Qo‘shiqlar kuchli his-tuyg‘ularni uyg‘otishi va bizni o‘tmishga olib borishi mumkin. Musiqa ming yillar davomida muhim mnemonik vosita bo‘lib kelgan. Devid C. Rubin avtobiografik xotira va og‘zaki an’analar bo‘yicha mutaxassis bo‘lib, o‘zining “Og‘zaki an’analardagi xotira” kitobida Gomerning “Iliada” va “Odisseya” kabi dostonlari she’riy vositalar yordamida og‘zaki tarzda qanday uzatilganligini tushuntiradi. Rivoyatlar yozib olinmasidan oldin ular qo‘shiq tarzida aytilgan yoki kuylangan. Og‘zaki an’ana esa xotiraga bog‘liqdir.

Gippokamp va frontal korteks miyaning xotira bilan bog‘liq ikkita katta maydoni bo‘lib, ular har daqiqada juda ko‘p ma’lumot oladi. Uni qayta tiklash har doim ham oson emas, ya’ni u shunchaki siz so‘raganingizda kelmaydi. Bunga musiqa yordam beradi, chunki u ritm va qofiyani, ba’zan alliterasiyani ta’minlaydi, bu ma’lumotni ishoralar bilan ochishga yordam beradi. Bu qo‘shiqning tuzilishi, uni eslab qolishimizga yordam beradi, shuningdek, so‘zlar qo‘zg‘atadigan ohang va tasvirlar ham bunga sabab bo‘ladi.

Texnika bugungi kunda ham muhim bo‘lib qolmoqda. Neyrologlar xotira bilan bog‘liq miya mexanizmlarini tahlil qilib, musiqaga o‘rnatilgan so‘zlarni eslab qolish eng oson ish ekanligini aniqladilar. Musiqa matni nutq yordamida emas, balki qo‘shiq sifatida eshitilganda yaxshiroq esda qoladi.

Hammasi aqliy qobiliyatga bog‘liq

Musiqa va xotira o‘rtasida bog‘liqlik bor, lekin nima uchun biz ma’lum bir qo‘shiqni eshitganimizda, faqat matnni aytib berishdan ko‘ra kuchli his-tuyg‘ularni sezamiz? Xotiraning har xil turlari mavjud, jumladan aniq va yashirin xotira. Aniq xotira bu o‘tmishni qasddan, ongli ravishda qayta tiklash. Bu ko‘pincha quyidagi savollarni tug‘diradi, masalan o‘shanda men qayerda edim? Men kim bilan sayohat qildim? Yashirin xotira ko‘proq reaktiv, tasodifiy xotira shaklidir.

“Xotiraning katta qismi ong ostida sodir bo‘ladi. Xotiraning yashirin, ya’ni ongdan tashqarida eslab qoladigan jihatlari bor. Bundan tashqari, yomon xotira tizimlari aniq xotira tizimlariga qaraganda miyaning turli qismlarini o‘z ichiga oladi. Bu alsgeymer kasalligi kabi sharoitlar tufayli buzilgan aniq xotira tizimlaridip. Yashirin tizimlar nisbatan mustahkam bo‘lib, bizga ongdan tashqarida ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan narsalar ko‘pincha kuchli hisoblanadi. Boshqacha qilib aytganda, yashirin xotira hissiy va bardoshlidir”, – deydi bastakor va Chikago san’at institutining ovoz dasturi rahbari Robert Snayder.

Shunisi e’tiborga loyiqki, musiqa tomonidan qo‘zg‘atilgan xotiralar ko‘pincha hayotimizning muayyan vaqtlarida paydo bo‘ladi. Klassik xitlar bizni keyingi yillardagi qo‘shiqlardan ko‘ra ko‘proq o‘smirlik yillarimizga va yoshlik vaqtimizga qaytaradi. Psixologlar buni “esdalik zarbasi” deb atashgan. Bu, ayniqsa, shunday ishlashi mumkin, chunki bu bizning hayotimizdagi muhim va hayajonli vaqt, biz birinchi marta tushunarsiz his-tuyg‘ularni boshdan kechirayotganimiz va mustaqil bo‘lgan paytimizga to‘g‘ri keladi. Keyinchalik hayot biroz xiralashadi. Musiqa hissiyotlarni uyg‘otadi, lekin uning ovozi va hissi muhim bo‘lsa-da, sizning his-tuyg‘ularingizni aniqlab berishi shart emas. Qayg‘uli qo‘shiqni baxtli vaqt bilan, quvonchni esa qayg‘uli onlar bilan bog‘lash mumkin.

