1944 йилнинг февраль ойи. Иккинчи жаҳон уруши давом этаётган вақт. Чечен қишлоқларида ҳаёт бир маромда ўтиб борар эди. Қишлоқ аҳолиси фронтга озиқ-овқат етказиб бериш учун тиним билмай ишларди. Бироқ, кутилмаганда ҳарбийлар пайдо бўлди. Улар бутун қишлоқ аҳолисини кўчага ҳайдаб чиқишди...

Бундан роппа-роса 78 йил олдин, анироғи 1944 йил 23 февраль куни Совет Иттифоқининг раҳбари Иосиф Сталиннинг буруғи билан Чечен-Ингуш Автоном Совет Социалистик Республикаси ҳудудидаги чечен ва ингушларни Ўрта Осиёга депортация қилиш операцияси бошланди. Бу жараён 1944 йил 9 март кунигача давом этди.

Тарихий маълумотларга кўра, кўчириш вақтида ва ундан кейинги йилларда тахминан 100 минг чечен, 23 минг ингуш очликдан нобуд бўлган. Хўш, Сталин нега чечен ва ингушларни Ўрта Осиёга кўчиришга қарор қилди? Бунинг оқибатида қандай воқеалар юз берди?..

Бугун шу ҳақида сўз юритамиз.

Чечен-Ингуш Автоном Республикаси

1921 йилнинг кузида Чеченистон Тоғли Республика таркибидан ажралиб чиқди. Бир йилдан сўнг Чеченистон миллий округга, кейин эса автоном вилоятга айлантирилди. 1924 йилнинг июль ойида Бутунроссия Марказий Ижроия Қўмитасининг қарори билан Тоғли Республика тугатилиб, унинг ўрнида иккита автоном вилоят  Ингуш ва Шимолий Осетия ташкил этилди. 1929 йилнинг бошида Сунжа казак округи Чечен автоном округига бириктирилди. 1934 йилда Чечен ва Ингуш автоном вилоятлари Чечен-Ингуш автоном вилоятига бирлаштирилди.

Тарихий маълумотларга кўра, 1939 йилда Чечен-Ингуш автоном вилоятида  697 мингга яқин аҳоли истиқомат қилган. Улардан 52,9 фоизи чечен, 12,0 фоизи ингуш бўлган.

Чеченлар сотқинми?

1941 йил 21 июнь куни Германия армияси Совет Иттифоқига ҳеч қандай огоҳлантиришларсиз бостириб кирди. Шундан сўнг Иттифоқ бўйлаб умумий ҳарбий сафарбарлик эълон қилинди. Минглаб чечен ва ингушлар фронтга кетди.

Тарихий маълумотларга кўра, “Улуғ Ватан” уруши (1941-1945) даврида 28,5 минг чечен ва ингуш жанг қилган. Бироқ, уларнинг айримлари Германия томонига ўтиб кетган. Шуни ҳам таъкидлаш керакки, уруш даврида бир миллионга яқин Совет фуқароси немислар тарафига ўтган.

Тарихчилар чечен ва ингушларнинг Ўрта Осиёга кўчирилиши ҳақида турлича фикр билдиришган. Хусусан, бир гуруҳ экспертлар уруш вақтида кўплаб чечен-ингуш ҳарбий хизматдан бўйин товлагани ва фашистлар билан тил бириктиргани учун депортация қилинганини таъкидлашади.

Вермахт архив ҳужжатлари ўрганилганида, чиндан ҳам немислар Чечен-Ингуш Автоном Республикасида айримларнинг қўли билан қўзғолон кўтариш режаси бўлгани аниқланган. Бироқ, бу режа маҳаллий аҳоли томонидан қўллаб-қувватланмаганлиги сабабли муваффақиятсизликка учраган.

Бошқа бир тарихчилар эса Сталин озодликка интилаётган халқларнинг интилишларини синдириш ва ўз империясини мустаҳкамлаш учун майда халқларни мамлакатнинг ичкарисига кўчирган деб иддао қилишади.

НКВДнинг ўйини

1943 йилга келганда фронтларда аҳвол анча барқарорлашди. Кетма-кет ғалабалардан сўнг армиянинг нуфузи кўтарилиб кетди. Бу ўз навбатида НКВД раҳбари Лаврентий Бериянинг обрўсига путр етказди. Совет Ички ишлар халқ комиссарлиги ўз рейтингини ошириш мақсадида Чечен-Ингуш масаласини кўтарди.

