Moskva davlat geodeziya va kartografiya universiteti (MIIGAiK) olimlari tadqiqot guruhi tarkibida dronlar yordamida muzliklar yuzasini o‘rganishning yangi usulini taklif qilishdi. Mualliflarning fikricha, ularning ish natijalari muzliklarning harakati (tebranishlari) va tabiati to‘g‘risida yangi ma’lumotlar beradi, bu esa, o‘z navbatida, sayyoradagi iqlim sharoitlarining o‘zgarish ko‘rsatkichidir. Tadqiqot natijalari Geodeziya va kartografiya jurnalida chop etilgan.

“Antarktida janubiy yarimshar va butun Yer iqlimini shakllantirishda katta rol o‘ynaydi. Sayyorada sodir bo‘layotgan global iqlim o‘zgarishlari qutb mintaqalaridagi muzliklarning harakati bilan baholanadi. Muzliklar kashf etilganidan beri o‘rganilib kelinmoqda va olimlar buning uchun doimiy ravishda aniqroq usullarni izlamoqdalar”, – dedi tadqiqot mualliflaridan biri, MIIGAiK fotogrammetriya kafedrasi dosenti Tatyana Skripisina.

Muzliklar yuzasidagi o‘zgarishlarni o‘rganish uchun olimlar tadqiqotning yangi usulini – psevdoparalakslarning o‘zgartirilgan usulini (ma’lum vaqt oralig‘ida olingan ikkita tasvirda harakatlanuvchi nuqtaning koordinata o‘qi bo‘ylab siljishi) taklif qilishdi. Taklif etilayotgan usul uchta koordinatali nuqtada umumiy siljish vektorini aniqlash imkonini beradi.

Skripisina modifikasiyalangan usul yer yuzasidan fototeodolit tomonidan olingan bir xil hududning ko‘p vaqtli tasvirlaridan muzliklar harakatining tezligi va yo‘nalishini o‘lchash uchun fotogrametrik psevdoparallaks usuliga asoslanganligini tushuntirdi. Ushbu usul XX asrning 70-yillarida Moskva davlat universiteti professori Yuriy Knijnikov tomonidan taklif qilingan va amaliyotga kiritilgan.

Dosentning so‘zlariga ko‘ra, muzliklar landshaftidagi o‘zgarishlarni tahlil qilish uchun tasvirlarni – suratlardagi bir xil elementlarni, masalan, yoriqlar parchalarini topish kerak. Ularni qidirish va o‘lchash uchun raqamli tasvirlarni avtomatik fotogrametrik ishlov berishning zamonaviy algoritmlaridan foydalanilgan.

Muzlik yuzasining fazoviy siljishlarini aniqlash uchuvchisiz uchish apparatlari tomonidan olingan fotosuratlar orqali namoyon bo‘lgan ortofoto tasvirlar va muzlik relyefining raqamli modellarida amalga oshirilgan. Ilgari bunday suratlar yer yuzasidan olingan va natijalar suratga olish sharoitlari va tadqiqotchining kasbiy mahorati, jumladan, stereoskopik model yordamida o‘lchash qobiliyati bilan aniqlangan, muzlikning borish qiyin bo‘lgan qismlari esa o‘rganilmaganligicha qolaverar edi.

Olingan natijalar 10 kun davomida muzliklarning siljishini taqsimlash xarakterini ko‘rsatishga imkon berdi. O‘rtacha siljish 0,07 dan 10,8 metrgacha bo‘lgan tarqalish bilan 6,28 metrni tashkil etdi. Shuningdek, muz massasining ko‘payish tabiati va muzlikning turli qismlaridagi harakat tezligi haqida yangi ma’lumotlarni olish ehtimoli ham oshgan.

“Iqlim omillari (harorat, yog‘ingarchilik, okeandagi toshqinlar, shamollar) muzliklarning harakatiga bevosita ta’sir qiladi. O‘zgaruvchan iqlim muzliklarning tebranishlariga qanday ta’sir qilishini tahlil qilish uchun biz kuzatishlarni davom ettirishimiz va ularni o‘tgan yillardagi ma’lumotlar bilan solishtirishimiz kerak. Shundan so‘ng 8-10 yildan so‘ng natijalarni solishtirish, xulosa va prognozlar chiqarish mumkin bo‘ladi. Xususan, bu turli stansiyalar o‘rtasida aloqa o‘rnatish uchun muhim ahamiyatga ega”, – deya ta’kidlaydi Skripisina.

Olimlar ushbu tadqiqot ma’lumotlarini Shimoliy yarimshardagi “Fridtyof” muzligi kuzatuvlari natijalari bilan solishtirgan. Ma’lum bo‘lishicha, Arktika va Antarktidadagi muzliklar yaqinidagi muz massasining harakat tezligi va tarqalish tabiati bir-biriga mos keladi.

Mualliflar ta’kidlaganidek, ularning ish natijalari nafaqat glyasiologiya va iqlimshunoslikda, balki muzliklardagi favqulodda vaziyatlarni baholashda ham qo‘llanilishi mumkin.

Masalan, kuzatuvlar o‘tkazilgan hududda strategik ahamiyatga ega bo‘lgan yo‘nalish mavjud bo‘lib, u bo‘ylab Rossiyaning ekspedisiya poyezdlari doimiy ravishda “Progress” stansiyasidan “Vostok” stansiyasidagi muzlik tomon harakatlanadi. Muzlik harakatining kuzatuvlari yo‘lda yoriqlar va chuqurliklar paydo bo‘lishini bashorat qilish imkonini beradi.

Kelajakda taklif qilingan usul vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib turadigan va dinamikasi kuzatilishi kerak bo‘lgan har qanday ob’yektlarni o‘rganish uchun qo‘llanilishi mumkin.

Tadqiqotni Moskva davlat geodeziya va kartografiya universitetining fotogrammetriya kafedrasi Sankt-Peterburgdagi hamkasblar bilan birgalikda olib borgan. Olingan ma’lumotlar Rossiya fundamental tadqiqotlar jamg‘armasi va Xitoyning tabiiy fanlar milliy jamg‘armasi granti tomonidan qo‘llab-quvvatlangan loyiha doirasida ishlatilgan.

• Antarktida
• Arktika
• Muzliklar