Hech kimga sir emaski, plastmassa atrof-muhit uchun zararli. Bu parchalanish uchun yuzlab yillar kerak bo‘ladi, natijada okean va poligonlar ifloslanadi. Ammo siz plastmassaning atrof-muhitga salbiy ta’siri qanchalik ekanini bilmasligingiz mumkin. Maqolamizni o‘qish orqali plastik materiallarning tayyorlanishi, uning turlari, atrof-muhitga ta’siri va yechimlar haqida foydali ma’lumotga ega bo‘lasiz. 

Plastik materiallar qanday tayyorlanadi?

Metall yoki shisha kabi boshqa materiallar bilan solishtirganda, plastmassa odatda yengilroq va moslashuvchan. U osonlik bilan shakllantirilishi yoki qoliplanishi mumkin bo‘lgan va sintetik, yarim sintetik yoki tabiiy bo‘lishi mumkin bo‘lgan materialdir. Plastmassani egiluvchan qiladigan narsa shundaki, u polimerlardan iborat.

Plastmassa turli xil materiallardan turli usullar bilan tayyorlanishi mumkin. Ushbu materiallar tabiiy manbalardan olinishi mumkin, masalan, daraxt sharbati, qatron va amberdan olingan lateks. Biroq xom neft va tabiiy gaz kabi qazib olinadigan yoqilg‘ilardan plastmassa tayyorlash ancha arzon va osonroq, chunki qisman bizning sanoat tizimimiz ushbu yoqilg‘iga asoslangan.

Plastmassani funksional narsaga aylantirish uchun kuchli issiqlik yoki bosim talab qilinadi. Misol uchun, xom neft yengilroq birikmalarga distillashdan oldin uni qayta ishlash jarayonida pechda qizdiriladi. Polimerizatsiya deb ataladigan jarayon orqali yorug‘lik birikmalari katalizator qo‘shilishi yoki suvni olib tashlash orqali polimerlarga ulanadi.

Plastmassaning har xil turlari mavjud

Har xil turdagi plastmassalar mavjud, ularning har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ba’zi plastmassa turlari boshqalarga qaraganda ancha bardoshli, ba’zilari esa moslashuvchan. Lekin u qanday turdagi plastmassa bo‘lishidan qat’i nazar, u doimo atrof-muhitga salbiy ta’sir qiladi.

Plastmassa qayta tiklanmaydigan manba bo‘lgan neftdan tayyorlanadi. Bu shuni anglatadiki, biz dunyodagi barcha neftni ishlatganimizdan so‘ng, plastik bo‘lmaydi. Plastmassaning parchalanishi uchun esa yuzlab yillar kerak bo‘lganligi sababli, hozirgacha yaratilgan barcha plastmassa hali ham atrof-muhitda.

Eng keng tarqalgan plastmassa turlaridan biri bu polietilen tereftalat (PET). U suv idishlari, oziq-ovqat idishlari va boshqa ko‘plab mahsulotlarni qadoqlash uchun ishlatiladi. PET bardoshli va oson parchalanmaydi, shuning uchun u uzoq vaqt davomida atrof-muhitda qolishi mumkin.

Plastmassaning yana bir turi – polivinilxlorid (PVX). PVX ba’zi oziq-ovqat mahsulotlarini qadoqlash uchun ishlatiladi va ba’zi kiyimlar, o‘yinchoqlarda ham uchraydi. PVX tarkibida zararli kimyoviy moddalar mavjud bo‘lib, ular atrof-muhitga kirib, odamlar va hayvonlarning sog‘lig‘iga zarar yetkazadi.

PET ham, PVX ham neftdan tayyorlangan, shuning uchun ular qayta tiklanadigan manbalar emas. Ular osonlikcha buzilmasligi sababli, ular uzoq vaqt davomida atrof-muhitda qolib, muammolarga olib kelishi mumkin. Boshqa turdagi plastmassalar makkajo‘xori yoki shakarqamish kabi qayta tiklanadigan manbalardan tayyorlanadi. Ushbu plastmassalar bioplastika deb ataladi. Ular to‘ldirilishi mumkin bo‘lgan o‘simlik materiallaridan ishlab chiqariladi, shuning uchun ular neftga asoslangan plastmassalardan ko‘ra ekologik jihatdan qulayroqdir.

