1875-yil qariyb 20 yil davom etgan qonli urushlardan soʻng Rossiya imperiyasi Oʻrta Osiyoni toʻlaligicha bosib oldi. Turkiston oʻlkasi rus imperiyaning xomashyo manbasiga aylandi. Biroq mahalliy xalq mustamlakachi ruslarga qarshi, ozodlik uchun tinimsiz kurash olib bordi.

1898-yilning bahorida Andijonning mehnatkash aholisi hurriyat yoʻlida qoʻzgʻolonga otlandi. Ushbu voqea may oyining 17-kunidan 18-kuniga oʻtar kechasi ro’y bergan edi. Hurriyat uchun kurashga xalq orasida "Dukchi eshon" nomi bilan tanilgan eshon rahbarlik qildi. Bu ozodlik harakati tarix zarvaraqlariga “Andijon qoʻzgʻoloni”, degan nom bilan bitildi.

Sovet davrida "Dukchi eshon" shaxsiyati chalamulla sifatida qoralanib, hatto sehr qilishda ayblandi. Afsuski, bugungi kundagi maktab darsliklarida “Dukchi eshon nomi mutaassib dindor , oddiy fizikaviy holatlardan foydalanib sodda xalq oʻrtasida moʻjizalar koʻrsatgan”, deb yozib qoʻyilgan. Xoʻsh, Duchki eshon aslida kim? U haqiqatdan mutaassib dindor boʻlganmi? Andijon qo‘zg‘oloni Rossiya imperiyasi tomonidan qanday bostirilgan edi? Bugungi maqolamizda shular haqida ma’lumot beramiz.

Dukchi eshon aslida kim?

Xalq orasida “Dukchi eshon” nomi bilan mashhur boʻlgan insonning asl ismi Muhammad Ali Xalfa Madali eshon boʻlib, u 1856-yilda Fargʻona shahridan 25 chaqirim janubiy-gʻarbda joylashgan Chimyon qishlogʻida tugʻilgan. Tarixiy  maʼlumotlarga koʻra, eshonning avlodlari Qoshqar (Sharqiy Turkiston) dan boʻlgan. Otasi Muhammad Sobir eshonlar xizmatida koʻp yurgan va xalifalik laqabini olgan bir chala mulla boʻlgan. U Gijduvon qishlogʻiga imom boʻladi. Oʻsha vaqtda Muhammad Ali 14 yoshida edi. Oila bu yerda ikki yil hayot kechiradi. Ikki yildan soʻng oila Samarqandga yaqin Karrux qishlogʻiga koʻchib oʻtadi. Muhammad Sobir shu yerdagi Sultonxon toʻraning xizmatiga kirib, oʻgʻlini shu eshonga topshiradi. Muhammad Ali oʻzining mehnatsevarligi, aqli, odobi va taqvodorligi bilan eshonning oʻgʻillari qatoridan joy oladi. 1882-yilda Sultonxon toʻra vafot etadi. Vafotidan oldin u oʻz shogirdi Muhammad Aliga “eshonlik” xati irshodni (yoʻllanma xatni) yozib imzo qoʻyib  muhrlab beradi.

1886-yilda 30 yoshli Muhammad Ali Makkai-Mukarramaga borib, haj amalini ado etgach, oʻzini eshon deb eʼlon qiladi. Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, Muhammad Ali Madinai-Munavarada Muhammad (s.a.v) paygʻambar qabrini ziyorat qilib qaytgach, pirini tushida koʻradi. U Muhammad Aliga “yurtingga borgach, oʻn yil eshonlik qilgin, och-yalangʻochlarga ovqat, boshpana bergin, keyin esa kofirlarga qarshi gʻazot eʼlon qilgin”, degan ekan.

Oʻzini eshon deb eʼlon qilgan Muhammad Ali Xalfa har kuni katta dosh qozonda ovqat pishirib, och-nahor yetim-yesirlarga ulasha boshlaydi. Qisqa vaqt ichida eshonning obroʻsi xalq orasida oshib ketadi. Maʼlumotlarga koʻra, aynan Dukchi eshon gaz yonishini oʻrganib, qozonlarda ovqat pishirgan ekan. Uning muridlari nafaqat Fargʻona vodiysida, balki Toshkent, Samarqand, Buxoro va boshqa olis-olis joylarda ham boʻlgan.

