1875 йил қарийб 20 йил давом этган қонли урушлардан сўнг Россия империяси Ўрта Осиёни тўлалигича босиб олди. Туркистон ўлкаси рус империянинг хомашё манбасига айланди. Бироқ маҳаллий халқ мустамлакачи русларга қарши, озодлик учун тинимсиз кураш олиб борди. 

1898 йилнинг баҳорида Андижоннинг меҳнаткаш аҳолиси ҳуррият йўлида қўзғолонга отланди. Ушбу воқеа май ойининг 17-кунидан 18-кунига ўтар кечаси рўй берган эди. Ҳуррият учун курашга халқ орасида "Дукчи эшон" номи билан танилган эшон раҳбарлик қилди. Бу озодлик ҳаракати тарих зарварақларига "Андижон қўзғолони", деган ном билан битилди. 

Совет даврида "Дукчи эшон" шахсияти чаламулла сифатида қораланиб, ҳатто сеҳр қилишда айбланди. Афсуски, бугунги кундаги мактаб дарсликларида «Дукчи эшон номи мутаассиб диндор , оддий физикавий ҳолатлардан фойдаланиб содда халқ ўртасида мўъжизалар кўрсатган», деб ёзиб қўйилган. Хўш, Дучки эшон аслида ким? У ҳақиқатдан мутаассиб диндор бўлганми? Андижон қўзғолони Россия империяси томонидан қандай бостирилган эди? Бугунги мақоламизда шулар ҳақида маълумот берамиз.

Дукчи эшон аслида ким?

Халқ орасида "Дукчи эшон" номи билан машҳур бўлган инсоннинг асл исми Муҳаммад Али Халфа Мадали эшон бўлиб, у 1856 йилда Фарғона шаҳридан 25 чақирим жанубий-ғарбда жойлашган Чимён қишлоғида туғилган. Тарихий  маълумотларга кўра, эшоннинг авлодлари Қошқар (Шарқий Туркистон) дан бўлган. Отаси Муҳаммад Собир эшонлар хизматида кўп юрган ва халифалик лақабини олган бир чала мулла бўлган. У Гиждувон қишлоғига имом бўлади. Ўша вақтда Муҳаммад Али 14 ёшида эди. Оила бу ерда икки йил ҳаёт кечиради. Икки йилдан сўнг оила Самарқандга яқин Каррух қишлоғига кўчиб ўтади. Муҳаммад Собир шу ердаги Султонхон тўранинг хизматига кириб, ўғлини шу эшонга топширади. Муҳаммад Али ўзининг меҳнатсеварлиги, ақли, одоби ва тақводорлиги билан эшоннинг ўғиллари қаторидан жой олади. 1882 йилда Султонхон тўра вафот этади. Вафотидан олдин у ўз шогирди Муҳаммад Алига "эшонлик" хати иршодни (йўлланма хатни) ёзиб имзо қўйиб  муҳрлаб беради.

1886 йилда 30 ёшли Муҳаммад Али Маккаи-Мукаррамага бориб, ҳаж амалини адо этгач, ўзини эшон деб эълон қилади. Тарихий маълумотларга кўра, Муҳаммад Али Мадинаи-Мунаварада Муҳаммад (с.а.в) пайғамбар қабрини зиёрат қилиб қайтгач, пирини тушида кўради. У Муҳаммад Алига "юртингга боргач, ўн йил эшонлик қилгин, оч-яланғочларга овқат, бошпана бергин, кейин эса кофирларга қарши ғазот эълон қилгин", деган экан.

Ўзини эшон деб эълон қилган Муҳаммад Али Халфа ҳар куни катта дош қозонда овқат пишириб, оч-наҳор етим-есирларга улаша бошлайди. Қисқа вақт ичида эшоннинг обрўси халқ орасида ошиб кетади. Маълумотларга кўра, айнан Дукчи эшон газ ёнишини ўрганиб, қозонларда овқат пиширган экан. Унинг муридлари нафақат Фарғона водийсида, балки Тошкент, Самарқанд, Бухоро ва бошқа олис-олис жойларда ҳам бўлган.