Plastik atrof-muhitga qanday ta’sir qiladi?

Birinchidan, ifloslanish muammosi. Plastmassa yerning ham, suvning ham ifloslanishiga katta hissa qo‘shadi. U yo‘q qilinmasa, okeanlar va daryolarga tushib, dengiz hayotiga zarar yetkazishi mumkin. Bundan tashqari, u chiriyotgan poligonlarga ham tushishi mumkin, bu yerda parchalanish uchun asrlar kerak bo‘ladi.

Ikkinchidan, o‘rmonlarni kesish muammosi. Plastmassa neftdan ishlab chiqariladi, ya’ni uning ishlab chiqarilishi o‘rmonlarning kesilishiga hissa qo‘shadi. Qanchalik ko‘p plastmassadan foydalansak, neftni burg‘ulash va qayta ishlash korxonalariga yo‘l ochish uchun daraxtlar shunchalik ko‘p kesiladi.

Uchinchidan, iqlim o‘zgarishi muammosi. Plastmassa ishlab chiqarish iqlim o‘zgarishiga hissa qo‘shadigan issiqxona gazlarini chiqaradi. Iqlim o‘zgarishi odamlar uchun ham, yovvoyi tabiat uchun ham katta tahdiddir va biz atmosferaga issiqxona gazlarini ko‘proq chiqarishda davom etayotganimiz sababli, u yanada yomonlashmoqda.

To‘rtinchidan, inson salomatligi muammosi. Plastmassada oziq-ovqat va suvga tushishi mumkin bo‘lgan zararli kimyoviy moddalar mavjud. Ushbu kimyoviy moddalar saraton, reproduktiv muammolar va boshqa sog‘liq muammolari bilan bog‘liq.

Beshinchidan, plastmassa yovvoyi tabiat uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Biz plastmassadan foydalanishni kamaytirish, okeanlarni tozalash va yovvoyi tabiatni himoya qilish bilan shug‘ullanadigan tashkilotlarni qo‘llab-quvvatlashdan boshlashimiz mumkin. Birlamchi plastmassa ishlab chiqarish va utilizatsiya qilishning hozirgi sur’atiga ko‘ra, plastmassa 2050-yilga kelib okeandagi baliqlar sonidan oshib ketishi mumkin. Ko‘pgina suv hayvonlari plastikni o‘lja deb hisoblab, iste’mol qiladilar. Plastik ekotizimlarga tahdid soladi, biologik xilma-xillikni pasaytiradi va hatto o‘simliklar va hayvonlar o‘rtasidagi ozuqa moddalarining oqimini o‘zgartirishi mumkin.

Nima qilishimiz kerak?

Plastmassani qayta ishlash. Afsuski, hamma plastmassa ham qayta ishlanmaydi, uning juda kichik qismi ma’lum davlatlarda qayta ishlanadi, xolos. Tekshiruv natijalariga ko‘ra, Qo‘shma Shtatlar yuz minglab tonna plastmassani boshqa mamlakatlarga, jumladan, Bangladesh, Senegal va Laosga jo‘natadi.

Xitoy va Gonkong 2015-yilda amerikaliklar chiqindi qutisiga tashlagan plastmassaning yarmidan ko‘pini olgan. Shunga qaramay, bu yukning katta qismi plastmassaning ifloslanishi tufayli poligonga tushib qolgan. Natijada, Xitoy endi faqat yaxshi tozalangan plastmassani qabul qiladigan bo‘ldi. Shuning uchun chiqindilarni boshqarish tizimlari plastik chiqindilarni yaratish va umumiy plastik yig‘ish usullarini to‘g‘rilashga intilishi kerak, chunki plastmassaning aksariyati poligonda qoladi.