Ozodlik uchun kurash

Rossiya imperiyasining Turkiston xalqiga jabr-zulmi va adolatsiz siyosati Muhammad Ali Xalfaning qoʻzgʻolonga bosh boʻlishiga sabab boʻldi. Bundan tashqari rus hukumati dehqonlardan paxtani arzon sotib olar, buning natijasida dehqonlar qashshoqlashib qolgan edi.

Qoʻzgʻolon boshlanishidan bir yil oldin eshon Usmonli sultoni Abdulhamid II ga maktub yozgan edi. Xatda ruslar Qoʻqon xonligini bosib olgach, musulmonlar oʻrtasida axloqning buzilganligi, shariat qoidalari oyoq osti qilinayotganligi, buzuqlik, ichkilikbozlik, nashaxoʻrlik, avjiga chiqqanligini yozgan. Bundan tashqari ruslar kambagʻallar uchun zakot yigʻishni, hajga borishni taqiqlaganliklarini yozib oʻtgan. Eshon sultondan xalq shariat qonun-qoidalari boʻyicha turmush kechirishi uchun sharoit yaratishni rus imperatoridan talab qilishni soʻraydi. U maktubning soʻngida shunday deydi:

“Rus hukumatining shariatni nazar-pisand qilmaganligini Allohning qahrini keltirmasmikin, deb qoʻrqaman”.

Qoʻzgʻolon boshlanishidan bir necha kun oldin eshon huzuriga baʼzi bir mahalliy mansabdor shaxslar kelib, eshon tayyorlagan hujjatiga oʻz muhrlarini bosishadi. U hujjatda shunday yozilgan edi:

 “Alloh yoʻq joydan oʻn sakkiz ming olamni yaratib, insonga bir mukammal bir qiyofa baxsh etib, uni barcha jonzotlarning sohibi, Odam atoni esa xalifa qilib koʻrsatdi. Butun olamni Alloh paygʻambarimiz uchun yaratib, uni eng yaqin kishisiga aylantiradi va ul hazratni taxtga oʻtkazdi-da, shunday murojaat qildi: “Ey paygʻambar! Gʻayridinlar va imon-eʼtiqodidan qaytganlar bilan jang boʻlgʻusidir”. Bunda oʻziga sodiq qolgan va eng yaqin boʻlganlarga jannat vaʼda qiladi. Choryorlar xalqqa pandu-nasihat  qilib deydilarki, “kimki gʻazot yoʻlida oʻz mulki va hayotini Alloh va paygʻambar uchun qurbon qilsa, bundaylar biz singari boʻlgʻusidir”. Ular nomunosib bandalarni tiyish uchun kitob bitdilar va bizga esdalik sifatida qoldiradilar. Shunday ekan, oʻzimizni Allohning qullari va paygʻambarning ummatlari hisoblaydigan bizlar albatta gʻazavot eʼlon qilishimiz joizdir. Birinchidan, Alloh va paygʻambar yoʻlida bu muqaddas urushda gʻolib chiqishimiz. Ikkinchidan, hayotimizni qurbon qilishimiz lozim.

 Biz quyidagiga oʻz muhrimizni bosganlar, oldimizga kalomullohni qoʻyib, Alloh va paygʻambarga qasamyod qilib, xalifamiz bilan shartnoma tuzdik. Shundan keyin, agar oʻzimizga bino qoʻyganimizdan shaytonning vasvasasiga uchib yoki shirin jonimizni saqlashni oʻylab, qoʻrqib, vaʼdamizdan qaytib, uni bajarmasak doʻzaxga tushaylik, ikki dunyoda yuzimiz qora boʻlsin, qiyomat kuni sharmanda-yu sharmisor boʻlaylik”.

Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, mazkur qasamyodga mahalliy amaldorlar va obroʻ-eʼtiborli kishilardan oʻn ikki kishi muhrini bosgan.

1989-yil 14-may kuni tunda Muhammad Ali Xalfaning uyida kengash boʻlib oʻtadi. Muhammad Ali eshon oʻylab qoʻygan rejaga koʻra, vodiydagi uch shahar – Andijon, Margʻilon va Oʻshdagi harbiy lagerga bir kunda uyushtirilishi kerak edi. Rejaga binoan bu hujum muvaffaqiyatli tugasa, ozodlik kurashchilari Qoʻqonni ham olib, butun vodiyni rus zulmidan ozod etish koʻzlagandi.