Озодлик учун кураш

Россия империясининг Туркистон халқига жабр-зулми ва адолатсиз сиёсати Муҳаммад Али Халфанинг қўзғолонга бош бўлишига сабаб бўлди. Бундан ташқари рус ҳукумати деҳқонлардан пахтани арзон сотиб олар, бунинг натижасида деҳқонлар қашшоқлашиб қолган эди. 

Қўзғолон бошланишидан бир йил олдин эшон Усмонли султони Абдулҳамид II га мактуб ёзган эди. Хатда руслар Қўқон хонлигини босиб олгач, мусулмонлар ўртасида ахлоқнинг бузилганлиги, шариат қоидалари оёқ ости қилинаётганлиги, бузуқлик, ичкиликбозлик, нашахўрлик, авжига чиққанлигини ёзган. Бундан ташқари руслар камбағаллар учун закот йиғишни, ҳажга боришни тақиқлаганликларини ёзиб ўтган. Эшон султондан халқ шариат қонун-қоидалари бўйича турмуш кечириши учун шароит яратишни рус императоридан талаб қилишни сўрайди. У мактубнинг сўнгида шундай дейди:

«Рус ҳукуматининг шариатни назар-писанд қилмаганлигини Аллоҳнинг қаҳрини келтирмасмикин, деб қўрқаман».

Қўзғолон бошланишидан бир неча кун олдин эшон ҳузурига баъзи бир маҳаллий мансабдор шахслар келиб, эшон тайёрлаган ҳужжатига ўз муҳрларини босишади. У ҳужжатда шундай ёзилган эди:

 “Аллоҳ йўқ жойдан ўн саккиз минг оламни яратиб, инсонга бир мукаммал бир қиёфа бахш этиб, уни барча жонзотларнинг соҳиби, Одам атони эса халифа қилиб кўрсатди. Бутун оламни Аллоҳ пайғамбаримиз учун яратиб, уни энг яқин кишисига айлантиради ва ул ҳазратни тахтга ўтказдида, шундай мурожаат қилди:

"Эй пайғамбар! Ғайридинлар ва имон-эътиқодидан қайтганлар билан жанг бўлғусидир». Бунда ўзига содиқ қолган ва энг яқин бўлганларга жаннат ваъда қилади. Чорёрлар халққа панду-насиҳат  қилиб дейдиларки, "кимки ғазот йўлида ўз мулки ва ҳаётини Аллоҳ ва пайғамбар учун қурбон қилса, бундайлар биз сингари бўлғусидир". Улар номуносиб бандаларни тийиш учун китоб битдилар ва бизга эсдалик сифатида қолдирадилар. Шундай экан, ўзимизни Аллоҳнинг қуллари ва пайғамбарнинг умматлари ҳисоблайдиган бизлар албатта ғазавот эълон қилишимиз жоиздир. Биринчидан, Аллоҳ ва пайғамбар йўлида бу муқаддас урушда ғолиб чиқишимиз. Иккинчидан, ҳаётимизни қурбон қилишимиз лозим.

Биз қуйидагига ўз муҳримизни босганлар, олдимизга каломуллоҳни қўйиб, Аллоҳ ва пайғамбарга қасамёд қилиб, халифамиз билан шартнома туздик. Шундан кейин, агар ўзимизга бино қўйганимиздан шайтоннинг васвасасига учиб ёки ширин жонимизни сақлашни ўйлаб, қўрқиб, ваъдамиздан қайтиб, уни бажармасак дўзахга тушайлик, икки дунёда юзимиз қора бўлсин, қиёмат куни шармандаю шармисор бўлайлик”.

Тарихий маълумотларга кўра, мазкур қасамёдга маҳаллий амалдорлар ва обрў-эътиборли кишилардан ўн икки киши муҳрини босган.

1989 йил 14 май куни тунда Муҳаммад Али Халфанинг уйида кенгаш бўлиб ўтади. Муҳаммад Али эшон ўйлаб қўйган режага кўра, водийдаги уч шаҳар – Андижон, Марғилон ва Ўшдаги ҳарбий лагерга бир кунда уюштирилиши керак эди. Режага биноан бу ҳужум муваффақиятли тугаса, озодлик курашчилари Қўқонни ҳам олиб, бутун водийни рус зулмидан озод этиш кўзлаганди.

