$
11260.49 UZS
-24.41
178.99 UZS
-0.23
11796.49 UZS
-45.88
-2° Kechasi -10°

Yerning tabiiy yoʻldoshi – Oy qanday paydo boʻlgan?

21:42 / 29.09.2022

Garchi, Oy Yerga eng yaqin joylashgan kosmik obyekt bo‘lsa-da, olimlar uning qay tariqa yaralgani xususida bir qarorga kela olishmayapti. 1972-yilgi “Apollon” dasturi doirasida astronavtlar Oyning yuzasidagi tuproqdan namuna olishdi va uning qay tariqa paydo bo‘lganini aniqlashga kirishdilar. Aniqlanishicha, Oy yirik kosmik jism (aniqrog‘i, Yer) bilan to‘qnashish natijasida paydo bo‘lgan. Biroq Osaka Universiteti olimlari “Kaguya” yo‘ldoshi ma’lumotlarini o‘rganib, bu nazariyani yo‘qqa chiqaradigan faktlarni qo‘lga kiritishdi. Aftidan Yer bilan hech qanday to‘qnashuv sodir bo‘lmagan.

Unda Oy qanday paydo bo‘lgan?

70-yillarda “Apollon” dasturi orqali qo‘lga kiritilgan tuproq o‘rganilganda, olimlar Oyda uglerod va boshqa gazsimon moddalar tanqisligiga e’tibor qaratishdi. Shu tariqa Oy ikki yirik obyekt – Teyya va Yerning to‘qnashuvidan hosil bo‘lgan, degan xulosaga kelingan.

Oyning hozirgi kattaligi, aylanishi, tezligi va Yerdan uzilib keta olish qobiliyatini hisoblab chiqsak, eng so‘nggi kompyuter modellari xulosasiga ko‘ra, Yer taxminan Mars kattaligidagi obyektga urilgan bo‘lishi kerak. Undan katta tizim esa Yer orbitasi va Oyning yuziga juda ko‘p miqdorda temir moddasi qoldirgan bo‘lardi. 

Hozirgacha Oyning paydo bo‘lishi borasidagi eng ishonchli nazariya Yerning Teyya jismi bilan to‘qnashuvi bo‘lib turibdi. Biroq yaponiyalik olimlar ushbu nazariyani shubha ostida qoldirishdi. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlarini o‘rganib chiqib, ular Oyda is gazi molekulalari, ftor, xlor va  oltingugurt zarralarini topishdi. Shuningdek, uglerod ionlari kosmik jismning ustki qismida harakatlangan. Bundan tashqari, bu oqimning kuchi doimiy emas – u oyning maydoniga bog‘liq. Astronomlar shunday xulosaga kelishdi: uglerod zaxiralari nafaqat uning sirtida, balki Yerning tabiiy yo‘ldoshi mantiyasida ham mavjud.

Bundan kelib chiqadiki, Oydagi uglerod u vujudga kelganidayoq mavjud bo‘lgan. Va bu bir vaqtning o‘zida kosmik jismning biror yirik obyekt, xususan, Yer bilan to‘qnashuvi nazariyasini inkor qiladi. Chunki to‘qnashuv holatida undagi uglerod samoga tarqalib ketishi kerak edi. Olimlarning xulosasiga ko‘ra, yoki to‘qnashuv u qadar kuchli bo‘lmagan, yoki umuman bo‘lmagan. Chunki uglerod Oy yuzasi bo‘ylab notekis yoyilib ketgan. 

Oy bug‘dan paydo bo‘lganmi?

Garvard Universiteti astronomi Saymon Lok xuddi shunday fikrda. Uning talqinicha, Yer va boshqa yirik jism bilan to‘qnashuv rostdan ham sodir bo‘lgan. Oqibatda Yer va Teyyaning ayrim zarralari bug‘lana boshlagan. Shuningdek, bug‘langan massa juda tez havoga ko‘tarilib, shu qadar tez aylangan-ki, bulutlar bug‘ shaklida galaktikamiz ichida qolgan. Saturnning halqasi ham shundan hosil bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Ushbu bulutning har bir mintaqasi erigan jinslardan yomg‘ir tomchilarini hosil qildi. Natijada, bu bug‘lar orasida Oy o‘sdi. Va nihoyat, bug‘ sovuganida Oy va Yer tizimi hosil bo‘ldi, deydi Lokk. Juda jasur taxmin, shunday emasmi?! Haqiqatga uncha to‘g‘ri kelmaydi, biroq u Oyning qiziqarli xususiyatlarini tushunib olishga yordam beradi.

