$
10922.03 UZS
17.74
180.31 UZS
0
11289.01 UZS
136.1
37° Kechasi 25°

“Raqamli amneziya”: smartfonlar xotiramizni qanday buzadi?

14:13 / 06.08.2022

“Men hamma narsani tez unutaman” – bugungi kunda eng keng tarqalgan shikoyat turlaridan biri. Lekin bu smartfonlar qattiq bog‘lanib qolganimiz uchunmi? Cheksiz bildirishnomalar yangi xotiralarning shakllanishiga xalaqit beradimi? Olimlarning fikri bu borada ikkiga bo‘lingan.

Qo‘l ostimizdagi qurilmalarda xotira qancha ko‘p bo‘lsa, u bizning boshimizda kamroq bo‘ladi, degan shubha bor. Balki biz haqiqatan ham rejalashtirilgan uchrashuvlardan tortib ko‘chalarning joylashuvigacha bo‘lgan narsalarni eslab qolish qobiliyatini yo‘qotgandirmiz, chunki biz doimo telefondan ko‘rsatmalar kutamiz? “The Guardian” nashri mualliflari olimlar bilan “raqamli amneziya” masalani muhokama qildi. Bu hodisa ilk bor “KasperskyLab” tadqiqotida aytilgan, gadjetlardan faol foydalanish tufayli xotira va kognitiv qobiliyatlar yomonlashadi.

Olimlar bu borada ikkiga bo‘lingan. Sasseks universiteti psixologiya maktabining kognitiv nevrologiya professori Kris Byord epizodik xotira guruhini boshqaradi hamda smartfonlar insonning yodlash va eslab qolish qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishiga ishonmaydi.

Kris Byord:

“Biz har doim kerakli ma’lumotlarni tashqi manbalarga yukladik, masalan, qaydlar oldik. Bu bizga yanada murakkab hayot kechirishga imkon berdi. Endi biz ma’lumotni yanada ko‘proq yozamiz, lekin u diqqatni boshqa narsaga qaratish va boshqa xotiralarga sho‘ng‘ish uchun vaqtni bo‘shatadi. Men to‘xtash chiptasini suratga olaman, shuning uchun uning muddati qachon tugashini bilaman, chunki uni o‘zim eslab qolishim shart emas. Bizning miyamiz bir martalik aniq narsalarni eslab qolish uchun mo‘ljallanmagan. Buning uchun bizda qurilmalar bor”.

Monrealdagi MakGill universitetida xotira nevrologiyasini o‘rganuvchi professor Oliver Xardt esa ancha ehtiyotkor. Uning fikricha, biz xotiramizga ma’lumot yuklashni to‘xtatishimiz bilanoq, u zaiflashadi va bu bizni qurilmalardan yanada faolroq foydalanishga majbur qiladi.

“Biz hamma narsada smartfonlardan foydalanamiz. Agar resept uchun veb-saytga kirsangiz, tugmani bosasiz va u telefoningizga ingrediyentlar ro‘yxatini yuboradi. Bu juda qulay, lekin qulaylik qimmatga tushadi. Inson uchun yordamchilarga tayanmasdan, ongida ba’zi narsalarni qilish foydalidir”, – deydi u.

Neyrofiziolog Yelena Belova, “Xitchikerning (tekin sayohat qiluvchi) miyaga qo‘llanmasi” muallifi, yordamchi dastur hamda qurilmalardan haddan tashqari ko‘p foydalanish miya va xotiraga ta’sir qilmasligiga ishonadi.

Yelena Belova:

“Hamma narsada smartfonga tayanadigan odamning xotirasi yomonlashishi haqiqatdir. Biz hamma narsani internetda olish mumkinligini bilamiz, shuning uchun biz ba’zi ma’lumotlarni eslab qolishdan ham bezovtalanmaymiz. Bunga qodir odamlarning avlodlari bilimliroq va ko‘proq faktlarni bilishadi. Ammo zamonaviy shahar aholisi 20-30 yil oldingi odamga qaraganda ko‘proq ma’lumotga duch keladi. Axborot muhitining to‘yinganligi o‘sdi, jumladan, biz smartfonlardan foydalanishni boshladik. Insonlar turli sohalardagi tahliliy materiallarni o‘qishlari, bir vaqtning o‘zida ijtimoiy tarmoqlardagi do‘stlari bilan nima sodir bo‘layotganini bilishlari, yangiliklarni tekshirishlari mumkin. Odam xotiralarni to‘liq eslashni to‘xtatadi xolos.

