Shunday strategik muhim geografik hududda joylashgan va taraqqiy etgan shaharlardan biri, Oʻrta asrlarda “Oltin koʻprik” nomini bilan mashhur boʻlgan Konstantinopol shahri hisoblanadi.

Bundan roppa-rosa 569 yil oldin 1453 yil 29 may kuni Usmonli turk Sultoni Mehmed II Fotih Konstantinopol shahrini ikki oylik qamaldan soʻng egallab, uni Istanbul deb nomlagan va Usmonli imperiyasining poytaxtiga aylantirgan edi. Bugungi maqolamizda aynan Konstantinopol shahrini Usmonli turklar tomonidan egallanishi haqida qisqacha soʻz yuritamiz.

Yangi barpo etilgan poytxat

Oʻrta asrlarda mashhur boʻlgan Konstantinopol shahri Rim imperatori Konstantin I tomonidan 324-330 yillarda qadimgi Bizans shahri ustiga qurdirgan hamda uning sharafiga Konstantinopol deb nomlangan. Ushbu shahar paydo boʻlganidan, to 1453-yilgacha Sharqiy Rim imperiyasining poytaxti hisoblangan. Shahar xuddi Rim singari yetti tepalik ustida barpo qilingan boʻlib, har bir tepalikda bittadan cherkov qurilgan edi. Bu shaharni “Yangi Rim”, “Ikkinchi Rim”, “Sharqiy Rim”, “Megapolis” (katta shahar), “Shaharlar  malikasi”, “Oltin koʻprik” degan nom bilan ham mashhur boʻlgan.

Sulton Mehmed II Fotih

XIV asrning oxirlariga kelib, Usmonli saltanati Kichik Osiyoning deyarli barcha qismini egallab, Yevropaga qadam qoʻygan edi. Imperiya Konstantinopolni har tarafdan oʻrab qoʻygan edi. 1391-yilda Sulton Boyazid Yildirim shaharni egallashga urinib koʻradi. Ammo 1396-yilda Vengriya qiroli Zigizmond salib yurishi eʼlon qilishi oqibatida qamalni toʻxtatishga majbur boʻladi. 1402-yilda Anqara jangida Boyazidning Amir Temur tomonidan magʻlub etilishi, Konstantinopol fathini 50 yilga kechiktirib yuboradi.

1451 yilda Sulton Murod II Gʻoziy vafot etdi. Taxtni uning 19 yoshli oʻgʻli Mehmed egalladi. Yosh Sulton Mehmed II ni Yevropaning aksar hukmdorlari voyaga etmagan va qobiliyatsiz yigit deb hisoblashgan. Musulmonlar uchun Konstantinopol vaʼda qilingan shahar edi. Islom eʼtiqodiga koʻra, paygʻambar Muhammad (s.a.v) bu shahar qulashi haqida bashorat qilgan. Mehmed II taxtga oʻtirgandan soʻng, Konstantinopolni egallash hamda Usmonli imperiyasining poytaxtiga aylantirishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻyadi. Buning uchun Sulton kecha-yu kunduz saroydan chiqmay Konstantinopolni egallash uchun rejalar tuzadi.

Konstantinopol shahrining joylashuvi

Konstantinopol shahri Marmar dengizi va Oltin Shoh qirgʻoqlarida joylashgan boʻlib. Dengiz qirgʻogʻida joylashgan mudofaa inshootlari shahar devorlari hamda qirgʻoqni dushmandan himoya qilgan. Marmar dengizi mudofaachilar uchun eng xatarsiz qirgʻoq hisoblangan. Chunki Marmar dengizining tez oqimi dushman dengiz kuchlarini quruqlikka tushishiga imkon bermas edi. Shaharning bu qismi VII asrda qurilgan bitta devor bilan himoyalangan boʻlgan. Urushga tayyorgarlik

Sulton Mehmed II Konstantinopolga harbiy harakatlar boshlanishidan oldin, venger toʻp ustasi Urbanni oʻz xizmatiga oladi. Urban sulton Mehmedga uch oy ichida “Bazilika” deb nomlangan ulkan zambarak yasab beradi. Bu ulkan toʻp oʻsha davr moʻʼjizasi edi. Ulkan zambarakning uzunligi 8 m boʻlib, 1,6 km masofaga 270 kg ogʻirlikdagi tosh toʻplarni uloqtirishga qodir boʻlgan.

