$
12621.01 UZS
22.96
141.55 UZS
0.12
13571.37 UZS
27.21
33° Kechasi 19°

Yer yuzida 5 ta eng muhim resurs butunlay tugash arafasida

12:01 / 18.04.2023

Yaqin orada Yer sayyorasida 5 ta eng kerakli resurs tugashi mumkin. Ularning muqobili yo‘q va boshqasi bilan almashtirib bo‘lmaydi, shuning uchun tashvishlanishni boshlash vaqti keldi.

1. Geliy

Qat’iy aytganda, geliy koinotda mavjud ikkinchi eng ko‘p tarqalgan gazdir –faqat vodorod undan ko‘proq. Aynan shu ikki elementdan yulduzlar, gaz gigantlari, tumanliklar hosil bo‘ladi va bizdan uzoqda joylashgan osmon jismlarini farqlash mumkin.

5 ресурсов на Земле, которые стремительно истощаются

Biroq, Yerdagi geliy zahiralari juda cheklangan. Sababi oddiy: u shunchalik yengilki, atmosferada uzoq vaqt qola olmaydi va koinotga uchadi.

Tasavvur qiling: siz sharni geliy bilan to‘ldirasiz, uni qo‘yib yuboring va u yorilib ketguncha yuqori va balandroqqa ko‘tariladi. So‘ng uning qoldiqlari qaytib tushadi, gaz esa koinotga uchadi.

2010-yilda Nobel mukofoti sovrindori kimyogar Robert Richardson geliy tugab borayotganidan ogohlantirgan edi. U ushbu gaz taxminan o‘ttiz yilgina mavjud bo‘lishini bashorat qilgan.

To‘g‘ri, 2016-yilda Tanzaniyaning Sharqiy Afrika Rift vodiysidagi vulqon jinslarida geliyning yirik konlari topilgan, ammo baribir bu resurs tabiatda kamdan-kam uchraydi va uni qadrlash kerak.

Geliy tibbiy asbob-uskunalar ishlab chiqarish uchun kerak – xususan, MRT apparatlarini sovutish, optik tolalar, mikrochiplar va boshqa ko‘plab muhim narsalarni yaratish uchun. Shu sabab uni sharlarga quyish aqlsizlikdir.

2. Fosfor

Fosfor yer qobig‘ida ham, tirik organizmlarda, shu jumladan insonda ham mavjud. Ammo konsentrlangan shakllarda u kam. Ushbu elementni sanoat yo‘li bilan qazib olishning yagona yo‘li fosfat rudalarini qazishdir va bu masalada yetakchilar Marokash, Xitoy, Misr, Jazoir va Suriyadir.

5 ресурсов на Земле, которые стремительно истощаются

Fosfor, shuningdek, o‘g‘itlar va oziq-ovqat qo‘shimchalarini ishlab chiqarish uchun zarurdir. Bundan tashqari, po‘lat ishlab chiqarishda muhim komponent hisoblanadi.

Umuman olganda fosfatlarning zahiralari cheklangan. Olimlar ular biz uchun qancha vaqt yetarli bo‘lishi haqida turli xil taxminlarni aytishadi: ba’zilari 100 yoki hatto bir necha yuz yilga yetishini bashorat qilsa, boshqalar foydali depozitlar 50 yil ichida tugashini ta’kidlaydi.

O‘sha vaqtgacha yangilari topiladimi va ular tijorat nuqtai nazaridan rivojlanish uchun foydali bo‘lishi mumkinligini hech kim bashorat qila olmaydi.

Ammo yaxshi yangilik bor: odamlar va hayvonlar o‘zidan deyarli 100 foiz fosfor chiqaradi. Ya’ni o‘rta asrlardagi kabi, uni tabiiy o‘qitdan ajratib olish mumkin. Bu, albatta, juda qimmatga tushadi, ammo qishloq xo‘jaligidagi global inqirozga qarshi turish uchun arziydi.

3. Qum

Bu xususda gap ketganda, albatta, Yer yuzida yetarli miqdorda qum borligini aytish mumkin. Lekin aslida unday emas. Qum shunchalik kamki, BMT 2022-yilgi muntazam hisobotida sayyoradagi tuproqni saqlab qolishga chaqirdi.

5 ресурсов на Земле, которые стремительно истощаются

Tashkilot hisobotiga ko‘ra, har yili taxminan 50 milliard tonna qum va shag‘al sarflanadi, ya’ni Yer sayyorasi atrofida kengligi va balandligi 27 metr bo‘lgan devor qurish uchun yetarli. Bu shunchaki aql bovar qilmaydigan miqdor!