Professor Oliver Xardt odamlarning GPS’ga haddan tashqari ishonib qolganini ham yoqtirmaydi: “Biz navigatordan uzoq vaqt foydalanish gipokampusdagi kulrang materiya zichligini kamaytirishini taxmin qilishimiz mumkin. Bu, o‘z navbatida, depressiya va boshqa psixopatologiyalar, shuningdek, demansning (psixologik faoliyatning buzilishi) ayrim shakllari xavfini oshiradi. GPS’ga asoslangan navigasiya tizimlari murakkab geografik xaritani qayta yaratishni talab qilmaydi. Buning o‘rniga ular sizga faqat “keyingi svetoforda chapga buriling” kabi yo‘nalish beradi. Bu ma’lum bir stimulga juda oddiy xatti-harakatlar javoblari xolos. Geografik xaritani bilish va kognitiv jihatdan murakkab hisob-kitoblarni talab qiladigan fazoviy strategiyalardan farqli o‘laroq, ular gipokampusdan unchalik foydalanmaydilar. Xaritani o‘qish qiyin, shuning uchun biz uni qurilmalar zimmasiga topshirib qo‘yganmiz. Ammo murakkab narsalar odamlar uchun foydalidir, chunki ular bizning umumiy kognitiv faoliyatimizga ta’sir qiluvchi jarayonlar va miya tuzilmalarini o‘z ichiga oladi.

Yelena Belovaning ta’kidlashicha, hamma narsa qayerda ekanligini tushunish funksiyasi uzoq muddatli xotira shakllanadigan asosiy substratdir. Bu shuni anglatadiki, navigatsiya qilish qobiliyati uzoq muddatli xotiralarni shakllantirish va saqlash qobiliyatiga bevosita bog‘liq. Shu sababdan GPS insonga hech qanday yordam bermaydi.

Chalg‘itish – o‘rganishning dushmani

Olimlarning fikricha, har qanday smartfonning yana bir xususiyati uzoq muddatli xotiraning shakllanishiga xalaqit beradi. Bu cheksiz xabarlar oqimidir.

Yelena Belova:

“Qurilmalarni ko‘p ishlatadigan va ko‘pincha vazifadan vazifaga tezroq o‘tadigan odamlardir. Shu bilan birga, bildirishnomalarning kiritilishi va yaqin masofada telefonning mavjudligi odamning vazifani yengish qobiliyatini sezilarli darajada yomonlashtiradi. Uzoq muddatli xotira e’tiborni talab qiladi va u smartfonlardan aziyat chekadi. Biror narsani eslab qolish uchun siz unga diqqatni jamlashingiz kerak. Vaziyat bilan kognitiv o‘zaro ta’sir qanchalik chuqurroq va sodir bo‘layotgan narsalarni qayta ishlaydigan asabiy aloqalar qanchalik ko‘p bo‘lsa, odam voqealarni shunchalik yaxshi eslab qoladi.

Kembrij nevrologi Barbara Saakyan bu hususda dalillarga ega. U 2010 yilda o‘tkazilgan tajribada uch xil guruh o‘qish vazifasini qanday bajarishi kerakligini tasvirlaydi. Bir guruh boshlanishidan oldin tezkor xabarlar almashdi, ikkinchisi vazifani bajarish paytida bu bilan chalg‘iydi, uchinchi guruh ishtirokchilari esa hech kim bilan aloqa o‘rnatmaydi. Keyin ularga matnni tushunish testi topshirildi. Tadqiqotchilar topshiriq davomida xabar olgan odamlar o‘qiganlarini eslay olmasligini aniqladi.

Psixolog va professor Larri Rozen o‘zining “Chalg‘igan aql” kitobida smartfonni chalg‘itadigan narsalar bilan kurashish taktikasi bilan o‘rtoqlashadi. Bunday taktikalardan biri texnik tanaffuslardir.

“Telefoningizdan bir daqiqa foydalaning, so‘ng 15 daqiqaga signal o‘rnating va smartfoningizni qo‘ying. Ovozni o‘chiring, telefoningizni yuzini pastga qarating va boshqa biror ish qiling. Signaldan so‘ng siz yana bir daqiqalik texnik tanaffusga ega bo‘lasiz. Qurilmasiz 15 daqiqalik konsentrasiya vaqtiga o‘rganguningizcha davom eting va keyin bu vaqtni 20 daqiqagacha oshiring. “Agar siz oldin va keyin 1 daqiqalik texnik tanaffuslar bilan 60 daqiqa diqqatni jamlay olsangiz, bu muvaffaqiyatdir”, – deya yozadi Rozen.