Qamalda qatnashgan Nestor Iskandar xotirasida shunday deb yozgan: “Ularning ikkita ulkan zambaraklari bor edi, oʻqlarning kattaligi biri tizzagacha, ikkinchisi esa belga qadar edi”.

Ammo ulkan zambarakning bir nechta kamchiliklari boʻlib, oʻqlash uchun uch soat vaqt ketgan. 1452 yil kuzida turklar Peleponnesga bostirib kirib, u yerni egallaydi. Sulton Mehmed II Frakiya sohilidagi barcha shaharlarni bosib olishni buyurdi. Shu orqali Sulton shaharni tashqi aloqadan uzib qoʻyishni reja qilgan edi. 1453 yil mart oyida Konstantinopol shahri devorlari yaqinida harbiy qarorgoh barpo etildi. Turklar 6 aprel kuni shaharni qurshab olishga kirishdi. Dastlab Sulton Mehmed II taslim boʻlish taklifi bilan imperator Konstantin XI ga elchilar yuboradi.

Agar shahar taslim boʻlsa, Sulton Mehmed aholining joni va mol-mulkini saqlashga vaʼda berdi. Imperator esa shahar taslim boʻlmasligini bildirib, rad javobni yoʻllaydi. Natijada sulton shaharga hujum boshlashga buyruq beradi.

Sulton Mehmed II Konstantinopol shahrini dengizdan ham qurshab olish maqsadida, quruqlik yoʻli orqali turk kemalarini Oltin Shox koʻrfaziga sudrab olib oʻtishni buyuradi. Bunga sabab shaharga olib boruvchi dengiz yoʻllari ulkan zanjir bilan toʻsib qoʻyilgani edi.  Sulton qoʻshini harbiy kemalarni balandligi 60 metr boʻlgan tepalikdan olib oʻtib, Oltin Shox koʻrfaziga tushirishga muvaffaq boʻladi. 26-27 may kunlari shahar devorlari qattiq oʻqqa tutiladi, 29 may kuni sulton qoʻshini hujum boshlaydi. Hujum vaqtida Andrianopol darvozasi ishgʻol etiladi. Sulton Mehmed II aynan shu darvoza orqali Konstantinopolga bostirib kiradi.

Turklar shaharni bosib olganlaridan soʻng koʻplab erkaklar va ayollarni Buyuk Konstantin ustuni yoniga toʻplaydilar. Sababi nasroniy eʼtiqodidagi bashoratga binoan, turklar bu ustunga yetib borishi bilan osmondan bir farishta tushib, qirollik toji va qilichini ushbu ustun yonida turgan bir insonga topshirishi aytilgan. Turklar shaharni egallashdi, lekin bashorat amalga oshmadi.

Sulton Konstantinopolni Usmoniylar imperiyasining poytaxtiga aylantirmoqchi boʻlgani uchun shahar binolariga zarar yetkazmaslikni buyuradi. Imperator Yustinian zamonidan qolgan mashhur yodgorlik, Ayo Sofiya ibodatxonasi Sulton buyrugʻiga koʻra saqlab qolinadi. Keyinchalik bu ibodatxona Avliyo Sofiya nomi ostida sultonning asosiy masjidiga aylangan. Konstantinopol nomini esa Istanbul deb oʻzgartilgan. 

Gʻarbiy Rim imperiyasi qulaganidan qariyb ming yil oʻtib, 1453 yilda Mehmed II Fotih Konstantinopolni egallab, imperatorlik toji va muhrini Vatikanga joʻnatdi. Shu tariqa sharqiy Rim imperiyasiga intiho yasaldi.

• Konstantinopol
• Mehmed II Fotih
• Usmonli