ХХ асрнинг 30-йилларида Совет ҳукумати мамлакатдаги зиёлиларга қарши террор уюштириб, кўплаб ақл эгаларини жисмонан маҳв этди. 1937–1938 йиллардаги “Катта қирғин” вақтида ўзбекистонлик кўплаб бегуноҳ кишилар, давлат ва жамоат, фан ва маданият арбобларини қамоққа олинди. Бундан ташқари қўлга олинганларнинг оила аъзолари ҳеч қандай далил-исбоциз панжара ортига ташланди. Совет “гўшт чайнар” машинаси она юрт озодлиги учун ҳаракат қилаётган минглаб инсонларни ютиб юборди. Афсуски булар орасида нозик хилқат вакиллари ҳам бор эди.

Бугунги мақоламизда Москвада таҳсил олган, бироқ 1938 йилда аксилинқилобий шеърлар битиб, уни яширин йўллар билан тарқатиб келган ва ўзига яқин бўлган совет ходимлари ўртасида аксилинқилобий тарғибот ва ташвиқот ишларини олиб борганликда айбланиб, панжара ортига ташланган Матлуба Муҳаммедованинг аянчли тақдири ҳақида ҳикоя қиламиз.

Ёшлик

Матлуба Муҳаммедова 1911 йилда Фарғонада ўқимишли оилада дунёга келган. Унинг отаси асли тошкентлик муаллим Нурмуҳаммад Дадамуҳаммедов тақдир тақозоси билан Марғилонга келиб, жадид мактаби очган инсон эди. Онаси эса Марҳаматхоним ҳам саводхон, оқила аёл бўлган.

Марғилоннинг машҳур жадид муаллими бўлган Нурмуҳаммад Дадамуҳаммедов фарзандларининг тарбиясига алоҳида эътибор қаратди. У ўз қизлари Маҳбуба ва Матлубаларнинг ҳам замонавий билимларни эгаллашига ёрдам берди. Қизлар дастлаб оила даврасида, сўнг янги мактабда таълим олишни бошлади. Матлуба Қўқондаги болалар уйида, кейин Тошкентдаги хотин-қизлар билим юртида таҳсил кўрди.

Тарих фанлари бўйича фалсафа доктори Баҳром Ирзаевнинг маълумот берича, 1927 йилда Матлуба Муҳамедова Москвада очилган ўзбек ишчи ёшлар факултетига ўқишга кирган. У ерда машҳур шоир Чўлпон, Боту, Шокир Сулаймонлардан шеърият сирларини ўрганди. Шокиржон Раҳимий, Қаюм Рамазон, Абдулҳай Тожиевлар мулоқотидан баҳраманд бўлган. Матлуба айниқса, ўзбек талабаларнинг маърифий кечаларида Чўлпоннинг ватанпарварлик мавзусидаги оташин шеърларини ўқиб, ўзи ҳам шу мавзуда шеърлар ёзиб, жуда машҳур бўлиб кетган.

Мудом Чорнинг қўл остида кўп эзилган Миллатим!
Озодлик йўлинда вайрон бўлган Миллатим!
Чор билан қонли урушда йиққан Миллатим!
Чор ўрнига бошқа зулмлар келгани чоғда,
Нега сен қўзғолмайсан Миллатим?!...
Қўзғол, ҳозир, марҳамациз қўл остида эзилма!
Қонингни заҳар қилиб соч! Бош кўтар Миллатим!
Русиядан сурулиб келган чет руслар
Қачонгача бизни эзар, МИЛЛАТИМ!....

Ўқишдан ҳайдалиш

Совет ҳукумати Матлуба Муҳамедованинг шеърларидан сиёсий хатолар излай бошлади. Унинг шеърлари комсомол ташкилотининг мажлисларида муҳокама қилинди. Матлубанинг шеърларида “миллатчилик ва советларга қарши кураш руҳи бор” деб комсомолдан чиқариб, ўқишдан ҳайдшди. 