17 май куни шом намозидан сўнг Тожик қишлоғидаги масжидга жуда кўп одам тўпланади. Эшон йиғилган халққа шундай мурожаат қилади:

“Эй муҳтарам мусулмонлар! Эй биродарлар! Ҳаммангизга маълумдирки, юртимиз мусулмон юрти, эл мусулмон, халқ мусулмон, хон мусулмон, шариатнинг ҳукми жорий , амри нофиз эди. Ҳукуматни Аллоҳ таоло ўзи биладур, кофирларни мусаллат қилади.Юртимизга рус келди. Худоёрхон ўрнига Кауфман, Умархон тахтига Чернаюф ўлтирди. Фарғона хонлиги ерида Москва хонлиги оқ подшоҳ ҳукмрон бўлди.

Руслар ватанимизни истило этди. Сўнгра тилимизни истило қилди. Секин-аста динимизни истило қилишни бошлади. Биласизларки, мусулмоннинг ахлоқи бузилди. Руснинг келғонига 30 йил тўлмай, мусулмонлар рибога одатланди, ҳалол-ҳаромни фарқ қилмас бўлди. Қозиларимиз бўйнига бут тақадиғон бўлди. Хулоса шулки, шариатимиз хор, мусулмончилик ғариб бўлди. Ҳурриятимиз гўйиб бўлди, истиқлолимиз маҳв бўлди, ўзимиз ўтмас, сўзимиз ўтмас бўлдик, Эй воҳ…

Эй мусулмонлар бунга сабаб ўзимиз бўлдик. Бу асорат ва маҳкумиятга кимса рози эмас, инс ҳам, жинс ҳам рози эмас. Эй биродарлар, тик тураверсак бу кофир яна баттар қиладур.

Тарихда ўтган муаззам бир салтанат қурғон қаҳрамон паҳлавонлар авлодимиз – бу зиллатга ҳеч қандай зируҳ чидамас. Қани биздаги шижоат, қани аждодларимиздаги бисолат, сизларга нима бўлди?

400 олимимиз бордир, ҳаммаси мусулмон, ҳаммаси турк ҳаммасининг исми Муҳаммад. Ҳаммаси ханафий мазҳабдир. Бу исимда, бу мазҳабда, бир қабристонда бу қадар олимларни тўплаган Туркистонни дини тақдимида, дин одамларини етиштиришда на даражада хизматлари сабқат эканлиги ўқувчилар диққатига арз ўриндур. Жаҳон тарихида, ер юзида, кўк юзида бу мисли кўрилмоғондир. Туркистонликлар ҳар қандай ифтихор этса арзийдур, бажодур, эй биродарлар, бизлар шундоқ аждоднинг набираларимиз. Ўлук уйқусида ухлайсизми?!”.

Эшоннинг бу сўзларидан таъсирланган инсонлар йиғлашни бошлайдилар. Муҳаммад Али эшон сўзида давом этиб, шундай дейди:

"Эй мусулмонлар, эй худонинг бандалари, эй пайғамбар уммати! Чин мўмин бўлсангизлар, сизларга жиҳод лозимдур, жиҳод. Эътиқод. Аллоҳ йўлида жиҳод қиламиз, ўлсак шаҳид, ўлдирсак ғози бўламиз. Жиҳод қилмагунча елкамизга минган бу рўдапо ўрусдан қутилиш йўқ.

Эй мўминлар, кўзингизни очинг! Ғафлатдан бедор бўлин! Кофирлардан ҳуқуқимизни олайлик".

Хуфтон намозига одамлар қўлларида тўқмоқ, кетмон, қилич, паншаха ва милтиқ билан келишади. Хуфтон намози ўқиб бўлингач, ҳамма баравар «Жиҳод! Жиҳод!   Жиҳод!» дея ҳайқиради. Бу ҳайқириқ товуши бутун қишлоқни тутиб кетади. Муҳаммад Али Халфа оқ отга миндириб, қўзғолончилар билан  «Бисмиллоҳи раҳмонир раҳим, банияти жиҳод!» деб йўлга тушишади.