Profilaktika choralari

Oliver Xardt miyaning haddan tashqari ko‘p ishlashini erta demensiya ehtimolini oshiradi:

“Aqlingiz va epizodik xotira yoki kognitiv moslashuvchanlik kabi murakkab narsalar uchun mas’ul bo‘lgan tizimlardan qanchalik kam foydalansangiz, demans rivojlanishi ehtimoli shunchalik yuqori bo‘ladi. Misol uchun, agar siz universitet professori bo‘lsangiz, demans bilan kasallanish juda qiyin ekanligini ko‘rsatadigan tadqiqotlar mavjud. Buning sababi shundaki, bu odamlar aqlliroq emas, balki ular juda qariguncha aqliy kuch talab qiladigan ishlar bilan shug‘ullanishadi.

Gap smartfonning o‘zida emas, balki undan qanday foydalanishimizda ekanligi aniq. Telefon ekranidan siz murakkab kitoblarni o‘qishingiz, jumboqlarni yechishingiz, yangi tillarni o‘rganishingiz mumkin. Hatto miya mashg‘ulotlari uchun maxsus ilovalar mavjud, ammo ular haqiqatan ham samaralimi?

Yelena Belova:

“Ushbu ilovalarning ba’zilari, katta ogohlantirishlar bilan, aslida kognitiv zaiflashuvi bo‘lgan odamlar uchun foydalidir. Ammo haqiqat shundaki, bu natijalarni ochib beradigan tadqiqotlar odatda dasturlarni yaratuvchilarning o‘zlari tomonidan topshiriladi, shuning uchun bunday bayonotlarni “yuzga bo‘lish” kerak.

Masalan, depressiya darajasini kuzatadigan, odamga o‘z vaqtida og‘ishlarni sezish va mutaxassis bilan bog‘lanish imkonini beradigan boshqa ilovalar mavjud. Konsentrasiyani saqlashga yordam beradigan alohida meditasiya dasturlari ham bor. Ammo kelajakda kognitiv holatimni yaxshilash uchun ko‘p qurilmalarga tayanib qolmayman”.

Kognitiv pasayish xavfini kamaytirmoqchi bo‘lganlar uchun Yelena Belova quyidagi tavsiyalarni beradi:

Yaxshi niyat, yaxshi uyqu, yaxshi tush. Uyquning buzilishi depressiyaga, qarilikda esa kognitiv buzilishlarga olib kelishi mumkin. Uyqudan oldin smartfondan foydalanadigan odamlar, boshqalarga qaraganda ko‘proq sog‘liq muammolariga duch kelishadi. Tungi smena funksiyasi telefon ekranidagi kuchli oq yorug‘lik melatonin ishlab chiqarishga xalaqit berishi va uyqu sifatini yomonlashtirishi aniq bo‘lgandan so‘ng joriy qilingan. Shuning uchun, yotishdan oldin, telefondan butunlay voz kechish yoki yorug‘likni sariq va kuchsizroq qilish yaxshiroqdir. Uyquning sifati insonning kognitiv funksiyalariga bevosita ta’sir qiladi.

Doimiy jismoniy faoliyat. Ham aerobik, ham quvvat yuklari muhim, ularni almashtirish yaxshiroqdir.

Yangi tajriba va taassurotlar olish, yangi faoliyat va ko‘nikmalarni egallash.

Ijtimoiy aloqalarni qo‘llab-quvvatlash, hissiy va ijobiy muloqot, odamlarga yordam berish, ko‘ngillilik

“Kognitiv funksiyalarni yaxshilash texnikasi samarali bo‘lishi uchun nima qilish kerakligi haqidagi bobo-buvilarimizning maslahatlariga juda o‘xshaydi. Bu yerda hamma narsa oddiy, ammo bajarish qiyin va shunga qaramay, kognitiv holatni, umuman hayot sifatini yaxshilash uchun juda foydali”, – deydi Belova.

Tadqiqotchining fikriga ko‘ra, irsiyat muhim rol o‘ynaydi. Aql-idroki past bo‘lgan odamlarda demans xavfi yuqori bo‘ladi.

