Одамларнинг кундалик ҳаётига дезинформация, фейк, тролл ва бот каби тушунчалар чуқур кириб борар экан, давлатларнинг хавфсизлиги ва барқарорлигига ҳам таҳдид солаётганига гувоҳ бўлмоқдамиз.

Дезинформация зарарлидир – у инсоннинг турли ҳуқуқларига салбий таъсир кўрсатади, мамлакат ва жамиятни ривожлантириш бўйича муҳим давлат чора-тадбирларига тўсқинлик қилади, можаролар ва фавқулодда вазиятлар пайтида кескинликнинг кучайишига сабаб бўлади.

Нотўғри маълумотлар тарқалиши кўплаб ҳуқуқларга таъсир қилиши мумкин, айниқса, соғлиқни сақлаш ҳуқуқи, камситилмаслик ҳуқуқи ва бошқаларга кўпроқ дахл қилади. Нотўғри ёки ноаниқ тиббий маълумотлар тобора кенг кўламли ижтимоий оқибатларга олиб келмоқда. Дезинформациянинг салбий таъсирига коронавирус пандемияси атрофидаги вазият - бир қатор мамлакатларда COVID-19 га қарши эмлашдан оммавий бош тортиш яққол мисол бўлди.

Шундай вазиятни ҳисобга олган ҳолда, сўнгги йилларда кўплаб хорижий мамлакатлар дезинформация тарқалишига қарши чоралар кўрмоқда. Экспертларнинг баҳолашича, ривожланган технологик инфратузилмага эга давлатлар ҳукуматлари ижтимоий тармоқлар фаолиятини янада фаолроқ тартибга солиш йўлини танлаганлар. Барча йирик ижтимоий тармоқларда фойдаланувчиларнинг шикоятларини кузатиб борадиган, қонунга хилоф постларни ўчирадиган, қоидабузарларни блоклайдиган модератор жамоалари мавжуд бўлса-да, давлатлар бу жараённи назорат қилишни ва тақиқланган контент учун ўз мезонларини жорий этишни, шу жумладан дезинформацияга қарши курашиш доирасида ҳам хоҳлайдилар.

Хусусан, Европа Иттифоқида сохта янгиликларга қарши курашиш учун “Рақамли хизматлар тўғрисидаги қонун” (ДСА) қабул қилинди. Ушбу қонун Facebook, Instagram ва YouTube каби энг йирик онлайн платформалардан ёлғон ахборотга қарши фаолроқ курашишни талаб қилади. Платформалар сохта янгиликларни, айниқса улар жамоат саломатлиги ёки хавфсизлигига таҳдид солса, ўчириб ташлашлари шарт. Европа Иттифоқи, шунингдек, хизматларга контент модерацияси ҳақида янада шаффоф хабар бериш мажбуриятини юклайдиган қоидаларни жорий этди.

2017 йилда Германияда “Ижтимоий тармоқларда ҳуқуқни қўллашни такомиллаштириш тўғрисида”ги қонун (“Facebook ҳақидаги қонун” номи билан машҳур) қабул қилинди. Қонун Facebook, YouTube ва бошқа йирик тармоқ платформаларига Германия Федератив Республикаси Жиноят кодексининг 22 та бўлимида белгиланган “ноқонуний контент”ни тезда олиб ташлаш мажбуриятини юклайди.

“Ижтимоий тармоқларда ҳуқуқни қўллашни такомиллаштириш тўғрисида”ги қонун Германияда 2 миллиондан ортиқ рўйхатдан ўтган фойдаланувчига эга компанияларга ноқонуний контент ҳақидаги мурожаатларни қабул қилиш ва кўриб чиқишнинг самарали ҳамда шаффоф механизмини яратиш мажбуриятини юклайди. Бундай мурожаат келиб тушгандан сўнг 24 соат ичида улар киришни тўсиши ёки “очиқ-ойдин ноқонуний контент”ни олиб ташлаши шарт.