Москвада “Комсомолская правда” газетасида Матлуба Муҳаммедовага қарши махсус мақола чоп этилди. Кўп ўтмай у ариза ёзиб, ўзига қўйилган айбларнинг туҳмат эканлигини исботлаб, ўқишига тикланади. Бунга бир томондан Ўзбекистон ҳукуматининг аралашуви, иккинчи томондан Матлубанинг Италия элчихонасига фуқаролик сўраб мурожаат этиши ҳам сабаб бўлган эди. 

Бироқ Матлуба Муҳаммедова ўзининг жўшқин шеърлари билан Совет ҳукуматининг “қора рўйхати”га тушиб улгурган эди. Турли муҳокамалар ортидан ўзбек ишчи ёшларнинг билим юрти ёпиб қўйилади. Матлубахон эса Тошкентга қайтмасдан Москвадаги мусиқа техникумига кириб ўқишини давом эттиради.

1929 йил ўзбек талабаларининг етакчиси Саид Аҳмад Назиров Матлубахонни Ленинград архитектура институти талабаси бўлган дўсти Восиқ Муҳаммедов билан таништиради. 1933 йилда Тошкентга қайтган Матлубахон Восиқ Муҳаммедовга турмушга чиқади. Орадан бир мунча вақт ўтиб Матлуба Тошкент Давлат Тиббиёт институтига ўқишга киради. У шифокорлик касбини эгаллаб, инсонларга шифо улашишни ўз олдига мақсад қилиб қўяди.

Тарих фанлари бўйича фалсафа доктори Баҳром Ирзаевнинг маълумот берича, Восиқ Муҳаммедов (1905-1938) ўз вақтида Мунаввар қорининг “Намуна” мактаби ифтихори, Фитратнинг “Чиғатой гурунги” иштирокчиси, “Кўмак” уюшмасининг фаолларидан бўлган. У 1922-24 йиллар Москвадаги Шарқ меҳнаткашлари коммунистик университети битириб келиб, 1924-28 йилларда Ўзбекистон ҳукуматида масъул лавозимларда ишлаган. 1928-32 йилларда Ленинград Архитектура институтининг архитектор-инженер йўналишида ўқиб қайтгач, 1933-34 йилларда Халқ комиссарлар совети қурилиш комиссиясига раис, 1934-37 йиллар давомида Тошкент академик театри қурилишига бошчилик қилган. Восиқ Муҳаммедов ҳам ўз замонасининг тенгсиз йигитларидан бўлган. 

Қатағон

Ёш оила бахт майидан сармаст бўлиб ҳаёт кечираётган бир вақтда “Катта қирғин” эшик қоқди. 1937 йил 17 декабрь куни тунда Восиқ Муҳаммедов қамоққа олиниб, уй тинтув қилинди. 1938 йил 18 январь куни Матлубахоннинг ўзи ҳам ҳибсга олинади. Ўша вақтда у Тошкент тиббиёт институтининг 3-босқич талабаси эди. 19-январ куни илк сўроқда у турмуш ўртоғининг давлат ва халқнинг олдида ҳеч қандай айби йўқлигини баён қилади. Матлуба Муҳаммедовани қамоққа олинишига асос бўлган айбномада ёзилишича, “у ҳибсда бўлган Германиянинг айғоқчиси Саттор Жаббор, аксилинқилобий миллатчилардан Чўлпон ва Муҳаммедовлар билан яқин муносабатда бўлган ва аксилинқилобий шеърлар битиб, уни яширин йўллар билан тарқатиб келган ва ўзига яқин бўлган совет ходимлари ўртасида аксилинқилобий тарғибот ва ташвиқот ишларини олиб борган”.

Лекин Матлуба Муҳаммедова сўроқнинг биринчи кунлариданоқ ўзига қўйилган бу айбловларни мутлақо асоссиз эканлигини айтади. Жумладан, 1938 йил 19 январь куни бўлган дастлабки сўроқ вақтида терговчи Матлубадан қамоқдаги турмуш ўртоғи Восиқ Муҳаммедовнинг халқ душмани сифатидаги фаолияти ҳақида кўрсатма беришни талаб қилганида, у мазкур айбининг тамомила асоссизлигини айтади.