Qum sayyorada suvdan keyin ikkinchi eng ko‘p ishlatiladigan resursdir. U neft va gazdan ko‘ra ko‘proq talabga ega. Qum beton, asfalt va shisha yaratish uchun kerak – busiz insoniyat qurilish materiallariga ega bo‘lmaydi.

To‘g‘ri, Sahroi Kabirda ulkan miqdordagi qum zaxiralari mavjud. Lekin bunday qum qurilish uchun mos emas. Shamol esadi, qum donalari yumaloq bo‘lib qoladi. Shu sababli, ular bir-biriga yopishish qobiliyatini yo‘qotadi.

Insoniyatga daryolarning qirg‘oqlarida, kanallarda va tekisliklarda, shuningdek, ko‘llar va dengizlarning tubida joylashgan suv bilan aylanadigan qum kerak. Uni qazib olish juda qiyin. Xabarlarga ko‘ra, ma’lum mamlakatlarda hatto mafiya ham bu resursni keyinchalik qayta sotish uchun o‘g‘irlaydi. Buning oldini olishga harakat qilayotgan raqobatchilar va eko-faollar shunchaki yo‘q qilinadi.

Agar qum o‘rnini bosadigan resurs bo‘lmasa, kelajakda insoniyat kamroq qurilish qilishga majbur bo‘ladi. Yoki boshqa materiallarni sinab ko‘rish vaqti yetgandir.

4. Nodir tuproq elementlari

Noyob tuproq elementlari deb ataladigan 17 ta metal mavjud. Ular shuningdek, har xil o‘ziga xos nomlarga ega, masalan, disprosiy, itriy, tuliy, terbiy, yevropiy va boshqalar. Biroq ularning miqdori keskin kamayib bormoqda.

5 ресурсов на Земле, которые стремительно истощаются

Noyob tuproq elementlari yoki lantanoidlar sanoatning turli sohalarida zarur: aynan ulardan smartfonlar, televizorlar va avtomobillar uchun plomba tayyorlanadi. Bundan tashqari, ular tibbiyotda, xususan, saraton kasalligini davolashda, shuningdek, yadro va kimyo sanoatida kerak.

Ushbu metallarning xossalari elektronikani miniatyura qilish imkonini beradi – ularsiz sizning smartfoningiz butun boshli xonaning o‘lchamiga teng bo‘lar edi.

To‘g‘risini aytganda, noyob tuproq metallari unchalik kam emas – ular tabiiy elementlarning deyarli beshdan bir qismini tashkil qiladi va ular yer qobig‘ida misga qaraganda ko‘proq. Yana bir narsa shundaki, ularni qazib olish va qayta ishlash juda murakkab, ko‘p vaqt talab etiladi va ko‘pincha iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas.

Bugungi kunda bu borada Xitoy va Avstraliya yetakchilik qilmoqda, ammo ularning zahiralari tugaydi. Oson mavjud bo‘lgan noyob elementlarning yetishmasligi kelgusi yillarda smartfonlar va grafik kartalar narxining keskin oshishiga olib kelishi mumkin.

To‘g‘ri, vaziyatni Grenlandiya tuzatishi mumkin – ma’lum bo‘lgan lantanoid konlarining 25 foizi u yerda to‘plangan. Noyob yer elementlarini qazib olish bo‘yicha Kanada kompaniyasi “Neo Performance” ularni ishlab chiqish huquqini allaqachon qo‘lga kiritgan, ammo orolning zaxiralari yetarlimi yoki yo‘q bu asosiy masala.

5. Suv

Suv hayot manbai bo‘lib, quruqlikdan ko‘ra kattaroq hududni egallagan. U sayyora yuzasining 71 foizini qoplaydi. Ammo, aslida, dunyoda odamlar uchun mos keladigan suv unchalik ko‘p emas.

5 ресурсов на Земле, которые стремительно истощаются

AQSH Geologiya xizmati va Okeanografiya Instituti tomonidan yaratilgan yuqoridagi rasmga qarang, Yer sayyorasi okeanlarsiz xuddi shunday ko‘rinishga ega bo‘lar edi.

