Har kuni uyimizdan chiqqanimizda, ko‘chada chiqindilarga ko‘zimiz tushadi. Ular ba’zan chiqindi qutilarida to‘planib, ba’zan esa ochiq havoda shamol bilan birga har tomonga uchib yurgan bo‘ladi. Har kungi oddiy holat ortida ulkan muammolar turibdi. Chiqindilar, ayniqsa, plastik va boshqa qayta ishlanmaydigan mahsulotlar tobora ko‘paymoqda. Bu muammoga global darajada yondashishimiz kerak. O‘zbekiston uchun bu nafaqat ekologik, balki allaqachon ijtimoiy-iqtisodiy muammoga aylanib bo‘lgan.

Statistikaga nazar

2022-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, har yili butun dunyo bo‘yicha taxminan 2,24 milliard tonna maishiy chiqindi (ya’ni odamlar tomonidan ishlab chiqariladigan chiqindi) hosil bo‘ladi. 2050-yilga borib, bu ko‘rsatkich 3,4 milliard tonnaga yetishi mumkin. O‘zbekkosmos saytidagi ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekistonning 721 gektar maydoni chiqindi poligonlaridan iborat ekan. Respublikamizda har yili 10 million tonnadan ortiq chiqindi hosil bo‘ladi. Aslini olganda bu raqam juda katta, lekin ko‘pchilik uchun bu shunchaki oddiy son bo‘lib qolmoqda. 2024-yil yakunlariga ko‘ra, faqat 270 ming tonna chiqindi qayta ishlangan, ya’ni umumiy hajmning atigi 5,2 foizi. Qolgan chiqindilar esa poligonlarga yo‘llanadi yoki ochiq joylarda yoqiladi. Bu esa ekologiyamizga bevosita zarar yetkazadi: havo ifloslanadi, yer osti suvlari zaharlanadi, hayvonot olami esa plastik va kimyoviy qoldiqlar tufayli o‘z yashash joyidan ayriladi.

Plastik — yashirin dushman

Chiqindilar ichida eng katta “tajovuzkor”lardan biri — plastik. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, plastikning to‘liq parchalanishiga o‘rtacha 400–500 yil vaqt kerak bo‘ladi. Bu davr mobaynida plastik quyosh nurlari va mexanik ta’sir natijasida mikroplastik zarrachalarga bo‘linadi. Mikroplastiklar esa inson organizmiga suv, havo va hatto oziq-ovqat orqali kirib, ichki organlarda to‘planadi.

2019-yilda Avstraliya Milliy Universiteti olimlari o‘tkazgan tadqiqotda aniqlanishicha, inson bir yilda o‘rtacha 50 mingta mikroplastik zarrachani yutadi. Bu sog‘liq uchun sekin-asta, ammo juda xavfli ta’sir ko‘rsatadi: gormonal disbalans, reproduktiv tizimdagi buzilishlar, saraton xavfining ortishi shular jumlasidandir.

Yashil hududlar va chiqindi bosimi
Poligonlar nafaqat ekologiyaga, balki landshaftga ham zarar yetkazadi. Har bir poligon hududi — bu yo‘qotilgan yashil maydon, kesilgan daraxtlar va quvilgan hayvonlar makoni degani. O‘zbekistonning ayrim viloyatlarida poligonlar shahar markaziga yaqin joylashgani sababli, u yerda yashovchilar muntazam hid va changdan aziyat chekadi. Ba’zi hollarda esa chiqindi suvlari yomg‘ir va qor erishi bilan yer osti qatlamlariga singib, qishloq xo‘jaligi yerlari va ichimlik suvi manbalarini zaharlaydi.