Xulosa qiladigan bo‘lsak, irsiyat bizning nazoratimiz ostida emas, lekin kundalik faoliyatimizni boshqarishimiz mumkin. Biz miyani qanchalik ko‘p zo‘riqtirsak va o‘rgansak, shuncha yaxshi. Ammo agar irsiyat bizni tushkunlikka solgan bo‘lsa, unda bunday mashg‘ulotlar demansning boshlanishini faqat kechiktirishi mumkin, lekin katta ehtimol bilan uni butunlay bekor qilmaydi.


Lifestyle


														
														Jurnalist, bloger va yoshlarni jamlagan Shahrisabz

Jurnalist, bloger va yoshlarni jamlagan Shahrisabz

8-12-avgust kunlari Shahrisabzda “Yoshlar turizmi” qurultoyi oʻtkazilmoqda.
12:20 / 09.08.2022

														
														Aqlning abadiy quyoshi: inson ovchilik, marosimlar va madaniyatni qanday o‘zlashtirgan?

Aqlning abadiy quyoshi: inson ovchilik, marosimlar va madaniyatni qanday o‘zlashtirgan?

Qadimgi odamlar faoliyati izlari topilganda, ular maymunlarga qiyoslangan, biroq inson yillar davomida har qanday sharoitga …
17:28 / 06.08.2022

														
														“Raqamli amneziya”: smartfonlar xotiramizni qanday buzadi?

“Raqamli amneziya”: smartfonlar xotiramizni qanday buzadi?

“The Guardian” nashri mualliflari ushbu masala yuzasidan olimlar bilan suhbat o‘tkazdi.
14:13 / 06.08.2022

														
														Butunjahon merosi maqomini yo‘qotayotgan Baykal ko‘li haqida haqida nimalarni bilasiz?

Butunjahon merosi maqomini yo‘qotayotgan Baykal ko‘li haqida haqida nimalarni bilasiz?

Baykal sayyoradagi eng chuqur ko‘l bo‘lib, ushbu rivojlanayotgan okeanda insoniyat uchun mavjud bo‘lgan chuchuk suvning 20 f…
18:43 / 05.08.2022

														
														“iPhone 14” “iPhone 14 Pro”ga qaraganda arzonroq displey bilan ishlab chiqariladi

“iPhone 14” “iPhone 14 Pro”ga qaraganda arzonroq displey bilan ishlab chiqariladi

Qayd etilishicha, ushbu tajriba xarajatlarni kamaytirish uchun qo‘llaniladi va displeylarni o‘z raqobatchisi uchun “Samsung”…
19:40 / 02.08.2022

														
														Muqobil energiya manbalari nima va ularning kelajagi bormi?

Muqobil energiya manbalari nima va ularning kelajagi bormi?

Ma’lumotlarga ko‘ra, 2030-yilga qadar butun dunyo qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan doimiy foydalanishga o‘tadi.
18:36 / 01.08.2022

														
														IT mutaxassisi bo‘lish – bugunning eng ustuvor yo‘nalishi

IT mutaxassisi bo‘lish – bugunning eng ustuvor yo‘nalishi

Aksariyat mutaxassislarning fikricha, raqamli hayot va robotlar yaqin yillar ichida insonlarni ishsiz qoldiradi. Bu qanchali…
19:35 / 31.07.2022

														
														Agar suhbatdosh sizni qiziqtirmasa, muloqotni qanday boshlash kerak?

Agar suhbatdosh sizni qiziqtirmasa, muloqotni qanday boshlash kerak?

“Alpina” nashriyoti tomonidan nashr etilayotgan yangi kitobda aynan ushbu masala asosiy mavzu sifatida tanlab olingan.
12:49 / 27.07.2022

														
														Kuchli xarakterni rivojlantirish uchun uch muhim qadam

Kuchli xarakterni rivojlantirish uchun uch muhim qadam

Shaxs tushunchasi ko‘pincha, halollik, mas’uliyat va o‘z-o‘zini boshqarish kabi fazilatlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Aslida ham…
18:13 / 22.07.2022

														
														Ko‘cha hayvonlariga teginish salomatlik uchun xavfli ekanligi rostmi?

Ko‘cha hayvonlariga teginish salomatlik uchun xavfli ekanligi rostmi?

