Сўнгги вақтларда Ўзбекистонда доллар курси ўсиб бормоқда. Бугун Марказий банк асосий ставкани йиллик 17 фоиз этиб белгилади.

Хўш, асосий ставкани йиллик 17 фоиз этиб белгилаш нимани билдиради? Бу ўзбек сўмининг долларга нисбатан қадрсизланишига қанчалик таъсир қилади?

Шу каби саволлар билан собиқ молия вазирининг биринчи ўринбосари, иқтисодий таҳлилчи Абдулла Абдуқодировга юзландик.

– Ҳафта бошидан буён сакраётган доллар курси ва бугун Марказий банк томонидан эълон қилинган асосий ставкани йиллик 17 фоиз этиб белгиланиши нимани билдиради?

– Бизда Марказий банкнинг ўзи белгилаган сиёсати бор. Бу сиёсат 2019 йилда белгиланган бўлиб, бундан мақсад инфляциянинг даражасини белгиланган параметр доирасида ушлаб бориш. Бу сиёсат қайсидир мамлакатларда ўзини оқлаган. Лекин бу сиёсат Ўзбекистонда ўзини ҳеч қачон оқламайди. Ҳатто, иқтисодчиларнинг бир қисми бу сиёсатга қарши. Жумладан, шахсан мен ҳам қаршиман. Чунки биздаги инфляция монетар сабабларга боғлиқ эмас. Номонетар сабабларга боғлиқ бўлган инфляция даражасини монетар йўллар билан туширишга ҳаракат қилиш бутунлай нотўғри сиёсат деб қарайман.

Икки кундан бери ўзбек сўмини долларга нисбатан қадрсизлантириш орқали Марказий банк нотинчликка йўл қўймоқда. Бу қилинаётган иш тадбиркорларга нисбатан манфий аҳамиятга эга.

Доллар курсини ўзбек сўмига нисбатан ошириш масаласига тўхталсак. 2017 йилдан бери кўпгина тадбиркорларга катта-катта суммаларда долларда кредитлар берилган. Чунки доллар ставкалари билан кредит фоизлари ўртасида тахминан уч баробар фарқ бўлган. Баъзан тадбиркорларга банклар бизда сўм йўқ, доллар олинг, буни ставкаси яхши деб тиқиштириб берган. Шундан сўнг кўплаб тадбиркорлар долларда кредит олишга мажбур бўлган. Бундай корхоналар Республика даражасида мингдан ошиқ. Улар техника сотиб олган ва баъзилари бу пулларни корхонанинг айланма харажатлари учун ишлатишга мажбур бўлган. Ўша вақтда улар ўзбек сўмининг бу даражада қадрсизланишини ҳисобга олмаган.

Ўтган уч йилликда ўзбек сўмининг девалвация даражаси билан икки кунлик девалвация даражаси бир хил. Буни қандай қилиб тадбиркорлик субъекти кўтара олади? Эртага долларда кредит олган одамлар олиб келган маҳсулотини шу нархда сота олмайди-ку. Агар маҳсулот нархлари кўтарилса, бозор шунга яраша сотиб олмайди. Ўйлайманки, бу ишлар шошма-шошарлик билан қилиняпти. Чунки бир ҳафта давомида ҳеч қайси тадбиркор маҳсулот нархини саккиз фоизга кўтаролмайди. Агар доллар шу даражада ўсишда давом этса, импорт билан боғлиқ барча нарсанинг нархи кескин ошиб кетади.

Агар импорт структурасига қарайдиган бўлсак, бизда импорт ҳажми экспортимиздан тахмиман 4-5 миллиардга кўп. Ёмон томони, сўмнинг инфляцияси ташқи иқтисодий фаолият билан боғлиқ бўлган 10-15 фоиз тадбиркорларнинг зиммасига тушади. Бу жуда ҳам нотўғри.

– Бу Ўзбек сўмининг долларга нисбатан қадрсизланишига қанчалик таъсир қилади?

– Бугунги кунда ўзбек сўмининг қадрсизланиши Марказий банк қарори билан амалга оширилмоқда. Бозорда долларга бундай талаб йўқ. Буни тагида иқтисодий омиллар йўқ. Бу кетишда долларга нисбатан сўмнинг қадрсизланиши давом этади ва бозорда ваҳима бошланади. Кризис менежментда бундай қилинмайди. Кризис менежментда биринчи галда ваҳимага йўл қўймаслик керак. Марказий банк бу ишлари билан ваҳимага йўл очиб беряпти.

• Абдулла Абдуқодиров
• Асосий ставка
• Иқтисодиёт
• Курс_валюта
• Марказий банк
• Молия