Ҳар доим ҳам ҳаракатлар исталган натижага олиб келмайди. Инсон ишлаши, ўрганиши ва яхшироқ бўлишга ҳаракат қилиши мумкин, лекин барибир натижа бўлмаётгандек туюлаверади. Бизни бошқарадиган одатларни бошқаришни қандай ўрганишимиз керак? 

Аслида бу бизнинг когнитив одатларимиз эканлигига аминмиз. Агар биз уларни тан ола билсак, ёлғонларимизни тузатишимиз мумкин.

Биз гапирадиган биринчи когнитив одат – бу тўғри бўлиш одати, яъни доимий равишда “менинг дунё ҳақидаги фикрим тўғри”, “мен воқеаларни тўғри талқин қиламан”, деган туйғуга қайтишдир.

Эҳтимол, бу одат у ёки бу даражада барчамизга хосдир. Башоратли кодлаш назарияси тарафдорларига кўра, мия ярим шарлари пўстлоғи атроф-муҳитдан келадиган сигналларни қайта ишлаб, уларни якуний расм изчил бўладиган тарзда филтрлайди. Айнан шу функция энг муҳими: янги нарсаларни кўриш ва ўрганиш эмас, балки умумий тасвирдан ажралиб турадиган тафсилотлар бўлмаган жумбоқни бирлаштириш талаб этилади. 

Агар мия бу жумбоққа тўғри келмайдиган сигнални қабул қилса, кўпинча кортекс бу сигнални эътиборсиз қолдиради ёки уни дунёнинг мавжуд расмини бузмаслик учун изоҳлайди. “Тафсилот” бир неча марта такрорланса, мия бирор нарсани ўзгартиришга “рози” бўлади. Бундай янгилик филтри бизнинг психикамизни янада барқарор бўлишига имкон беради.

Баъзан кўз ўнгимизда дунёнинг тўғри ва изчил тасаввурига эга бўлиш биз учун шунчалик муҳимки, бу когнитив одат шунчаки мослашувчан механизмдан кўра каттароқ нарсага айланади. Баъзи соҳаларда (ёки бир вақтнинг ўзида бир нечта) дунё ҳақидаги тушунчамиз деярли ўтиб бўлмайдиган даражада бўлиб қолади ва ҳақиқат сигналлари уни четлаб ўта олмайди.

Одамлар шунчаки таслим бўлолмайдилар ва дунёнинг қатъий суратлари ўртасида кураш бошланади, уларнинг ҳар бири мослашувчан, кўп қиррали воқелик билан қандайдир умумийликка эга. Шу билан бирга, жиддий манфаатлар тўқнашуви бўлган тақдирда ҳам, томонлар бир лаҳзага ўз ҳақлигидан четга чиқишлари, қисқа вақт ичида рақибнинг дунё ҳақидаги қарашларини тан олишлари мумкин бўлса, келишувга эришиш имконияти ошади. 

Масалан, ота-она ўсмирлик ёшидаги фарзандининг уйга эртароқ келишини талаб қилади бироқ у тун бўйи дўстлари билан бирга бўлишни хоҳлайди, икки устахонанинг раҳбарлари бир-бирларини қурилмани ишлаб чиқариш муддатларини бажармасликда айблашади ва уларнинг ҳар бири ўз сабабларига эга ёки яҳудийлар Фаластин ерлари яҳудийларники, араблар эса арабларники, деб ҳисоблайди, ва ҳоказо.

Қизиғи шундаки, тўғри бўлиш одати қандайдир вирусга ўхшайди: у юқумли. Биз дунё ҳақидаги расмимизга тажовуз қилинаётганини ҳис қиламиз ва ҳимояни кучайтирамиз. Бу кимдир тўхтаб қолгунча давом этади, бошқа нуқтаи назарни олишга ҳаракат қилади, рақибнинг далилларини эшитади – бир сўз билан айтганда, тўғри бўлиш одатини яхшилаш ва уни назорат қилишга уриниш керак.

• Дунё
• To'g'riso'zlik