Amerika har yili 34,5 million tonna plastmassa ishlab chiqaradi Va bu jarayonda, ko‘pincha yer osti yoqilg‘ilardan hosil bo‘ladigan katta miqdordagi energiya plastmassani isitish uchun ishlatiladi. Ishlab chiqarilgan plastmassaning 12 foizga yaqini yonib ketadi. Qayta ishlash va yoqish natijasida chiqadigan tutunlar atmosferaga ko‘proq issiqxona gazlarini chiqaradi.

Plastmassani taqiqlash. Ba’zi davlatlar plastikning ta’sirini cheklash va hukumat uni qayta ishlash bilan shug‘ullanishi zarurligi uchun ma’lum turdagi plastmassalarni taqiqlash tomon qadam tashlashdi. Kaliforniya yaqinda bir marta ishlatiladigan plastmassalardan voz kechish to‘g‘risidagi qonunni qabul qildi. 2032-yilga kelib, Kaliforniyadagi barcha qadoqlash qayta ishlanadigan yoki kompostlanadigan bo‘lishi kerak – chunki plastik ifloslanish faktlari iqlim qonunchiligini kuchaytirmoqda.

Kanada nafaqat Kaliforniya shtatiga o‘xshash qonunni qabul qildi, balki ular 2030-yilga kelib nol plastik chiqindilarga erishish rejasiga ega. Hindistonda bir marta ishlatiladigan plastmassalarga ba’zi taqiqlar mavjud. 

Boshqa yechimlar. Olimlar plastmassani issiqliksiz parchalashning ba’zi yechimlarini topdilar va ularni amalga oshirish ustida ishlamoqdalar. Mum qurtlari va ovqat qurtlari plastmassalarni o‘g‘it sifatida ishlatilishi mumkin bo‘lgan kompostga aylantirishi mumkin. Ba’zi mikroblar borki, ular plastiklarni yillar davomida emas, balki bir necha soat ichida parchalashi mumkin.

Jamiyatimiz plastmassadan voz kechmaguncha, biz kauchuk daraxti kabi tabiiy kauchuk manbalariga murojaat qilishimiz mumkin. U plastmassa kabi ishlatilishi mumkin bo‘lgan lateks ishlab chiqaradi. Amberda lateks mavjud bo‘lib, uni plastik kabi ishlatish ham mumkin. Ba’zan u boshqa foydali qazilmalarni qazib olish paytida topiladi.

Albatta, bu yechimlar iste’molchi jamiyatimizning shunchalik plastik talab qiladigan asosiy muammosini hal eta olmaydi. U hayot aylanishining har bir bosqichida energiya talab qiladi. Faol ekologlar va atrof-muhit himoyachilari insonlarni xatti-harakatlarini o‘zgartirishiga va hukumatlarni esa eng zararli plastmassalarni taqiqlashga chaqiradi.

O‘zimizni o‘zgartiraylik!

Shunga qaramay, plastik taqiqlar muammoning asosiy yechimiga kirmaydi. Bunga qarshi kurashishning bir usuli – bir martalik ishlatiladigan narsalarga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirish yo‘llarini topishga harakat qilish. Plastikdan foydalanishni cheklash uchun:

• Qayta ishlatiladigan suv shishasidan foydalaning;  
• Ommaviy oziq-ovqat do‘konlarida quruq mahsulotlar uchun ratsion idishlardan foydalaning;
• Qayta ishlatiladigan mato sumkalarini ishlating;
• Oziq-ovqat olib ketayotganda yoki restoranga borish uchun idish kerak bo‘lganda o‘zingiz bilan mustahkam idish olib boring;  
• Suyuq sovun bilan emas, balki sovun bilan yuving.

Siz nafaqat odatlaringizni o‘zgartirish orqali atrof-muhitga ta’siringizni cheklaysiz, balki cho‘ntagingizga ham foyda keltirasiz. Unutmang, kichik qadamlar ham yordam beradi va biz birgalikda o‘zgarishlar qila olamiz.

• Ekologiya
• Foydali
• qiziqarli