Hayvonlardan odamlarga yuqishi mumkin bo‘lgan zoonotik kasalliklar mavjud bo‘lib, doimiy ravishda shifokor ko‘rigidan o‘tish…
00:54 / 18.07.2022

Bu ham qiziq

UFC prezidenti Xabib Nurmagomedovni nima uchun promoushen tarixidagi eng kuchli 5 jangchi qatoriga kiritmaganini aytdi

UFC prezidenti Xabib Nurmagomedovni nima uchun promoushen tarixidagi eng kuchli 5 jangchi qatoriga kiritmaganini aytdi

Avvalroq, Dana Uayt UFC tarixidagi eng kuchli jangchilar top 5 taligini e’lon qilgan edi.
17:00 / 13.08.2022
Koronavirus: kecha 22 nafar kishida kasallik aniqlandi

Koronavirus: kecha 22 nafar kishida kasallik aniqlandi

Eng ko‘p kasallanish holati Toshkent shahrida qayd etilgan.
11:03 / 13.08.2022
Fransiya Rossiya bilan Venera missiyasi ustida ishlashdan bosh tortdi

Fransiya Rossiya bilan Venera missiyasi ustida ishlashdan bosh tortdi

Loyiha Venera atmosferasini spektroskopiya yordamida o‘rganishga mo‘ljallangan edi.
21:34 / 13.08.2022
Ukrainadagi Chernomorsk portidan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bilan to‘ldirilgan yana ikkita kema yo‘lga chiqdi

Ukrainadagi Chernomorsk portidan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bilan to‘ldirilgan yana ikkita kema yo‘lga chiqdi

Yuk tashuvchi kemalardan birinchisi Iskenderunga 12 ming tonna makkajo‘xorini yetkazishi, ikkinchisi 3 ming tonna kungaboqar…
11:57 / 13.08.2022
Volkanovski Oliveyra va Maxachev o‘rtasidagi to‘qnashuv g‘olibiga qarshi jang qilishiga tayyor

Volkanovski Oliveyra va Maxachev o‘rtasidagi to‘qnashuv g‘olibiga qarshi jang qilishiga tayyor

Yarim yengil vazn toifasida UFC chempioni UFC 280 musobaqasiga tayyorgarlik ko‘rayotganini e’lon qildi, uning asosiy jangi C…
16:02 / 13.08.2022
Bugundan La liga va A Seria yangi mavsumiga start beriladi, shuningdek, APL, Bundesliga va Liga 1da 2-tur bahslari o‘tkaziladi

Bugundan La liga va A Seria yangi mavsumiga start beriladi, shuningdek, APL, Bundesliga va Liga 1da 2-tur bahslari o‘tkaziladi

Yevropa top 5 chempionatlari bugungi o‘yinlar anonsi bilan tanishing.
12:29 / 13.08.2022
"Moskva" texnopolis kompaniyasi maymun chechagini aniqlash uchun sinov tizimlarini ishlab chiqdi

"Moskva" texnopolis kompaniyasi maymun chechagini aniqlash uchun sinov tizimlarini ishlab chiqdi

Yangi sinov tizimi kasallikning dastlabki bosqichlarida infeksiyani tezda aniqlashga imkon beradi.
15:44 / 13.08.2022
Toshkent shahriga respublikaning boshqa hududlaridan necha kishi ko‘chib kelgani ma’lum qilindi

Toshkent shahriga respublikaning boshqa hududlaridan necha kishi ko‘chib kelgani ma’lum qilindi

Viloyatlardan Toshkent shahriga ko‘chib kelish o‘tgan yilning mos davri bilan solishtirilganda 4 170 kishiga kamaygan.
17:34 / 13.08.2022
“Kung Fu Panda” filmining to‘rtinchi qismi qachon taqdim qilinishi ma’lum bo‘ldi

“Kung Fu Panda” filmining to‘rtinchi qismi qachon taqdim qilinishi ma’lum bo‘ldi

Franshizaning oldingi qismi 2016-yilda ekranlarga chiqqan.
14:44 / 13.08.2022
Shavkat Mirziyoyev qurilish sohasi xodimlariga tabrik yo‘lladi

Shavkat Mirziyoyev qurilish sohasi xodimlariga tabrik yo‘lladi

Ushbu quvonchli ayyomda sizlarni Yangi O‘zbekiston bunyodkorlari sifatida e’zozlab, sha’ningizga eng yuksak ta’rif va tilakl…
19:16 / 13.08.2022

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!