Hayotimiz haqida saundtreklar

Ko‘pincha pop musiqasi bizda ushbu yo‘nalish mashhur bo‘lgan davrlarni yodga soladi. Nega? Radioda, barlarda, klublarda va yotoqxonalarda har doim zamonaviy va ma’lum bir vaqtga tasodifan bog‘langan narsa bor. Pop musiqasi ham hozirgi zamon bilan hamnafas holda rivojlanmoqda. Masalan, 1960-1970 yillardagi mashhur musiqalarni tinglang va siz o‘sha vaqt qanday bo‘lganini tahminan bilib olasiz, garchi o‘sha davrda yashamagan bo‘lsangiz ham.

Kreten van Kampen, “Prust effekti: Yo‘qotilgan xotiralar eshigi” kitobi muallifi fransuz yozuvchisi Marsel Prustning “Yo‘qotilgan vaqtni izlash” asaridagi voqelik – shirin tortdan tishlash qahramonni yana o‘z hayotiga qaytargani va uning qanday harakat qilishini o‘rganadi. Tortning hidi, ranglari va hissiyotlari bolalik bilan bog‘liq. Kampen hayotining ko‘p yillik davrida miya faoliyatini o‘rgandi va bizning boshimizdan tashqarida sodir bo‘layotgan voqealar haqida muhim kuzatishni amalga oshirdi.

“Hid shaxsiy xotira ekanligi bilan farq qiladi, holbuki, bizning musiqa tajribamizda ijtimoiy o‘zgarishlar mavjud. Musiqa xotiralari ko‘pincha tengdoshlar bilan baham ko‘riladi. Biz uni birga tinglaymiz. Ziyofatda raqsga tushganda yoki do‘stimiz bilan suhbatlashganda eshitadiganimiz ham musiqa. Biz bir-birimiz bilan konsertlarga yoki turli tadbirlarga boramiz. Musiqa ko‘pincha boshqalar bilan o‘tkaziladigan hayotning bir qismi sifatida mavjud bo‘lgani uchun, bu uni ayniqsa mazmunli qilishga yordam beradi. Darhaqiqat, u ko‘pincha turli diniy marosimlar yoki to‘ylar kabi muhim voqealarda ijro etiladi yoki yoziladi, bu yerda biz muhim hayotiy voqealarga guvoh bo‘lamiz”, – deydi Kampen.

Miyasi shikastlangan odamlar ko‘pincha xotira bilan bog‘liq muammolarga duch kelishadi. Musiqa, ular unutgan hayotining o‘ziga xos daqiqalarini qaytarishga yordam beradi. Demans bilan og‘riganlar yoshligida eshitgan musiqalarini tinglash orqali yorqin xotiralarni qo‘zg‘atishi mumkin. Kampen, shuningdek, depressiya bilan og‘riganlar uchun musiqadan foydalanish zururligini ta’kidlaydi. Bu odamlarga hayotlarining ular o‘ylagandek yomon bo‘lmagan qiyin davrlarini eslab qolishlariga yordam beradi.

“Depressiyaga uchragan odamlar ko‘pincha hayotlarida qandaydir to‘siq borligini his qilishadi. Musiqa tinglash va turli tajribalar o‘tkazish ularga murakkabroq tajribalarni eslab qolishga yordam beradi. Bu har doim ham ijobiy yakun topmasligi mumkin. Musiqa davolay olmaydi, lekin u shifo berishi mumkin”, – deydi Kampen.

Inson kelajakdagi ishiga ishonch bilan yondashishi kerak. Bugun odamlarni unutish va xotira bilan bog‘liq muammolar tashvishlantirmoqda. Ammo haqiqiy musiqa yordamida inson doimiy ravishda o‘tmishi va shirin xotiralarini eslashi mumkin.

• Musiqa
• Olimlar
• Tibbiyot
• Xotira