2020 йилда Францияда “Интернетда нафратни қўзғатишга қарши курашиш тўғрисида”ги қонун қабул қилинди. Бу қонун тармоқ платформаларига контентни суд қарорисиз ўчириш мажбуриятини юклайди ва унга оид шикоятни қондиришни рад этганлик учун жарималар белгиланишини назарда тутади. Шунингдек, онлайн платформалар Францияда қонуний вакил тайинлашлари шарт.

“Интернетда нафратни қўзғатишга қарши курашиш тўғрисида”ги қонуннинг асосий мақсади - интернет-платформа операторлари зиммасига инсонлар ўртасидаги ирқий, жинсий, гендер ва бошқа фарқлар асосида ҳақорат қилувчи ёки нафрат уйғотувчи контентни олиб ташлаш мажбуриятини юклашдан иборат.

Бундай глобал тенденцияни ҳисобга олган ҳолда, Ўзбекистон ҳам мамлакатимизда дезинформация тарқалишига қарши фаол кураш олиб бормоқда.

Жумладан, мамлакатимизда “Онлайн платформалар ва веб-сайтлар фойдаланувчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги янги қонун лойиҳаси ишлаб чиқилди. Ушбу норматив-ҳуқуқий ҳужжатнинг мақсадларидан бири ахборот маконида ёлғон маълумотлар миқдорини камайтиришдир.

Хусусан, қонун ёлғон ахборотга аниқ таъриф бериб, бундай маълумотларни мамлакатимиз ҳудудида жойлаштириш тақиқланганини белгилайди. Бу ҳақиқатга тўғри келмайдиган ёки шахслар, нарсалар, воқеалар, ҳодисалар ва жараёнлар ҳақидаги фактларни ҳар қандай шаклда нотўғри акс эттирувчи маълумотлардир.

Янги қонун фойдаланувчилар, блогерлар, инфлюенсерлар ва веб-сайт эгаларига нафақат ноқонуний контентни тарқатмаслик, балки эълон қилинган ноқонуний контентни олиб ташлаш мажбуриятини ҳам юклайди. Шу билан бирга, қонун ҳужжати инфлюенсерлар ва веб-сайт эгаларига жойлаштирилаётган ва тарқатилаётган контентнинг ишончлилигини у оммага очиқ бўлишидан олдин текшириш мажбуриятини юклайди.

Инфлюенсерлар ва веб-сайт эгалари ўз аккаунтлари, оммавий ҳамжамиятлари ёки веб-сайтларини, шу жумладан фойдаланувчилар томонидан изоҳ ва фикр-мулоҳазалар қолдиришга мўлжалланган бўлимларни ҳам, ноқонуний контентни аниқлаш мақсадида кузатиб боришлари шарт. Бундай контент аниқланган тақдирда, уни дарҳол олиб ташлаш чораларини кўришлари лозим.

Умуман олганда, рақамли технологиялар ва ижтимоий медиа даврида дезинформация муаммоси мисли кўрилмаган даражага етганини таъкидлаш лозим. Ёлғон ахборот тарқатиш шакллари ва усулларининг хилма-хиллиги жамият ва давлат учун жиддий муаммоларни келтириб чиқармоқда. Шу боис Ўзбекистонда дезинформацияга қарши курашиш бўйича тизимли ҳаракатлар амалга оширилмоқда. Бу борада “Онлайн платформалар ва веб-сайтлардан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонуннинг қабул қилиниши муҳим босқич бўлади.

Онлайн маконни тартибга солишни такомиллаштириш ва фойдаланувчилар манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида ишлаб чиқилган мазкур қонунда илғор хорижий тажрибани инобатга олган ҳолда ёлғон ахборот тарқалишининг олдини олиш ва чеклашга қаратилган бир қатор чора-тадбирлар кўзда тутилган. Унда платформаларга контентни назорат қилиш масъулияти, ёлғон маълумотларни тезкор олиб ташлаш мажбурияти ва уларни тарқатганлик учун жазо чоралари кўзда тутилган.

Бобур НАБИЕВ,
Ахборот ва оммавий коммуникациялар агентлиги
бош мутахассиси

• Facebook
• Ижтимоий тармоқ
• Instagram
• Телеграм