Oy Yerning bir bo‘lagimi?

Boshqa bir farazni esa Isroilning Wyeizmann tadqiqot instituti mutaxassisi Raluka Rufu ilgari surdi. Uning fikricha, Oy qadimda Yerning tarkibida bo‘lgan va asteroidlar kelib urilishi natijasida hosil bo‘lgan. Asteroidlar zarbidan snaryadlar turli burchaklarga uchib ketdi. Oy yuzidagi dog‘lar shu tariqa hosil bo‘lgan. Aslida, ushbu taxmin mantiqiy, chunki xuddi shu ulkan to‘qnashuv gipotezasi dalillarga mos keladi. Agar Teyya Yerga urilib, keyin Oyni shakllantirgan bo‘lsa, Oy uning moddalaridan iborat bo‘lishi kerak edi. Ammo Oy Teyya yoki Marsga o‘xshamaydi. Uning atomlari Yernikiga o‘xshaydi. Shunday qilib, Oy sayyoramizning eng qadimiy bo‘lagi bo‘lishi mumkin.

Biz uzoqdagi olam va ekzoplanetalarni o‘rganishdan oldin, Oy qanday paydo bo‘lganini aniqlab olishimiz kerak. Gipoteza va nazariyalar juda ko‘p, ammo hozircha ularning hech birini haqiqat deb aytolmaymiz. Ehtimol, bugungi kunda biz bilgan Yer va Oy g‘alati metamorfozalar va yovvoyi orbital raqslarni boshdan kechirgan, bu ularning aylanishi va kelajagini tubdan o‘zgartirgandir. Buni faqat Oydagi tabiiy jismlar, uning sirti hamda chuqurroq qatlamlarini o‘rganish orqali aniqlashimiz mumkin.


Ilm-fan


														
														Xitoy Yer orbitasiga VDES sunʼiy yoʻldoshini olib chiqdi

Xitoy Yer orbitasiga VDES sunʼiy yoʻldoshini olib chiqdi

Parvoz “Kuaychjou-11” raketa-tashuvchisi yordamida amalga oshirilgan.
09:44 / 09.12.2022

														
														AQShning “Orion” kemasi Oyga maksimal darajada yaqinlashdi

AQShning “Orion” kemasi Oyga maksimal darajada yaqinlashdi

Kema o‘z parvozini “Artemida” missiyasi doirasida amalga oshirmoqda.
17:27 / 22.11.2022

														
														“Jeyms Uebb” teleskopi kosmosda “qumsoat”ni suratga oldi (foto)

“Jeyms Uebb” teleskopi kosmosda “qumsoat”ni suratga oldi (foto)

“Qumsoat” markazidagi L1527 yulduzining yoshi 100 ming yilga teng.
16:13 / 17.11.2022

														
														“Katta Langar” Qur’oni xaqida nimalarni bilasiz?

“Katta Langar” Qur’oni xaqida nimalarni bilasiz?

Maʼlumki, Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ga nozil qilingan Qur’oni karim oyatlari matni hijriy 10 (milodiy 632) yilda to‘la mukammal…
14:09 / 02.11.2022

														
														Qaysarlik, dangasalik, parishonxotirlik... Bunga genlar “aybdor”mi?

Qaysarlik, dangasalik, parishonxotirlik... Bunga genlar “aybdor”mi?

Olimlarning taʼkidlashlaricha, mutolaaga boʻlgan muhabbat 50 foiz holatlarda nasldan naslga oʻtadi.
11:06 / 26.10.2022

														
														Olimlar COVID-19 ning laboratoriya sharoitida yaratilganini isbotlaydigan dalil topishdi

Olimlar COVID-19 ning laboratoriya sharoitida yaratilganini isbotlaydigan dalil topishdi

Germaniyalik olimlar oʻtkazilgan tadqiqotlar natijasida aynan mana shunday xulosaga keldilar.
09:30 / 24.10.2022

														
														O‘zbekistondagi 28 oliygoh Top-1000 reytingga kirish uchun da’vogarlik qilmoqda

O‘zbekistondagi 28 oliygoh Top-1000 reytingga kirish uchun da’vogarlik qilmoqda

“Times Higher Education” agentligi o‘zining “World University Rankings – 2023” reyting natijalarini e’lon qildi.
08:45 / 13.10.2022

