Garchi, Oy Yerga eng yaqin joylashgan kosmik obyekt bo‘lsa-da, olimlar uning qay tariqa yaralgani xususida bir qarorga kela olishmayapti. 1972-yilgi “Apollon” dasturi doirasida astronavtlar Oyning yuzasidagi tuproqdan namuna olishdi va uning qay tariqa paydo bo‘lganini aniqlashga kirishdilar. Aniqlanishicha, Oy yirik kosmik jism (aniqrog‘i, Yer) bilan to‘qnashish natijasida paydo bo‘lgan. Biroq Osaka Universiteti olimlari “Kaguya” yo‘ldoshi ma’lumotlarini o‘rganib, bu nazariyani yo‘qqa chiqaradigan faktlarni qo‘lga kiritishdi. Aftidan Yer bilan hech qanday to‘qnashuv sodir bo‘lmagan.

Unda Oy qanday paydo bo‘lgan?

70-yillarda “Apollon” dasturi orqali qo‘lga kiritilgan tuproq o‘rganilganda, olimlar Oyda uglerod va boshqa gazsimon moddalar tanqisligiga e’tibor qaratishdi. Shu tariqa Oy ikki yirik obyekt – Teyya va Yerning to‘qnashuvidan hosil bo‘lgan, degan xulosaga kelingan.

Oyning hozirgi kattaligi, aylanishi, tezligi va Yerdan uzilib keta olish qobiliyatini hisoblab chiqsak, eng so‘nggi kompyuter modellari xulosasiga ko‘ra, Yer taxminan Mars kattaligidagi obyektga urilgan bo‘lishi kerak. Undan katta tizim esa Yer orbitasi va Oyning yuziga juda ko‘p miqdorda temir moddasi qoldirgan bo‘lardi. 

Hozirgacha Oyning paydo bo‘lishi borasidagi eng ishonchli nazariya Yerning Teyya jismi bilan to‘qnashuvi bo‘lib turibdi. Biroq yaponiyalik olimlar ushbu nazariyani shubha ostida qoldirishdi. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlarini o‘rganib chiqib, ular Oyda is gazi molekulalari, ftor, xlor va  oltingugurt zarralarini topishdi. Shuningdek, uglerod ionlari kosmik jismning ustki qismida harakatlangan. Bundan tashqari, bu oqimning kuchi doimiy emas – u oyning maydoniga bog‘liq. Astronomlar shunday xulosaga kelishdi: uglerod zaxiralari nafaqat uning sirtida, balki Yerning tabiiy yo‘ldoshi mantiyasida ham mavjud.

Bundan kelib chiqadiki, Oydagi uglerod u vujudga kelganidayoq mavjud bo‘lgan. Va bu bir vaqtning o‘zida kosmik jismning biror yirik obyekt, xususan, Yer bilan to‘qnashuvi nazariyasini inkor qiladi. Chunki to‘qnashuv holatida undagi uglerod samoga tarqalib ketishi kerak edi. Olimlarning xulosasiga ko‘ra, yoki to‘qnashuv u qadar kuchli bo‘lmagan, yoki umuman bo‘lmagan. Chunki uglerod Oy yuzasi bo‘ylab notekis yoyilib ketgan. 

Oy bug‘dan paydo bo‘lganmi?

Garvard Universiteti astronomi Saymon Lok xuddi shunday fikrda. Uning talqinicha, Yer va boshqa yirik jism bilan to‘qnashuv rostdan ham sodir bo‘lgan. Oqibatda Yer va Teyyaning ayrim zarralari bug‘lana boshlagan. Shuningdek, bug‘langan massa juda tez havoga ko‘tarilib, shu qadar tez aylangan-ki, bulutlar bug‘ shaklida galaktikamiz ichida qolgan. Saturnning halqasi ham shundan hosil bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Ushbu bulutning har bir mintaqasi erigan jinslardan yomg‘ir tomchilarini hosil qildi. Natijada, bu bug‘lar orasida Oy o‘sdi. Va nihoyat, bug‘ sovuganida Oy va Yer tizimi hosil bo‘ldi, deydi Lokk. Juda jasur taxmin, shunday emasmi?! Haqiqatga uncha to‘g‘ri kelmaydi, biroq u Oyning qiziqarli xususiyatlarini tushunib olishga yordam beradi.

Oy Yerning bir bo‘lagimi?

Boshqa bir farazni esa Isroilning Wyeizmann tadqiqot instituti mutaxassisi Raluka Rufu ilgari surdi. Uning fikricha, Oy qadimda Yerning tarkibida bo‘lgan va asteroidlar kelib urilishi natijasida hosil bo‘lgan. Asteroidlar zarbidan snaryadlar turli burchaklarga uchib ketdi. Oy yuzidagi dog‘lar shu tariqa hosil bo‘lgan. Aslida, ushbu taxmin mantiqiy, chunki xuddi shu ulkan to‘qnashuv gipotezasi dalillarga mos keladi. Agar Teyya Yerga urilib, keyin Oyni shakllantirgan bo‘lsa, Oy uning moddalaridan iborat bo‘lishi kerak edi. Ammo Oy Teyya yoki Marsga o‘xshamaydi. Uning atomlari Yernikiga o‘xshaydi. Shunday qilib, Oy sayyoramizning eng qadimiy bo‘lagi bo‘lishi mumkin.

Biz uzoqdagi olam va ekzoplanetalarni o‘rganishdan oldin, Oy qanday paydo bo‘lganini aniqlab olishimiz kerak. Gipoteza va nazariyalar juda ko‘p, ammo hozircha ularning hech birini haqiqat deb aytolmaymiz. Ehtimol, bugungi kunda biz bilgan Yer va Oy g‘alati metamorfozalar va yovvoyi orbital raqslarni boshdan kechirgan, bu ularning aylanishi va kelajagini tubdan o‘zgartirgandir. Buni faqat Oydagi tabiiy jismlar, uning sirti hamda chuqurroq qatlamlarini o‘rganish orqali aniqlashimiz mumkin.

• Koinot
• ilm-fan