Shimoliy Amerika ustidagi katta ko‘k shar sayyoradagi barcha suv zaxiralari hisoblanadi. Ular hatto atmosferadagi bug‘ va yerosti manbalarini ham o‘z ichiga oladi. Kichikroq to‘p bu toza suv. Juda kichik nuqta esa bu yerosti gorizontlarini hisobga olmagan holda ko‘llar va daryolarning tarkibi – akviferlar.

Bunday vizualizatsiya bilan yerda chuchuk suv tuganmas deya aytish mushkul.

NASA’ning “Grace” sun’iy yo‘ldoshlari yordamida olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, insoniyat uchun ichimlik suvining asosiy manbai bo‘lgan yer osti suvlari tez kamayib bormoqda. Irvindagi Kaliforniya universiteti olimlari hisobotiga ko‘ra, 2003-yildan buyon sayyoradagi 37 ta eng yirik suvli qatlamlardan 21 tasida ularning zaxiralari sezilarli darajada qisqargan va ulardan 13 tasi deyarli tugab bo‘lgan.

5 ресурсов на Земле, которые стремительно истощаются

Suvga bo‘lgan talab faqat ortib bormoqda. Yangi suyuqlikning ko‘p qismi – deyarli 70 foizi qishloq xo‘jaligida ishlatiladi, ammo u energiya uchun ham kerak – ko‘mir va yadro. Bularning barchasi dunyo aholisining yarmi, ya’ni 4 milliard kishi suv tanqisligidan aziyat chekishiga olib keladi. Insoniyat ushbu resursni tejashning yangi, samaraliroq usullarini izlashi kerak.

Bundan tashqari chuchuk suvning katta qismi to‘plangan Antarktida muzlari ham erib ketish xavfi ostida. Umuman olganda, iltimos, suvni tejashni unutmang.


Foydali


														
														13-iyun kuni kutilayotgan ob-havo ma’lumoti

13-iyun kuni kutilayotgan ob-havo ma’lumoti

Kechqurun shamolning tezligi sekundiga 12-14 metrgacha kuchayishi mumkin. Kechasi 19-21 daraja iliq, kunduzi 32-34 daraja ic…
07:05 / 13.06.2024

														
														Tarvuzdan zaharlanmaslik uchun nimalarga e’tibor berish kerak?

Tarvuzdan zaharlanmaslik uchun nimalarga e’tibor berish kerak?

Xo‘sh, dorilangan tarvuz nimasi bilan zararli? Uni qanday farqlash mumkin?
14:26 / 12.06.2024

														
														Tanangizni aslida issiq choy ko‘proq sovitadi

Tanangizni aslida issiq choy ko‘proq sovitadi

Yozning issiq kunlarida issiq choy ichish organizmning ichki haroratini muvozanatlashtiradi.
10:06 / 12.06.2024

														
														Muhabbat haqidagi 5 ta top asar

Muhabbat haqidagi 5 ta top asar

Quyida 5 ta eng sara asarlar ro‘yxatini qisqacha taqrizlar bilan keltirdik.
12:56 / 10.06.2024

														
														Kunning qaysi vaqtida kitob o‘qish unumli?

Kunning qaysi vaqtida kitob o‘qish unumli?

Toza havoda sayr qilish ham yaxshi yordam beradi. Eng muhimi, ovqatlanish va uyqu meʼyoriga qatʼiy amal qiling.
11:10 / 10.06.2024

														
														Insondagi intellektual faollik 300 foizgacha oshishi mumkin. Aynan necha yoshda?

Insondagi intellektual faollik 300 foizgacha oshishi mumkin. Aynan necha yoshda?

Intellektual faollik 70 yoshlarga to‘g‘ri keladi, chunki bu davrda miya to‘liq imkoniyatlari bilan ishlay boshlaydi.
16:52 / 09.06.2024

														
														Suvga tushib ketgan smartfonni guruchga ko‘mib qo‘yish qutqara oladimi?

Suvga tushib ketgan smartfonni guruchga ko‘mib qo‘yish qutqara oladimi?

Lekin ko‘pchilik smartfonini guruchga solib, don namlikni yutishini bir necha soat kutishadi.
16:28 / 09.06.2024

														
														Oftob urishining alomatlari qanday?

Oftob urishining alomatlari qanday?