Тарихий маълумотларга кўра, тўпланган одамлар сони олти юз нафар бўлган. Олом икки қисимга бўлиниб, биринчи гуруҳга Мулла Зиёвуддин Махсум, иккинчи гуруҳга эшоннинг ўзи бошчилик қилган. Дукчи эшон бошчилигидаги гуруҳ Андижон шаҳрида жойлашган рус ҳарбий гарнизонига ҳужум қилиб, 23 нафар рус аскарини ўлдириб, 24 тасини ярадор қилиб, 30 тача милтиқни ўлжа оладилар. Бу ҳаракат тез орада бутун водий бўйлаб тарқалади. Мисол учун Қува, Асака, Шаҳрихон, Аравон, Ўш, Марғилон, Наманган, Сирдарё ва бошқа ҳудудларда озодлик учун халқ ҳаракати вужудга келади. 

Қўзғолон шафқатсизларча бостирилади ва қўзғолон баҳонасида етарли халқ ёппасига қирғин қилинади.

Барон Вревский Санкт-Петербургга жўнаб кетганлиги муносабати билан Туркистон ўлкаси Бош ҳарбий губернатори вазифасини вақтинча бажариб турувчи генерал-лейтенант Короловнинг Россия ҳарбий вазирлигининг Бош штабига юборган телеграммасида бундай ёзади:

"Фарғона ҳарбий губернатори шуни маълум қиладики, кеча кечқурун Марғилон уездида эшон Муҳаммад Али халфа ғазовот эълон қилади ва минг кишидан иборат шериклари билан Андижонга йўл олди. Қўзғолончилар телеграф симини узиб, бугун саҳарда 20 –батальон лагерига ҳужум қилишди. Бу ҳужум чоғида аскарлардан 21 нафари ўлдирилди ва 10 нафари ярадор қилинди. Қўзғолончилар гуруҳи тўқнашув жойида ўлган 11 нафар ва яраланган 8 та одамни қолдириб чекинишди. Андижондаги рус аҳолиси бу ерда илгари ҳеч бўлмаган ҳодиса сабабли саросимага тушиб қолди".

Ҳарбий вазир генерал-лейтенант Куропаткин бу телеграммани дарҳол оқ подшоҳга олиб киради. Николай ИИ қўзғолончиларни «ибрат» бўладиган даражада қаттиқ жазолашни буюради. Ана шу буюриқ асосида қўзғолончилар устидан уч ой давомида суд иши олиб борилади.

Озодлик ҳаракати куч ёрдамида бостирилгач, Туркистон ўлкасининг ҳарбий губернатори Духовский Андижон майдонига мажбуран олиб келинган халойиққа қарата «наҳотки, сиз қум зарраси қудратли тоғ билан курашиши мумкин эмаслигини тушунмадингиз», деган эди. Ҳар қадамда «биз бу ўлкага цивилизация олиб келдик» деб керилаётган рус босқинчилари шафқатсизларча 362 кишини ўлимга ҳужум этадилар. Бу ҳам етмаганидек, қўзғолон раҳбарларини қатл қилаётган майдонга ёш болаларни олиб келиб, олдинги сафларда тизиб қўйишади.

Туркистон ҳарбий генерал губернатори Духовский қўзғолоннинг асосий айбдорлар осиб ўлдирилгач, шаҳар қалъаси ичига кўмилсин ва устига ҳожатхона қурилсин, деб буюриқ беради. Маълумотларга кўра, бу қарор ўзгарган. Дорлар қурилган майдон анча нотекис бўлган. Шу сабабли ватан озодлиги йўлида жонини тиккан 362 нафар аждодимиз дорга осилган ва ўша ерга кўмиб, устиларидан сўндирилмаган оҳак, кейин эса тупроқ тортилган.  Бу ҳам етмаганидек, қатл этилганлар қаерга кўмилганлигини билинмаслиги учун бутун майдон текислаб юборилган.

Аллоҳ юрт озодлиги учун курашиб жон берган аждодларимизи ўз раҳматига олсин.

• Андижон
• Dukchi eshon
• Rossiya imperiyasi
• qo'zg'olon