Muammoning ildizi — mentalitet va tizim
Ko‘pchilik chiqindilar muammosini faqat texnologiya bilan hal qilish mumkin, deb o‘ylaydi. Aslida esa bu muammoning yarmi jamiyat ongiga bog‘liq. Aholi orasida chiqindilarni saralash madaniyati juda past. Uy xo‘jaliklarining aksariyatida plastik, organik chiqindi va qog‘oz bir xaltaga solinadi. Natijada, qayta ishlash zavodlari ham saralash jarayonida ko‘p vaqt va resurs sarflaydi.

Bundan tashqari, chiqindilarni kamaytirishga yo‘naltirilgan iqtisodiy mexanizmlar yetarli emas. Masalan, rivojlangan davlatlarda plastik idishlar uchun depozit tizimi mavjud: iste’molchi ichimlik shishasini topshirganda, pulining bir qismini qaytarib oladi. Bu tizim Germaniyada plastik shishalarning 90 foizini qayta ishlashga olib kelgan. O‘zbekistonda esa bunday tizim keng joriy qilinmagan.

Qayta ishlash – imkoniyatmi yoki majburiyat?
Ilmiy nuqtai nazardan, chiqindilarni qayta ishlash uch bosqichda amalga oshiriladi:
Saralash – chiqindilar turiga qarab ajratiladi.
Qayta ishlash jarayoni – fizik yoki kimyoviy usulda yangi mahsulotlar olinadi.
Ikkinchi hayot – qayta ishlangan materiallar bozorda sotiladi yoki ishlab chiqarishda ishlatiladi.
Bu jarayon iqtisodiy jihatdan ham foydali. Masalan, alyuminiy qutilarni qayta ishlash, yangi alyuminiy ishlab chiqarishga qaraganda 95 foiz kam energiya talab qiladi. Demak, chiqindi — bu faqat “axlat” emas, balki resurs.

Masalani mahalliy darajada hal qilish zarur
Ayrim mutaxassislar “global miqyosda kurash” shiorini takrorlasa-da, menimcha, muammo ildizi lokal darajada yechilmog‘i kerak. Har bir mahalla, maktab yoki tashkilot chiqindilarni saralash tizimini o‘z hududida joriy etsa, umumiy natija ancha tez seziladi. Bu borada yosh avlodga ekologik tarbiya berish muhim: maktab o‘quvchilariga chiqindilar hayot aylanishi va uning tabiatga ta’siri haqida ko‘rgazmali darslar o‘tkazish kerak.

Yana bir muhim jihat — biznesni jalb etish. Masalan, plastik ishlab chiqaruvchilar ishlab chiqargan mahsulot hajmiga qarab, ekologik to‘lov to‘lashi mumkin. Bu mablag‘lar esa qayta ishlash infratuzilmasini rivojlantirishga yo‘naltiriladi.

Agar biz hozirdan keskin choralar ko‘rmasak, chiqindilar muammosi nafaqat ekologik, balki sog‘liqni saqlash inqiroziga ham olib keladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ogohlantirganidek, chiqindilar bilan noto‘g‘ri muomala qilish natijasida havo va suvga tushadigan zararli moddalar inson umrini qisqartiradi.

Shunday ekan, quyidagi choralarni amalga oshirish zarur:
Chiqindilarni majburiy saralash qonunini joriy etish;
Depozit tizimini yo‘lga qo‘yish;
Mahalliy qayta ishlash korxonalarini ko‘paytirish;
Aholi orasida ekologik targ‘ibot va ta’limni kuchaytirish;
Chiqindilar — bu faqat ko‘zga tashlanadigan muammo emas. U bizning havomizda, ichimlik suvimizda, hattoki organizmimizda yashirincha mavjud bo‘lib bormoqda. Muammo jiddiy, ammo yechimlar mavjud. Asosiysi, biz bu masalani e’tiborsiz qoldirmasligimiz kerak. Chunki har bir tashlangan plastik shisha, har bir yonib ketgan chiqindi qopining narxini kelajak avlod to‘laydi.

Maqola muallifi Munisaxonim Irisova

• Chiqindi
• Global
• Lifestyle
• Muammo
• qiziqarli