17-may kuni shom namozidan soʻng Tojik qishlogʻidagi masjidga juda koʻp odam toʻplanadi. Eshon yigʻilgan xalqqa shunday murojaat qiladi:

“Ey muhtaram musulmonlar! Ey birodarlar! Hammangizga maʼlumdirki, yurtimiz musulmon yurti, el musulmon, xalq musulmon, xon musulmon, shariatning hukmi joriy , amri nofiz edi. Hukumatni Alloh taolo oʻzi biladur, kofirlarni musallat qiladi. Yurtimizga rus keldi. Xudoyorxon oʻrniga Kaufman, Umarxon taxtiga Chernayuf oʻltirdi. Fargʻona xonligi yerida Moskva xonligi oq podshoh hukmron boʻldi.

Ruslar vatanimizni istilo etdi. Soʻngra tilimizni istilo qildi. Sekin-asta dinimizni istilo qilishni boshladi. Bilasizlarki, musulmonning axloqi buzildi. Rusning kelgʻoniga 30 yil toʻlmay, musulmonlar riboga odatlandi, halol-haromni farq qilmas boʻldi. Qozilarimiz boʻyniga but taqadigʻon boʻldi. Xulosa shulki, shariatimiz xor, musulmonchilik gʻarib boʻldi. Hurriyatimiz goʻyib boʻldi, istiqlolimiz mahv boʻldi, oʻzimiz oʻtmas, soʻzimiz oʻtmas boʻldik, Ey voh…

Ey musulmonlar bunga sabab oʻzimiz boʻldik. Bu asorat va mahkumiyatga kimsa rozi emas, ins ham, jins ham rozi emas. Ey birodarlar, tik turaversak bu kofir yana battar qiladur.

Tarixda oʻtgan muazzam bir saltanat qurgʻon qahramon pahlavonlar avlodimiz – bu zillatga hech qanday ziruh chidamas. Qani bizdagi shijoat, qani ajdodlarimizdagi bisolat, sizlarga nima boʻldi?

400 olimimiz bordir, hammasi musulmon, hammasi turk hammasining ismi Muhammad. Hammasi xanafiy mazhabdir. Bu isimda, bu mazhabda, bir qabristonda bu qadar olimlarni toʻplagan Turkistonni dini taqdimida, din odamlarini yetishtirishda na darajada xizmatlari sabqat ekanligi oʻquvchilar diqqatiga arz oʻrindur. Jahon tarixida, yer yuzida, koʻk yuzida bu misli koʻrilmogʻondir. Turkistonliklar har qanday iftixor etsa arziydur, bajodur, ey birodarlar, bizlar shundoq ajdodning nabiralarimiz. Oʻluk uyqusida uxlaysizmi?!”.

Eshonning bu soʻzlaridan taʼsirlangan insonlar yigʻlashni boshlaydilar. Muhammad Ali eshon soʻzida davom etib, shunday deydi:

 “Ey musulmonlar, ey xudoning bandalari, ey paygʻambar ummati! Chin moʻmin boʻlsangizlar, sizlarga jihod lozimdur, jihod. Eʼtiqod. Alloh yoʻlida jihod qilamiz, oʻlsak shahid, oʻldirsak gʻozi boʻlamiz. Jihod qilmaguncha yelkamizga mingan bu roʻdapo oʻrusdan qutilish yoʻq.

Ey moʻminlar, koʻzingizni oching! Gʻaflatdan bedor boʻlin! Kofirlardan huquqimizni olaylik”.

Xufton namoziga odamlar qoʻllarida toʻqmoq, ketmon, qilich, panshaxa va miltiq bilan kelishadi. Xufton namozi oʻqib boʻlingach, hamma baravar “Jihod! Jihod!   Jihod!” deya hayqiradi. Bu hayqiriq tovushi butun qishloqni tutib ketadi. Muhammad Ali Xalfa oq otga mindirib, qoʻzgʻolonchilar bilan  “Bismillohi rahmonir rahim, baniyati jihod!” deb yoʻlga tushishadi.

Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, toʻplangan odamlar soni olti yuz nafar boʻlgan. Olom ikki qisimga boʻlinib, birinchi guruhga Mulla Ziyovuddin Maxsum, ikkinchi guruhga eshonning oʻzi boshchilik qilgan. Dukchi eshon boshchiligidagi guruh Andijon shahrida joylashgan rus harbiy garnizoniga hujum qilib, 23 nafar rus askarini oʻldirib, 24 tasini yarador qilib, 30 tacha miltiqni oʻlja oladilar. Bu harakat tez orada butun vodiy boʻylab tarqaladi. Misol uchun Quva, Asaka, Shahrixon, Aravon, Oʻsh, Margʻilon, Namangan, Sirdaryo va boshqa hududlarda ozodlik uchun xalq harakati vujudga keladi.

Qoʻzgʻolon shafqatsizlarcha bostiriladi va qoʻzgʻolon bahonasida yetarli xalq yoppasiga qirgʻin qilinadi.

Baron Vrevskiy Sankt-Peterburgga joʻnab ketganligi munosabati bilan Turkiston oʻlkasi Bosh harbiy gubernatori vazifasini vaqtincha bajarib turuvchi general-leytenant Korolovning Rossiya harbiy vazirligining Bosh shtabiga yuborgan telegrammasida bunday yozadi:

“Fargʻona harbiy gubernatori shuni maʼlum qiladiki, kecha kechqurun Margʻilon uyezdida eshon Muhammad Ali xalfa gʻazovot eʼlon qiladi va ming kishidan iborat sheriklari bilan Andijonga yoʻl oldi. Qoʻzgʻolonchilar telegraf simini uzib, bugun saharda 20 –batalyon lageriga hujum qilishdi. Bu hujum chogʻida askarlardan 21 nafari oʻldirildi va 10 nafari yarador qilindi. Qoʻzgʻolonchilar guruhi toʻqnashuv joyida oʻlgan 11 nafar va yaralangan 8 ta odamni qoldirib chekinishdi. Andijondagi rus aholisi bu yerda ilgari hech boʻlmagan hodisa sababli sarosimaga tushib qoldi”.

Harbiy vazir general-leytenant Kuropatkin bu telegrammani darhol oq podshohga olib kiradi. Nikolay II qoʻzgʻolonchilarni “ibrat” boʻladigan darajada qattiq jazolashni buyuradi. Ana shu buyuriq asosida qoʻzgʻolonchilar ustidan uch oy davomida sud ishi olib boriladi.

Ozodlik harakati kuch yordamida bostirilgach, Turkiston oʻlkasining harbiy gubernatori Duxovskiy Andijon maydoniga majburan olib kelingan xaloyiqqa qarata “nahotki, siz qum zarrasi qudratli togʻ bilan kurashishi mumkin emasligini tushunmadingiz”, degan edi. Har qadamda “biz bu oʻlkaga sivilizatsiya olib keldik” deb kerilayotgan rus bosqinchilari shafqatsizlarcha 362 kishini oʻlimga hujum etadilar. Bu ham yetmaganidek, qoʻzgʻolon rahbarlarini qatl qilayotgan maydonga yosh bolalarni olib kelib, oldingi saflarda tizib qoʻyishadi.

Turkiston harbiy general gubernatori Duxovskiy qoʻzgʻolonning asosiy aybdorlar osib oʻldirilgach, shahar qalʼasi ichiga koʻmilsin va ustiga hojatxona qurilsin, deb buyuriq beradi. Maʼlumotlarga koʻra, bu qaror oʻzgargan. Dorlar qurilgan maydon ancha notekis boʻlgan. Shu sababli vatan ozodligi yoʻlida jonini tikkan 362 nafar ajdodimiz dorga osilgan va oʻsha yerga koʻmib, ustilaridan soʻndirilmagan ohak, keyin esa tuproq tortilgan.  Bu ham yetmaganidek, qatl etilganlar qayerga koʻmilganligini bilinmasligi uchun butun maydon tekislab yuborilgan.

Alloh yurt ozodligi uchun kurashib jon bergan ajdodlarimizi o‘z rahmatiga olsin.

• Andijon
• Dukchi eshon
• Rossiya imperiyasi
• qo'zg'olon