Avvalroq joriy yilning noyabridan boshlab ip kalava eksportiga vaqtinchalik qo‘shimcha to‘lov amaliyoti joriy etilishi haqida ma’lum qilingan edi.

Ip kalava eksportiga qo‘shimcha cheklovlarni joriy qilish haqida o‘ylash, bu tayyor kiyim ishlab chiqaruvchilarni subsidiyalashga teng. Ammo subsidiyani davlat to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, ammo ip kalava ishlab chiqaruvchilarning cho‘ntagidan bermoqda. Ya’ni agar ip kalava eksportiga qandaydir to‘siq qo‘yilsa, buning natijasida ichki bozorda narx pasayadi hamda bu tendensiya  ip kalava ishlab chiqaruvchilarning potensial foydasi pasayshiga olib keladi. Ichki bozordagi narxning pasayishi esa tabiiyki, kiyim ishlab chiqaruvchilarga foyda. Ya’ni bu jarayon, davlat ip kalava ishlab chiqaruvchilarning cho‘ntagidagi potensial foydasini olib kiyim ishlab chiqaruvchilarning cho‘ntagiga solib qo‘yishiga  teng.  

Keling, ip kalava eksporti bo‘yicha hamkor davlarlardan biridagi vaziyatni ham o‘rganib ko‘ramiz. 

Joriy yilning 9 oyi davomida ip kalava eksporti hajmi  464 ming tonnani tashkil etgan hamda eksport qiymati 1,2 mlrd dollarga teng bo‘lgan (barcha tovarlar  eksportining 11,6 foiziga teng). O‘tgan yilning mos davri bilan taqqoslaganda ip kalava eksporti hajmi 41 foizga  yoki 135 ming tonnaga oshgan.  Bundan kelib chiqadiki, o‘tgan yilning mos davri bilan taqqoslaganda eksport narxida 30 foiz o‘sish kuzatilgan.

Asosiy eksport davlatlari orasida Turkiyaga ip kalava eksporti Xitoydan keyin ikkinchi o‘rinni egallagan hamda jami ip kalava eksportining  taxminan 24 foizi aynan mana shu davlat hissasiga to‘g‘ri keladi.  Hozirgi kunda Turkiyaga to‘qimachilik tovarlaridan asosan ip kalava eksporti amalga oshiriladi. Masalan, joriy yilda bu davlatga eksport qiymati 282 mln dollarlik to‘qimachilik mahsulotlari eksport qilingan hamda eksportning deyarli to‘liq qismi ip kalava hissasiga to‘g‘ri keladi (joriy yil 9 oy davomida Turkiyaga to‘qimachilik mahsulotlari eksporti 270 mln dollarni tashkil etgan). O‘tgan yilning mos davri bilan taqqoslaganda bu davlatga ip kalava  eksportining qiymati 80 foizdan ko‘proqqa oshgan. 

Tashqi savdo haqida gapirganda real valyuta kursi o‘zgarishining tashqi savdoga ta’sirini e’tiborga olmaslik mumkin emas. Ya’ni valyuta kursining o‘zgarishi tashqi savdoga kuchli ta’sir o‘tkazishi mumkin. Masalan, mamalakat valyutasi qadrini yo‘qotayotgan bo‘lsa, bu holat mamlakatning eksport tovarlarini chet elda arzonroq, chet el tovarlarini esa ichki bozorda qimmatroq bo‘lib qolishiga olib keladi. Ya’ni milliy valyuta kursining pasayishi amalda eksportga stimul beradi (milliy valyuta kursining oshishi esa importga stimul beradi). 

Turkiyada joriy yilda liraning nominal kursi sentyabr oyigacha 20 foizga qadrsizlangan bo‘lsa, oxirgi oyda esa yana 10 foizlik qadrsizlanishga uchradi. Real valyuta kursi esa sentyabr oyigacha taxminan 7,4 foizga qadrsizlangan bo‘lsa, oktyabr oyiga kelib bu ko‘rsatkich taxminan 11 foizni tashkil etgan. So‘mning real kursi esa joriy yilning to‘qqiz oyida taxminan 2,3 foizga qadrsizlangan (nominal qadrsizlanish taxminan 2,8 foiz), oxirgi oyda esa bu ko‘rsatkich deyarli o‘zgarmagan (valyuta kurslarining o‘zgarishida boshlang‘ich va oxirgi davrni taqqoslaganim uchun biroz xatolik bo‘lishi mumkin).

Ko‘rib turganingizdek, liraning qadrsizlanishi so‘mga nisbatan ancha yuqori shakllangan, oxirgi oyda esa bu ko‘rsatkich yanada ortgan. Ya’ni yil boshiga nisbatan Turkiya bozorlarida bizning mahsulotlar qimmatlashib bormoqda. Boshqacha aytganda, so‘mning qadri o‘zgarmagan holatda, agar liraning dollarga nisbatan qadri 1 foizga pasaysa, unda bu Turkiya bozoriga o‘zbek tovarlarining 1 foiz qimmatroq kirib borishiga olib keladi. Ya’ni o‘zbek mahsulotlarining Turkiya bozorlarida raqobatbardoshligi pasayib boradi.

Agar ip kalava narxining o‘zgarishi bilan turk lirasining qadri o‘zgarishini taqqoslasak, ko‘rishimiz mumkinki, liraning qadrsizlanishi ip kalava narxining oshishidan ancha past darajada shakllangan. Shu sababli liraning qadrsizlanishi amalda o‘zbek eksporterlariga katta ta’sir o‘tkazmagan. Ammo oxirgi oyda lira kursida yana keskin pasayish kuzatildi, ya’ni narxning o‘zgarishi hamda kurs o‘zgarishi orasidagi farq yanada qisqargan. Noyabr oyida esa ip kalava eksportiga qo‘shimcha cheklovlar o‘rnatilishi amalda ip kalava eksportida yirik bozorlarimizdan birida raqobatbardoshlikka jiddiy zarar yetkazishi mumkin hamda bu holat o‘sha davlatga eksportning kamayishiga ham olib kelishi mumkin. 

Albatta, bu borada qo‘yilishi rejalashtirilayotgan cheklovning darajasi katta ahamiyat kasb etadi. Agar qo‘yilishi rejalashtirilayotgan cheklov hamda turk lirasining qadrsizlanishi birgalikda  ip kalava narxning o‘zgarishidan yuqoriroq bo‘lsa, unda ba’zi eksporterlar turk bozorini tark etishiga to‘g‘ri kelishi mumkin. Bu esa ushbu davlatga eksport hajmining kamayishiga yoki hech bo‘lmaganda joriy yilda kuzatilayotgan yuqori suratlar bilan o‘sish tempining to‘xtashiga sabab bo‘lishi mumkin (cheklovlar kichikroq bo‘lgan taqdirda ham bu ip kalava ishlab chiqaruvchilarning rag‘batlariga ta’sir qilmasdan qolmaydi hamda kelajakda o‘zi bilan yomon oqibatlar olib kelishi mumkin).

Mirkomil Xolboyev, Jeonbuk national university magistranti

Jeonju, Janubiy Korea

• Eksport