Aslida esa unga eʼtiborsiz bo‘lish, jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
15:26 / 08.06.2024

														
														Ko‘p uchraydigan kasalliklar uchun dori-darmonlar aholiga bepul beriladi

Ko‘p uchraydigan kasalliklar uchun dori-darmonlar aholiga bepul beriladi

“Elektron poliklinika” va “Elektron shifoxona” tizimlari ishga tushiriladi.
20:01 / 31.05.2024

														
														Ilon Mask boshqa bemorga miya implantatsiyasini joylashtirishga rasman ruxsat oldi

Ilon Mask boshqa bemorga miya implantatsiyasini joylashtirishga rasman ruxsat oldi

Ikkinchi bemorga ultra yupqa simlarni miyaga yanada chuqurroq kiritish rejalashtirilmoqda.
10:16 / 22.05.2024

Bu ham qiziq

Venadagi maktablarda islom eng ommabop dinga aylandi

Venadagi maktablarda islom eng ommabop dinga aylandi

Bu haqda Austria Today xabar bermoqda.
15:45 / 13.06.2024
Qurbon hayiti munosabati bilan “Samarqand — Toshkent — Samarqand” yo‘nalishida qo‘shimcha poyezdlar harakati yo‘lga qo‘yildi

Qurbon hayiti munosabati bilan “Samarqand — Toshkent — Samarqand” yo‘nalishida qo‘shimcha poyezdlar harakati yo‘lga qo‘yildi

2024-yilning 15, 16, 17-iyun kunlari Qurbon hayiti munosabati bilan yo‘lovchilarga qulaylik yaratish maqsadida “Samarqand — …
09:31 / 13.06.2024
Bir yil ichida uy-joy ko‘chmas mulk narxlari 11,1 foizga oshib ketishiga nima sabab?

Bir yil ichida uy-joy ko‘chmas mulk narxlari 11,1 foizga oshib ketishiga nima sabab?

Bu haqda Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi ma’lum qildi.
17:20 / 12.06.2024
My.gov.uz’da texnik uzulish kuzatilishi mumkin

My.gov.uz’da texnik uzulish kuzatilishi mumkin

Murojaatlarning asosiy ulushi jismoniy shaxslardan – 99,26 foiz, yuridik shaxslardan – 0,74 foiz.
16:43 / 12.06.2024
Messi “Inter Mayami” so‘nggi klubi ekanligini ma’lum qildi

Messi “Inter Mayami” so‘nggi klubi ekanligini ma’lum qildi

36 yoshli hujumchi 2024-yilda Mayami klubi safida 12 o‘yinda 12 ta gol va 9 ta assist qayd etdi.
09:50 / 13.06.2024
Istanbulga Qarshi va Namangandan to‘g‘ridan-to‘g‘ri reyslar amalga oshiriladi

Istanbulga Qarshi va Namangandan to‘g‘ridan-to‘g‘ri reyslar amalga oshiriladi

Bu haqda Uzbekistan Airports xabar berdi.
14:44 / 12.06.2024
XX asrning eng yaxshi kitoblari

XX asrning eng yaxshi kitoblari

Biz esa 17000 nafar inson ishtirok etgaan ushbu ro‘yxatdan olingan 20 ta kitob nomini keltirdik.
14:17 / 13.06.2024
“O‘zbek xalqi bundan 87 yil oldin Uzoq Sharqdan ko‘chib kelgan koreyalik vatandoshlarimizga qaynoq bag‘ridan joy bergani uchun juda minnatdormiz”

“O‘zbek xalqi bundan 87 yil oldin Uzoq Sharqdan ko‘chib kelgan koreyalik vatandoshlarimizga qaynoq bag‘ridan joy bergani uchun juda minnatdormiz”

Koreya Respublikasi Prezidenti Yun Sok Yol O‘zbekistonga amalga oshiradigan davlat tashrifi arafasida “Dunyo” axborot agentl…
11:18 / 13.06.2024
Ilon Mask xodimasidan farzand tug‘ib berishni so‘ragani aytilmoqda

Ilon Mask xodimasidan farzand tug‘ib berishni so‘ragani aytilmoqda

Tadbirkorning vakillari allaqachon vaziyatga izoh berishgan.
10:10 / 13.06.2024
Rossiyada muhojirlarni chiqarib yuborishga oid qonun loyihasi birinchi o‘qishda ma’qullandi

Rossiyada muhojirlarni chiqarib yuborishga oid qonun loyihasi birinchi o‘qishda ma’qullandi

Migrant Rossiyadan chiqib ketgan, huquqiy holati tartibga solingan yoki o‘lim holati kuzatilganda unga nisbatan rejim bekor …
15:01 / 12.06.2024

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!