O‘zbekistonda aholining banklar va boshqa moliyaviy tashkilotlar oldidagi qarzdorligi keskin oshmoqda. Joriy yilning 1-fevral holatiga 9,3 million nafar qarz oluvchining jami kredit qarzdorligi 610 trillion so‘mni tashkil etgan. Markaziy bank esa kreditlar hajmining o‘sishidan ko‘ra, aholining mavjud qarzlarini qaytarish imkoniyatidan ko‘proq xavotirda.

Bu haqda Markaziy bank raisi o‘rinbosari Sanjar Nosirov Oliy Majlis Senatining 18-yalpi majlisida ma’lum qildi.

Aholi qarzi olti yilda besh barobardan ko‘proq oshgan

Senator Husan Ermatovning ta’kidlashicha, Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi bir yil ichida aholining kreditlari 21,2 foizga oshgan. Olti yil davomida esa aholi qarzi besh barobardan ko‘proqqa ko‘paygan.

Markaziy bank vakili kreditlash hajmining bunday tez o‘sishiga avvalgi yillarda jismoniy shaxslarning bank kreditlaridan foydalanish imkoniyati cheklangani va bozorda qondirilmagan talab mavjud bo‘lgani ham ta’sir qilganini qayd etdi.

Biroq regulyator uchun asosiy masala kreditlarning ko‘payishi emas.

“Bizning asosiy xavotirimiz raqamlarning o‘sishida emas, balki qarz yukining oshishida. Ya’ni aholi o‘z zimmasidagi qarzlarga qanchalik xizmat ko‘rsata oladi — mana shu masala bizni ko‘proq xavotirga soladi”, — dedi Sanjar Nosirov.

Kredit to‘lovlari daromadning yarmidan oshmasligi kerak

Aholining qarz yukini cheklash maqsadida Markaziy bank bir qator me’yorlarni joriy qilgan.

Xususan, qarzga xizmat ko‘rsatish ko‘rsatkichi bo‘yicha fuqaroning oylik daromadining 50 foizidan ko‘pi kredit to‘lovlariga sarflanmasligi kerak.

Bundan tashqari, joriy yil boshidan qarzning daromadga nisbati bo‘yicha ham cheklov amal qilmoqda. Unga ko‘ra, rasmiy daromadga ega fuqaro daromadining sakkiz baravaridan, norasmiy daromadga ega fuqaro esa besh baravaridan ortiq kredit olishi mumkin emas.

610 trln so‘mlik qarzning 93 foizi bank kreditlariga to‘g‘ri keladi

Senator Rustam Xolmurodov Markaziy bankning moliyaviy barqarorlikka oid ma’lumotlariga tayanib, aholining qarz majburiyatlarining 93 foizi bank kreditlariga to‘g‘ri kelishini ma’lum qildi.

1-fevral holatiga 9,3 million nafar qarz oluvchining jami 610 trillion so‘mlik kredit qarzdorligi mavjud bo‘lgan. Shundan 376 mingta kredit shartnomasi bo‘yicha 19 milliard so‘mlik qarzdorlik muammoli kreditlar toifasiga o‘tgan.

Shu bilan birga, aholining qarz yukining yalpi ichki mahsulotga nisbati avvalgi 18–19 foizdan 17 foizgacha tushgan. Markaziy bank vakilining aytishicha, 2025-yilda ham ushbu ko‘rsatkichda biroz pasayish kuzatilgan.

Aholining 61 foizi qarz to‘lashda qiyinchilikka duch kelmoqda

Markaziy bank tomonidan 2025-yil iyul oyida o‘tkazilgan so‘rovnoma aholining qarz bilan bog‘liq holati yuzasidan yana bir muhim ko‘rsatkichni ko‘rsatgan.

So‘rovda qatnashganlarning 73 foizi bank yoki nobank moliyaviy tashkilotlar oldida qarzi borligini bildirgan. 61 foiz respondent esa qarz majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarishda muayyan qiyinchiliklarga duch kelayotganini aytgan.

Bu ko‘rsatkichlar Markaziy bankning nima sababdan aholi qarzining o‘sishiga ehtiyotkorlik bilan qarayotganini ko‘rsatadi.

Kredit reklamasiga ogohlantirish kiritilishi mumkin

Senator Husan Ermatov kredit va mikroqarzlar reklamasida moliyaviy xavflar haqida majburiy ogohlantirish berish taklifining ta’siri haqida ham so‘ragan.

Sanjar Nosirovning fikricha, bunday talab qarz yukini bevosita kamaytirmasligi mumkin, biroq aholining moliyaviy xabardorligini oshirishga yordam beradi.

“Bu bevosita qarz yukini to‘xtatishga xizmat qilmasa ham, odamlarning ongli ravishda xabardorligini oshiradi. Reklama orqali chalg‘itishning oldini olish va fuqarolarni ongli qaror qabul qilishga undash mumkin”, — dedi u.

Markaziy bank vakiliga ko‘ra, bunday ogohlantirishlar fuqarolarga kreditning nafaqat qulay, balki salbiy jihatlarini ham ko‘rsatishga xizmat qiladi. Bu esa aholi va banklarda mas’uliyatli kreditlash madaniyatini shakllantirishga yordam berishi mumkin.

Markaziy bank xorijiy tajribani ham o‘rganmoqda

Nosirovning aytishicha, bu borada Yevropa Ittifoqi va Buyuk Britaniya tajribasi ham o‘rganilgan.

Uning ta’kidlashicha, mazkur hududlarda moliyaviy xavflar haqida ogohlantirish kabi choralar joriy etilgach, kredit bozori faolligi keskin pasaymagan, biroq qarzga xizmat ko‘rsatish sifati yaxshilangan va muddati o‘tgan qarzdorlik kamaygan.

Umuman olganda, O‘zbekistonda aholi kreditlarining tez o‘sishi iqtisodiyotda moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlari kengayganini ham anglatadi. Ammo qarzlarning daromadlarga nisbatan tezroq o‘sishi fuqarolarning to‘lov qobiliyatiga bosimni kuchaytirishi mumkin.

Shu sababli Markaziy bank kredit hajmini shunchaki qisqartirishdan ko‘ra, aholining qarz yukini nazorat qilish, mas’uliyatli kreditlashni kuchaytirish va fuqarolarning moliyaviy savodxonligini oshirishga e’tibor qaratmoqda.