НКВД архив ҳужжатларига кўра, 1942 йилнинг март ойида 13 минг нафар тоғлик ҳарбий хизматдан бўйин товлаб, тоғдаги жиноий гуруҳларга қўшилиб кетган. Бундан ташқари, чечен ва ингушларни депортация қилиш жараёнида 20 мингдан ортиқ ўқотар қурол топилган. Бироқ, тарихчи Явус Зайндиевич Ахмадов бу маълумотларни “сиёсий сохталик” деб атаган.

“Ясмиқ” операцияси

1943 йилда Совет Иттифоқи Коммунистик партияси (КПСС) Марказий Қўмитаси Сиёсий бюросининг йиғилишида чечен ва ингушларни депортация қилиш масаласи муҳокама қилинди. Йиғилишда  Вячеслав Молотов, Андрей Жданов, Вознесенский ва Андреев барча чечен ва ингушларни зудлик билан қувиб чиқаришни таклиф қилди. Лекин Сталин, Ворошилов, Хрущёв, Каганович, Берия ва Калинин эса депортацияни Шимолий Кавказ немислардан тўлиқ озод қилингандан сўнг бошлашни маъқуллади.

1944 йилнинг январь ойида Лаврентий Берия Чечен-Ингуш Автоном Республикасига келди ва кўчириш ишларига бош қош бўлди. У 17 февраль куни Сталинга шундай телеграмма жўнатади:

Бу воқеада бевосита иштирок этган Залва Мусаева ўзининг хотира дафтарида шундай ёзади:

“Сталиннинг буйруғи билан барча кўчага ҳайдаб чиқарилди. Ҳамма бир ерга йиғилиб, қишлоқдан бирин кетин олиб кетила бошланди. Бизга уч нафар ҳарбий хизматчи келиб, катталар бор-йўқлигини сўради. Мен онам ва акамни кутаётганимни айтдим. Ҳарбийлар уларни кутишнинг ҳожати йўқлигини, келмасликларини айтишди ва менга уйдаги нарсаларни йиғишда ёрдам беришни бошладилар. Улар менга ўзим билан овқат ва иссиқ кийим олиб кетишни таклиф қилишди. Маҳсулотлардан маккажўхори, иссиқ кийимлар, онамнинг кўйлаги ва отамнинг эски бушлат (фуфайка)лари олдим. Булар менга Қозоғистонда омон қолишим учун имкон берди...

...биз Грознийга аравада етиб келдик. Бу ерда онам, акам билан учрашишни жуда орзу қилдим. 10-15 та оила юк вагонига ўтирилди ва ҳар бир чечен оиласида 6-7 бола бор эди.”

Чечен-Ингуш Автоном Совет Социалистик Республикасининг Ангушт қишлоғидан оиласи билан бадарға қилинган Исса Қодзоев ўзининг хотира дафтарида шундай ёзади:

“Мен уйғониб кетдим, чунки уйда аёллар йиғлаб бақиришарди. Эркаклар масжиддан қайтишди. Ҳовлимизга кўплаб аскарлар кириб келишди. Бизнинг уйда “Хаги” отли итимиз бор эди. “Хаги” аскарларни ҳовлига киритмади. Шунда бир аскар милтиғини кўтариб итимизни отди. Мен ўқ овозини эшитдим.  Деразадан қарасам “Хаги” ҳовузда қизил қонига ботиб ётганини кўрдим.”

Маҳаллий аҳоли депортация қилингандан сўнг уларнинг бу ҳудуддаги излари йўқ қилинди. Аҳоли пунктларига рус ва осетин номлари берилди, масжидлар ва қабристонлар таҳқирланди ҳамда талон-торож қилинди. Қабр тошлари олиниб қурилиш учун ишлатилди. Чечен ва ингуш тилидаги китоблар ёқиб юборилди. Депортация пайтида ва ундан кейинги йилларда, тахминан 100 минг чечен ва 23 минг ингуш очликдан нобуд бўлди.

1957 йил 9 январь куни Совет Иттифоқи раҳбариятининг қарори билан Чечен-Ингуш Автоном Совет Социалистик Республикаси қайта тикланди. Бироқ унинг чегаралари ўзгартирилди. Шундан сўнг чеченлар ва ингушларга ўз Ватанларига қайтишга рухсат берилди.

Ниҳоят, 13 йиллик саргардонликдан сўнг чечен ва ингушлар ўзларининг киндик қонлари тўкилган ерга қайтишди.

• Чечен-ингуш
• Фойдали
• СССР
• Сталин
• Тарих
• қизиқарли