Салкам бир йил давом этган тергов ва қийноқлардан сўнг, 1938 йил 5 октябрь куни Восиқ Муҳаммедов отиб ташланади. Терговчилар томонидан турли йўллар билан қўлга киритилган ахборот орасида яна бир маълумот бўлиб, унга кўра, Москвадалик пайтида Маҳбуба ва Матлуба исмли икки талаба қиз Италия элчихонасига бориб, хорижий паспорт олишга эришган. Улар гўё Италияга шикоят ёзишиб, унда Совет ҳукуматини турли миллатларга мансуб ёшларни эзиб, мустамлакачилик сиёсатини юргизишда айблашган экан.

Матлуба Муҳаммедова устидан бўлган бундай уйдирма гаплардан сўнг 1938 йил 17 май куни Тошкент вилояти суди коллегияси мажлисида унинг жиноий иш кўриб чиқилди. Мазкур суд мажлисининг баённомасида ёзишича, судланувчи Муҳамддова ўз айбини қисман тан олиб, шундай дейди:

“Мен талабалар орасида ҳеч қачон советларга қарши рухда тарғибот олиб
бормаганман. Мен рус қизлари билан ҳамиша дўст-иноқ бўлганман, улар менинг оғзимдан ҳеч қачон аксилинқилобий сўзларни эшитишмаган.

Мен 1927-йилда Москвада ўқидим. Шеъримнинг мазмуни ҳозир аниқ эсимда қолмаган бўлса-да, ҳақиқатдан ҳам, у яхши эмас эди. Опамнинг эри Германияда бўлган. Эрим 1937-йил 16-декабрда қамалган. Шеърим деворий газетада босилган эди. Саттор Жаббор 1932-йилда менга немисча бир журнал бериб, у ерда менинг фамилиям борлигини ва унда шеърим босилганлигини айтди. Бу ҳақида
ҳеч кимга ҳеч нарса айтмадим.

1937-йили акам ҳам қамоққа олинди. У ўша вақтларда қурилиш институтининг талабаси эди... Шеърим бўлса, бор-йўғи тўрт сатрдангина иборат бўлиб, унда мен дугонам эрининг ҳибсга олиниши ноҳақ бўлганлиги, унинг ҳалол киши ва партия аъзоси бўлиб, ҳеч қандай айби йўқлиги ҳақида сўзлаганман, холос. Лекин шеъримнинг мазмуни кейинчалик қарорда терговчилар томонидан ўзгартириб юборилган.

Мен ўзимнинг айбимни фақат шеър ёзганлигимда, деб ҳисоблайман. Суддан ёшлигимни ҳисобга олиб, жазо чорасини енгиллатишларини сўрайман. Мен қамоқ лагерида ҳалол ишлаб, ўз хатоларимни тузатаман”.

Суд ҳайъати Матлуба Муҳаммедовани 10 йилга озодликдан маҳрум этади. У ноҳақ жазони совуқ Сибирнинг Усолский лагерида ижро этди. Матлуба чидаб бўлмас даражадаги оғир меҳнат шароитида таҳқир ва азоблар остида дарахт кесди, меҳнат қилди. 1940 йил 2 февралида Матлуба Муҳаммедованинг аризаси қайта кўрилиб, у оқланишга эришади.

Сургундан қайтган Матлуба Тошкент Давлат Тиббиёт институтидаги ўқишини давом эттириб, уруш даврида шифокор бўлиб фаолият юритди. Бироқ уруш тугагач Фарғонага кетишга мажбур бўлди. Матлуба Муҳаммедова Ўзбекистоннинг мустақилликка эришганини ўз кўзлари билан кўрди. У 1998 йилда Тошкентда вафот этган.

• Qatag‘on
• СССР