														
														Saturnning tabiiy yo‘ldoshida hayot borligi isbotlanmoqda

Saturnning tabiiy yo‘ldoshida hayot borligi isbotlanmoqda

Olimlar yangi dalillarni aniqlashdi.
17:51 / 09.10.2022

														
														Kosmik monitoring yordamida yirik yongʻinlarning oldini olishga koʻmaklashuvchi platforma taqdim etildi

Kosmik monitoring yordamida yirik yongʻinlarning oldini olishga koʻmaklashuvchi platforma taqdim etildi

“Oʻzbekkosmos”ning maʼlum qilishicha, interaktiv geoaxborot tizimi termal nuqtalarni aniqlash orqali favqulodda vaziyatlarga…
10:47 / 08.10.2022

														
														Avstraliayalik olimlar Oyda o‘simlik yetishtirishni rejalashtirmoqda

Avstraliayalik olimlar Oyda o‘simlik yetishtirishni rejalashtirmoqda

Tajriba 2025-yilga mo‘ljallangan.
09:23 / 08.10.2022

Bu ham qiziq

Nechta xonadonga gaz yetib bormayotgani ochiqlandi

Nechta xonadonga gaz yetib bormayotgani ochiqlandi

Bu haqda Administratsiya rahbari Sardor Umurzoqov ma’lum qildi.
22:08 / 09.12.2022
Uning o‘zi boshqa iloj qoldirmadi – Ten Xag

Uning o‘zi boshqa iloj qoldirmadi – Ten Xag

“MYu” murabbiyidan yana Ronalduning ketishi haqida so‘rashdi.
10:03 / 10.12.2022
DXX Toshkent viloyatida narkolaboratoriyani fosh qildi

DXX Toshkent viloyatida narkolaboratoriyani fosh qildi

Qayd etilishicha, qonunbuzarlar jinoiy harakatlariga farg‘onalik kimyogarni ham jalb etishgan.
10:24 / 10.12.2022
Bir yil davomida penaltilarga tayyorlangan edik – Van Gal

Bir yil davomida penaltilarga tayyorlangan edik – Van Gal

Niderlaniya termasi bosh murabbiyi Argentina bilan o‘yindan so‘ng o‘z fikrlarini bildirdi.
10:41 / 10.12.2022
Kecha 130 kishida koronavirus aniqlandi

Kecha 130 kishida koronavirus aniqlandi

Bu haqda Sog‘liqni saqlash vazirligi matbuot xizmati xabar berdi.
10:52 / 10.12.2022
World MMA Awards yilning eng yaxshi jangchilarini e’lon qilindi

World MMA Awards yilning eng yaxshi jangchilarini e’lon qilindi

Har yili bo‘lib o‘tadigan World MMA mukofotlari g‘oliblari ma'lum bo‘ldi.
19:13 / 09.12.2022
Qanday o‘ynashni bilamiz – Lionel Messi

Qanday o‘ynashni bilamiz – Lionel Messi

Hujumchi Niderlaniya bilan bahsdan keyin nimalar dedi?
09:16 / 10.12.2022
AQSh va Rossiya o‘rtasida ko‘proq mahbuslar almashinuvi bo'lishi mumkin – Vladimir Putin

AQSh va Rossiya o‘rtasida ko‘proq mahbuslar almashinuvi bo'lishi mumkin – Vladimir Putin

Prezident Putin bu haqda rossiyalik qurol sotuvchisi Viktor But va WNBA yulduzi, basketbolchi Britni Grinerga almashtirilgan…
09:27 / 10.12.2022
Andijonda koordinator hamshiralarning 11 milliondan ziyod pulini qo‘lga kiritgan

Andijonda koordinator hamshiralarning 11 milliondan ziyod pulini qo‘lga kiritgan

Holar yuzasidan JKning 168-moddasi bilan jinoyat ishi qo‘zg‘atilib, tergov harakati olib borilmoqda.
19:23 / 09.12.2022
O‘zbekistonda 10-dekabr kuni qanday ob-havo bo‘lishi maʼlum qilindi

O‘zbekistonda 10-dekabr kuni qanday ob-havo bo‘lishi maʼlum qilindi

“O‘zgidromet” payshanba kuni uchun ob-havo prognozini eʼlon qildi.
08:38 / 10.12.2022

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!