилияти билан аниқланган, музликнинг бориш қийин бўлган қисмлари эса ўрганилмаганлигича қолаверар эди.

Олинган натижалар 10 кун давомида музликларнинг силжишини тақсимлаш характерини кўрсатишга имкон берди. Ўртача силжиш 0,07 дан 10,8 метргача бўлган тарқалиш билан 6,28 метрни ташкил этди. Шунингдек, муз массасининг кўпайиш табиати ва музликнинг турли қисмларидаги ҳаракат тезлиги ҳақида янги маълумотларни олиш эҳтимоли ҳам ошган.

“Иқлим омиллари (ҳарорат, ёғингарчилик, океандаги тошқинлар, шамоллар) музликларнинг ҳаракатига бевосита таъсир қилади. Ўзгарувчан иқлим музликларнинг тебранишларига қандай таъсир қилишини таҳлил қилиш учун биз кузатишларни давом эттиришимиз ва уларни ўтган йиллардаги маълумотлар билан солиштиришимиз керак. Шундан сўнг 8-10 йилдан сўнг натижаларни солиштириш, хулоса ва прогнозлар чиқариш мумкин бўлади. Хусусан, бу турли станциялар ўртасида алоқа ўрнатиш учун муҳим аҳамиятга эга”, – дея таъкидлайди Скрипицина.

Олимлар ушбу тадқиқот маълумотларини Шимолий яримшардаги “Фридтёф” музлиги кузатувлари натижалари билан солиштирган. Маълум бўлишича, Арктика ва Антарктидадаги музликлар яқинидаги муз массасининг ҳаракат тезлиги ва тарқалиш табиати бир-бирига мос келади.

Муаллифлар таъкидлаганидек, уларнинг иш натижалари нафақат гляциология ва иқлимшуносликда, балки музликлардаги фавқулодда вазиятларни баҳолашда ҳам қўлланилиши мумкин.

Масалан, кузатувлар ўтказилган ҳудудда стратегик аҳамиятга эга бўлган йўналиш мавжуд бўлиб, у бўйлаб Россиянинг экспедиция поездлари доимий равишда “Прогресс” станциясидан “Восток” станциясидаги музлик томон ҳаракатланади. Музлик ҳаракатининг кузатувлари йўлда ёриқлар ва чуқурликлар пайдо бўлишини башорат қилиш имконини беради.

Келажакда таклиф қилинган усул вақт ўтиши билан ўзгариб турадиган ва динамикаси кузатилиши керак бўлган ҳар қандай объектларни ўрганиш учун қўлланилиши мумкин.

Тадқиқотни Москва давлат геодезия ва картография университетининг фотограмметрия кафедраси Санкт-Петербургдаги ҳамкасблар билан биргаликда олиб борган. Олинган маълумотлар Россия фундаментал тадқиқотлар жамғармаси ва Хитойнинг табиий фанлар миллий жамғармаси гранти томонидан қўллаб-қувватланган лойиҳа доирасида ишлатилган.

• Antarktida
• Arktika
• Muzliklar