Статистик маълумотларга кўра, дунё аҳолисининг 30 фоизи 8 соатдан кам ухлайди. Агар инсон етарли миқдорда дам олмаса, бу диққатни жамлаш ва маълумотни эслаб қолиш қобилиятига таъсир қилади. Шунингдек, инсон уйқусиз ҳолатда қанча узоқ вақт қолса, танада кўпроқ ўзгаришлар юз бера бошлайди.

Одамлар ёши, соғлиғи, турмуш шароити ва овқатланишига қараб уйқусизликка турлича тоқат қиладилар. Масалан, болалар ва ўсмирлар катталарга қараганда кўпроқ уйқуга муҳтож. Болаликдаги уйқусизлик ёмон ўқиш қобилиятига, мулоқот ва ижтимоийлашувдаги муаммоларга, салбий одатлар ва хавфли муносабатларнинг ривожланишига, жисмоний ўсиш ва ривожланишнинг кечикишига олиб келиши мумкин.

Аксарият одамлар 24 соатлик уйқусизликдан кейин қуйидаги аломатларни ҳис қила бошлайдилар.

Тана ҳарорати пасаяди;
стресс гормонлари даражаси: кортизол ва адреналин ортади;
қон шакар даражаси кўтарилади (инсулин даражаси пасаяди);
мушакларда кучланиш пайдо бўлади;
уйқу ва дам олишнинг табиий айланиши бузилади, бу ўсишни, иштаҳани, метаболизмни ва иммунитетни тартибга солувчи гормонлар ишлаб чиқаришни бузади;
кўриш ва эшитиш ёмонлашади;
дунё ҳақидаги тасаввур ўзгара бошлайди.

Бундай ҳолатда мия стресс остида бўлади, шунинг учун у энергияни тежашга ҳаракат қилади ва “маҳаллий уйқу” ҳолатига киради – баъзи нейронларни вақтинча ўчиради. Шу сабабли, уйқучанлик ва асабийлашиш пайдо бўлади, диққатни жамлаш, мувофиқлаштириш, фикрлаш ва қарор қабул қилиш қобилияти ёмонлашади, шунингдек, хотира ёмонлаша бошлайди. Иштаҳа ва юқори калорияли овқатларга бўлган иштиёқ кучаяди.

Калифорниялик психиатрлар тадқиқотларига кўра 30 соат уйқусизликдан сўнг, одамлар ҳис-туйғулари янада ёмонлашади.

Маълумки, инсон қанчалик узоқ вақт уйғоқ бўлса, уйқу етишмаслигининг салбий таъсири шунчалик кучли бўлади. Икки кундан сўнг кучли чарчоқ пайдо бўлади. Шу сабабли, мия беихтиёр микро уйқуга кира бошлайди, яъни бир неча сония давом этадиган тўлиқ онгни йўқотишнинг қисқа даврлари.

Уйқусизлик даври узая бошлагани сари, салбий таъсирлар шунчалик кучли бўладики, инсон ҳушёрликни батамом йўқотади.
Руҳий бузилишлар пайдо бўлиши мумкин: параноя, психоз, депрессия.
Ақлий қобилиятлар шу даражада камаядики, ҳатто оддий ишларни ҳам бажариш қийин.
Одамда хотира муаммолари бор. Мисол учун, у ҳаракатнинг ўртасида нима қилаётганини унутиши мумкин.
Дунё идроки ўзгаради: галлюцинациялар ва иллюзиялар пайдо бўлади.

Инсон уйқусиз қанча вақт яшаши мумкин?

Бу ҳақда аниқ айтиш қийин. Ҳушёр туриш бўйича энг машҳур рекордчи Ренди Гарднер ҳисобланади. У 1963-1964 йил қишда мактабдаги илмий лойиҳа доирасида 264 соат ухламаган, яъни 11 кун.

Ренди ҳушёр туриш учун ҳеч қандай кимёвий стимулятор қабул қилмади. Гарчи унинг жисмоний ҳолати яхши бўлса-да, ухламаслик ақлий қобилиятига катта таъсир кўрсатган.

Уйқусизликнинг тўртинчи кунида Гарднерда галлюцинация кузатила бошлаган: у ўзини Америка футбол лигаси ўйинчиси сифатида тасаввур қилиб, йўл белгисини одам деб ўйлаган.

Ушбу эксперимент натижаларини Аризоналик психиатрлар ўрганишди. Улар Ренди Гарднернинг мияси баъзи нейронларни навбатма-навбат ўчириш ва ёқиш орқали доимий уйғоқликка мослашган деган хулосага келишди. Ушбу тажрибадан сўнг Гиннеснинг рекордлар китоби бундай ютуқларни қайд этишни тўхтатди.

Шунга қарамай, Гарднернинг рекордини янгилашга уринишлар давом этди. 2007 йилда 42 ёшли британиялик Тони Райт 274 соат уйқусиз яшади, бироқ унда салбий аломатлар нисбатан камроқ кузатилган.

Ҳатто доимий равишда меъёрдан кам ухлаш ҳам инсон саломатлиги учун зарарли. Бироқ назорат қилинадиган уйқуни чеклаш тананинг нормал фаолият ва дам олиш даврига қайтишига ёрдам беради. Когнитив хулқ-атвор терапияси билан бирлаштирилганда, бу даволаш усули самарадор экани исботланган.

Баъзан иш, имтиҳон ёки қизиқарли телесериал учун дам олиш вақтини қурбон қилишимиз ҳақиқат. Аммо шуни унутмаслик керакки, етарли уйқу бизнинг соғлиғимиз учун зарур шартлардан биридир.

• Lifestyle
• саломатлик